Bizdiń aǵa býyn qalamgerlerdiń deni talantyn tek kórkem týyndyǵa baǵyshtaı almady. О́ıtkeni olardyń moınynda san ǵasyr bodan bolyp, ezgi kórgen ultynyń tarıhı jáne mádenı qundylyqtaryn túgendeý mindeti turdy. Osylaı jazýshylarymyz ádebıet pen tarıhty bir arnaǵa toǵystyryp, qos maıdanda qatar kúresti.
Jazýshy, pýblısıst, ǵalym Beıbit Qoıshybaev týraly maqala jazýǵa otyrǵanda tarıhshy Qoıshyǵara Salǵara aqsaqaldyń Aqseleý Seıdimbek dosy týraly jıi aıtatyn áńgimesi oıymyzǵa oraldy. «Aqseleý maǵan birde: «Qoısheke, Almatyǵa jan baǵý úshin kelmedik. Seniń de, meniń de jazǵandarymyz el aýzynda júr. Dese de, shynaıy kórkem ádebıetpen tórt qubylasy túgel halyqtyń ókilderi aınalyssa jarasady. Bizdiń 300 jylǵa jýyq ýaqyt otarda bolyp, rýhy janshylyp, tepki kórgen halqymyzǵa tanymdyq dúnıeler kerek», dedi. Sol kúni Aqań ekeýmiz qol alysyp, birimiz tarıh, ekinshimiz mádenıet týraly jazýdy bastadyq» delinedi álgi estelikte.
Bul ultymyzdyń yqylym zamandaǵy tarıhyn tiriltken Qoıshyǵara Salǵara men rýhanııatymyzdyń rýhyn tiktegen Aqseleý Seıdimbektiń ǵana basyndaǵy jaıt emes edi. Keńestik kezeńde ómir súrgen Qoıshyǵara men Aqseleýge deıingi de, olardan keıingi de qalamgerlerimiz jazar kórkem týyndylaryn shetke ysyryp qoıyp, qalam-qarýyn buqaranyń muńyn muńdap, qajetin óteýge siltedi. Olar «ereýil atqa er salyp» kúreskerlik jolǵa túsýge májbúr boldy. Máselen, Beıbit Qoıshybaev ta jazýshylyqpen qatar, qoǵamdaǵy qordalanǵan problemalarǵa qatysty júzdegen pýblısıstıkalyq maqala jazdy. Ǵylym kandıdaty retinde Alashtyń joǵyn izdep, ilim teńizine qulash urdy. Sóz óneriniń tabaldyryǵyn «Aı nury», «Altyn dińgek» syndy móldir týyndylarmen attaǵan qalamger uzaq jylǵy ónimdi eńbegin tarıh maıdanyna buryp, Mustafa Shoqaıuly, Álıhan Bókeıhan, Sultanbek Qojanov, Smaǵul Sadýaqasuly, Turar Rysqululy, Názir Tórequluly, Ahmet Baıtursynuly, Temirbek Júrgenov sııaqty qemeńger ulylardyń ómirin arpalysa júrip zerttedi.
Biz «arpalysa júrip» degen tirkesti tegin qoldanyp otyrǵan joqpyz. Keıipkerimiz týraly Marat Dildabaevtyń osydan tabany kúrekteı otyz jyl buryn jazǵan «Aǵysqa qarsy júzgen» atty essesin oqysańyz, Qoıshybaevtyń ult taǵdyry jolyndaǵy kúresiniń jarty ǵasyr buryn bastalǵanyn ańǵarasyz. Álgi essede 60-jyldardyń aıaǵynda Almatydaǵy ǵalymdardyń biri qazaq mektepterin jabýdy ǵylymı turǵydan dáıektegen dıssertasııa qorǵaǵany, osyndaı ulttyń taǵdyry qyl kópirde turǵan kezeńde oǵan tek Qoıshybaevtyń maqala jazyp qarsy turmaq bolǵany aıtylady. Biraq otyzǵa da tolmaǵan jas jigittiń janaıqaıyn jarııalaýǵa eshbir basylymnyń dáti jetpegen. Búgingi kúnniń dúrbisimen qarasaq, qazaq mektepterin jabýdy kózdegen syńarjaq avtorǵa toıtarys berýge talpynǵan Beıbit Qoıshybaevtyń arpalysty ǵumyry sol bir shetin oqıǵadan keıin bir sátke de tolastamapty.
Árıne, zerger jazýshynyń arpalysty kúresin bir maqala aıasynda aıtyp taýysa almaspyz. Dese de, jazýshynyń búgingi oqyrman bilýge tıis birneshe erligin jipke tizýge haqylymyz. Sondaı aıtýly bir erlik týraly Áshirbek Amangeldıev «О́mirdiń «qyshqyltym» sabaǵy» atty maqalasynda («Jas Alash» gazetiniń 1995 jyldyń 9 jeltoqsan kúngi sany) áńgimeleıdi.
Beıbit Qoıshybaev «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda bas redaktor bolyp júrip, 1982 jyly qazaqqa belgili Qoılybaı baqsynyń qudiretti kúshi týraly maqala jarııalaıdy. Sol materıalmen birge «Halyq jyry» delinetin óleń de jaryq kórgen. «Osydan kóp ótpeı-aq: «Bilim jáne eńbek» jýrnaly eskilikti qozǵap, baqsylyq-táýipshilik týraly maqala basypty» degen sekildi neshe túrli sypsyń sózder shyǵa bastady. Bireýler ony: «Halyq jaýy» Maǵjan Jumabaev degenniń óleńinen úzindi jarııalapty» dep odan saıyn qozdyra tústi. Jáne bir ókinishtisi, mundaı sózderdi aıtyp, jurtqa jaıyp júrgen ózimizdiń oqyǵan, zııaly degen azamattar edi. Olar jýrnaldyń qyzmetkerleri – bizderdi kórgen saıyn: «Baıqamaısyńdar ma, ol Maǵjannyń poemasy ǵoı» dep aıaýshylyq bildirip, jandary ashyǵansyp júrdi. Artynan baqsaq, bárin qozdyryp, otqa maı quıyp júrgen sol sabazdar eken. Áıtpese, «halyq jaýy» dep qara kúıe jaǵylyp, eldiń esinen shyǵarylyp qoıylǵan talantty aqyn Maǵjan Jumabaevtyń kezinde ataqty Qoılybaı baqsy jaıynda poema jazǵanyn, bizdiń jarııalap otyrǵanymyz sol jyrdan úzindi ekenin qara halyq qaıdan bilsin?» dep jalǵaıdy esteligin Áshirbek Amangeldıev.
Sóıtip, «Bilim jáne eńbek» jýrnalynda saıasatqa qaıshy keletin talaı maqala jarııalaǵan keıipkerimizdiń «aıyby» bıýroda qaralyp, aqyry bas redaktorlyqtan bosatylǵan. Joǵarydaǵy estelikte Áshirbek Amangeldıev «Qazaq poezııasynyń bıigine balanatyn Maǵjannyń óleńin jarııaladyq» degen pikir aıtqanmen, Beıbit Qoıshybaev ol óleńniń Maǵjanǵa tıesili emes ekenin bir suhbatynda málimdegen. «Bilim jáne eńbek» jýrnalynan óz erkimmen ketken joqpyn. 1983 jyldyń aqpan aıynda bıýroda jýrnaldyń jumysy talqylanyp, mıftik qatelikter úshin maǵan sógis jarııalap, qyzmetten bosatty. Bıýro músheleri maǵan halyq úshin kóp is atqarǵan, basqynshylarǵa, otarlaýshylarǵa qarsy erlikpen shaıqasqan ataqty handar men batyrlar týraly jarııalanǵan materıaldardy kiná etip taqty. Ǵylymı-kópshilik basylym retinde biz 1981–1982 jyldary shamanızm óneriniń bastaýlaryn zerttegen birneshe maqala jarııalaǵanbyz. Sol maqalalardyń birinde ataqty baqsy Qoılybaıǵa arnalǵan óleńniń úzindisi keltirilgen. Bul óleńdi «saq» oqyrmandar joǵary organdarǵa Maǵjan Jumabaev jazǵan dep aryz jaza bastady. Biz Maǵjannyń óleńi emes ekenin dáleldedik. Keıin kórnekti aqyn Maǵjan Jumabaevtyń 1960 jyly aqtalǵany týraly qujat taptyq», delinedi.
Demek, Qoıshybaev jýrnaldan tek Maǵjan óleńin jarııalaǵany úshin bosatylmaǵan. Bul sózimizge S.Qulmanovtyń: «Beıbit inimniń boıynan tabylatyn úsh birdeı áreketti aıtsam da jetip jatyr. Onyń birinshisi, keıin «jýrnalǵa handardy basty, taptyq qyraǵylyqty joǵaltty» degen kinámen qyzmetten qýylǵan aıyby tóńiregindegi erligi. Erlik emeı nemene, qolyndaǵy basylymyna bir kezdegi halyqtyń halyqtyǵyn tanytqan handardyń sýretteri men tarıhyn jazdyrtyp, jas oqyrmannyń dúnıetanymyna túrli oıdyń tuzdyǵyn septirtedi», degen pikiri ústeme dálel bola alady.
Joǵarydaǵy baılamymyzǵa qaıta oralsaq, keıipkerimiz kórkem týyndy jazyp shalqyp júrer shaǵynda tirshiligin tilshilikke arqandap, qazaqtyń sózin sóıleý úshin jantalasypty. «Qazaqstan pıoneri», qazirgi «Ulan» gazetinde qyzmet atqaryp júrgende «Dostyq neden bastalady?» degen taqyryppen mektep oqýshylaryn pikirtalasqa shaqyryp, olardyń sanasyna ana tili týraly uǵymdardy sińirýge tyrysypty. Osylaı oqýshylardyń ár qazaqtyń óz ana tilin bilýi, ony qadirleýge, qurmetteýge tıis ekeni jaıly jazǵan hattaryn toptap jarııalap, joǵarǵy jaqtyń taǵy qyryna ilingen.
Mundaı sansyz erliktiń synalar shaǵy 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde jáne týdy. Bul týrasynda Kólbaı Adyrbekulynyń «Kazahskoe delo: Beıbit Qoıshybaev» degen maqalasynda keńirek baıandalady. Kólbaı Adyrbekuly «...zobalań-zorlyǵyna tap bolǵan jastarǵa jany aýyryp, bıliktiń sharshy tobynda saýǵa surap, arashaǵa túsken sanaýly biregeıleri shyǵyp, azamattyq belsendilikterimen «halyqtyq synnan» súrinbeı ótti. Bul qazir aıtýǵa jeńil bolǵanymen, sol shaqta týǵan synnan ótý soqtyqpaly, soqpaqsyz taıǵaq joldyń tabandylyqty, tózimdilikti, jan aıanbaıtyn kúreskerlikti talap etetin qııametiniń kópirinen ótkenmen birdeı edi. Olar – akademık Salyq Zımanov, aqyn Juban Moldaǵalıev, jazýshy Seıdahmet Berdiqulov, tarıhshy-jazýshy ǵalym Beıbit Qoıshybaev» dep baǵalaýy keıipkerimizdiń Jeltoqsan kúnderi shyndyqtyń júzimen júre bilgenin ańǵartady.
Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasyndaǵy partııa uıymynyń jınalysynda Beıbit Qoıshybaevtyń eshkimnen taısalmaı: «Árıne, arandatýshylar men ultshyldyq elementterdiń aıdap salýymen demonstrasııaǵa shyqqan jastardy aqtaýǵa bolmaıdy, biraq kózsiz kinálaýǵa da tıis emespiz. Túsinýge tyrysý kerek, bolǵan jaǵdaılarǵa taldaý jasap, fılosofııalyq turǵydan durys sheshim qabyldaý qajet. Bul qozǵalysta basty kináli adamdar – biz, aǵa urpaq, oqyǵan azamattar ekenimizdi moıyndaýǵa tıispiz...» dep jastardyń aıybyn úlkenderge aýdaryp, arasha túsýin keler urpaq umytpaýǵa tıis.
Qosh. Beıbit Qoıshybaev aqıqattyń aq jolynan aýytqymaı, tarıh aqtańdaqtaryn zertteı júrip, seksen jasqa tolyp otyr. Osy ómirinde tek jazýshy emes, úlken kúresker retinde tanyldy. «Kıeli mura», «Dúnıe-kilt», «Sen ǵana» sekildi romandar, «Baqytjan Qarataev», «Rýh», «Jazyqsyz japa shekkender» syndy derekti shyǵarmalar men zertteý eńbekter jazdy. Respýblıkalyq basylymdarda jazyqsyz repressııaǵa ushyraǵan, jalǵan jalamen kústálanǵan qazaqtyń birtýar uldarynyń rýhyn tiriltip, ult qorjynyna olja saldy. Túıindeı aıtsaq, keıipkerimiz Muqaǵalıdyń «Seksen jasap segiz sóz qaldyrmaǵan, Áldekimniń taǵdyry buıyrmasyn» degen ýáli sózine uıyp, qalamyn qalǵytpaı, bolashaq urpaqqa mura bolar «segiz sózin» qaldyrypty. Biz keler urpaq ol sózdi bezbenge tartqanda kádege jaratar mol muraǵa kezigerine senemiz.