Ertisti boılaı Tór Altaıǵa qaraı ushyp baramyz. Orman men janýarlarǵa qorǵan bolyp júrgen ınspektorlarǵa ilesip shyqqan betimiz. Kúz bastalǵannan beri olar áýe reıdin kúsheıtken. Zań qatal bolsa da, ań aýlap, orman otaǵan qaskóıler qoldaryn tartar emes. Ásirese beıbereket balyq aýlaıtyndar kóp. Etekteı jaıylǵan Ertisten kóterilgen tuman kúndi kólegeılep, mańaıdy tumshalap tur. Buǵan tań-tamasha bolyp otyrǵanymyz bergi jaǵy eken. Sonaý túkpirden bastaý alǵan Buqtyrmany órleı taý arasyna engende, tikushaq terezesinen tipti kóz ala almaı qaldyq.
Tabıǵat janashyrlary ormandy, dalaly jerdegi qybyr etken tirshilikti qalt jibermeıdi. Biz bolsaq, qaı tustan ushyp bara jatqanymyzdy qalta telefondaǵy kartaǵa qarap, baǵdarlap otyrmyz. Qar basqan dala, asqar shyń, meńireý orman... Bárin-bárin artqa tastap ushyp kelemiz. Altaı aýdanyna tıesili ormanshylyqtyń aýmaǵyn alty aınala ushtyq. Tabıǵattyń kórkemdigi Katonqaraǵaı men Rıdderde ǵana dep júrsek, bizge beımálim mynaý tutasqan taýlar Altaı aýdany aýmaǵynda jatqan kórinedi. Ań jortyp, qus qonǵan keıbir taý qoınaýlarynan qos-qos qabat úıler qaraýytady. Qalanyń qarbalasynan tynyǵatyn dókeılerdiń úıi bolsa kerek dep topshyladyq ta qoıdyq ishteı.
Altaı qalasyn basyp, bel-belesten asyp-tasyp aǵar Buqtyrma boıyna qaıta tústik. О́zenniń jıegine muz qatyp úlgergen. Qos qaptal tutasa ósken jap-jasyl shyrsha. Bal balalyq shaqtaǵy jańa jyl qarsańyn elestetedi. Ol zamanda úlkender esh alańsyz ormannan endi-endi boı tiktep kele jatqan shyrshany qıyp alyp kelip, tórimizge qoıyp qoıar edi ǵoı. Biz oǵan oıynshyq ilip máz bolýshy edik. Alaǵaı-bulaǵaı zaman, zań joq kez. Qazir ǵoı, shyrshany qoıyp, shybyq syndyrsań, aıyppul arqalap ketýiń múmkin. Tómende syzylyp Buqtyrma aǵyp jatyr. Kóktemde býyrqana tasıtyn Buqtyrma jýasyǵan. Úńile qarasań, túbi kórinedi. Móp-móldir. Dámi til úıiretin harıýs balyǵy osy ózendi meken etedi. Qyzyl kitapqa engen kúmji deı-tuǵyn balyq ta osy sýda bar. Kúmji dep qazaqshalap otyrǵanym, qyzyl qanatty kádimgi uzyndyǵy qulashtaı qyzyl balyq. О́tken jolǵy reıdte Korobıha aýylynyń turǵyny dál sondaı balyqtyń úsheýin aýlap, qolǵa túskeni bar. Aıdyń kúnniń amanynda quqyq qorǵaýshylar 3 myń AEK kóleminde aıyppul salyp bergen. Onyń ústine, tabıǵatqa keltirilgen zalal somasy bar.
Tóńiregin taý qorshap, jasyl shyrshasy jaıqalǵan aýylǵa japa-tarmaǵaı qarastyq. Qaı aýyl dep ymdastyq. Tikushaqtyń dúrilinen bir-birimizdiń daýysymyzdy estý muń edi. Orman sharýashylyǵynyń ınspektory kartasyna bir qarady da, bizge usyndy. Sennoe dep tur. Kúni keshe ǵana Katonqaraǵaıdan bólinip shyqqan Úlken Naryn aýdanyna qarasty aýyl. Katonnyń Korobıhasyna uqsas eken. Oryn tepken jerine deıin aınymaıdy. Túkpirde degeni bolmasa, týrıstik orynǵa aınaldyryp-aq jiberýge bolar edi. Sóıtkenshe bolmady, jer baýyrlaı ushqan tikushaq Korobıhanyń tusyna taıaǵan. Muzy jıegine qabyrshyqtana qatqan ózenniń boıynda shoqıyp-shoqıyp balyqshylar otyr. Osy óńirdiń oı-qyryn bes saýsaǵyndaı biletin ardager ormanshy Eren Jumaǵulovpen bir áńgimeleskenimizde, Buqtyrmada aýlaýǵa úsh jylǵa tyıym salý kerek dep edi. Áıtpese, balyq túgili baqa quryp ketýi múmkin dep alańdaǵan. Ras. Balyqtan balyqshy kóp. Erikkenniń bári sý jaǵalap, qarmaq tastaıdy. Burynyraqta desedi, Buqtyrmadan nálim degen murtty balyq ta bolypty. Ashkózdene aýlaǵannan ba, murtty balyqty da qurtty. Endigi qalǵany azyn-aýlaq harıýs pen qyzyl ǵana. Ardagerdiń aıtqan sózinde jan bar. Basqa-basqa, dál osy Buqtyrmada balyq aýlaýǵa shekteý engizý kerek.
Korobıha, Barlyq aýyldaryn basyp óte bergenimizde, mańdaıymyzdan jarq etip, Búrkit shyńy kórindi. Altaı taý silemderindegi Muztaýdan keıingi bıik shyń osy, Búrkit. Ushar basynda búrkit uıa salsa kerek, Búrkit shyńy atalyp ketken. Bıiktigi teńiz deńgeıinen 3373 metr. Alpınısterdiń aıtýynsha, Muztaýdan alasa bolǵanymen, minezdi shyń. Jazdyń bel ortasy jaltyrap jatqan shaǵyldarmen ushar basyna jetý múmkin emes-ti. Sol úshin de shyńǵa órmeleıtinder mamyr aıynda ǵana Búrkitke betteıdi.
Sol qaptaldan qorshaý ishinen buǵy-maral qaraýytty. Qorshaýdy jaǵalaı irileý iz jatyr. Tegi qasqyr bolsa kerek. Bul qojalyqtyń ıesi qaıbir jyly maralǵa qar barysy shapqanyn da aıtqan. Mynaý japanda barystyń júrýi ábden múmkin. Ony Katonqaraǵaı ulttyq parkiniń qyzmetkerleri fotoǵa túsirip san márte dáleldedi de. Buqtyrma boıynan jalǵyz qyzyl túlkiden basqa jortqan ań, jorǵalaǵan tyshqan kórmedik. Altaı alty aı uıqyǵa ketti. Taý qoınaýyndaǵy aýyldarǵa qarap, ishteı súısindik. Otyn-shóbin túsirip, tórt túlikterin qoraǵa toǵytqan. Munda jazyqtaǵydaı jyl on eki aı jaıylym joq. Sol úshin de, shekara shebinde turaqtap, qońyr tirshilik keship jatqan halyq naǵyz batyrlar dep qaıtalaı beremiz.
Buqtyrma boıyn aralap, keri qaıttyq. Jolaı Katonqaraǵaı áýejaıyna aıaldap, janar maıyn eselegen. Jerden kóterile bere О́rnek aýylyna qonyp, taǵy bir ınspektordy mingizdik. О́tkende ózennen tyıym salynǵan balyq túrin aýlaǵan azamatty quryqtaǵan ınspektor eken. Osy aýyldyń tusynda ǵoı, halyqaralyq áýejaıdyń qurylysy júrip jatqany. Ersili-qarsyly aǵylǵan tehnıkada damyl joq. Soǵan qaraǵanda qurylys ýaqtyly aıaqtalatyn sııaqty. Kezinde ushaqty qoıyp, avtobýs burylmaıtyn О́rnek aýylyna úlken áýe kemeleri qonyp jatatynyna el dán rıza. Oralhan Bókeıdiń «Qasqyr ulyǵan túnde» áńgimesinde ǵoı, О́rnekti avtobýs burylmaıtyn malshylardyń aýyly dep sýrettegeni. Jazýshynyń sol kezdegi astarly armany búgin oryndaldy. О́rnek te órkendeıdi, ólke de órkendeıdi.
Syzyp ushyp О́skemenge bet alyp baramyz. Qysqa kúnde jetip úlgermesek, bul jaqtyń kúni erte batady, tym erte. Saý bol aıtysyp, tarqasyp jatqanymyzda ınspektorlar áýe reıdi áli de jalǵasatynyn aıtty. Demek tyǵylyp baryp ań aýlaımyz deıtin azamattarǵa abaı bolǵan jón. Tabıǵattyń tártibi, qatal zańy bar.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Altaı, Katonqaraǵaı aýdandary