Án qanatynda samǵaǵan

Al eseıip 10-synyp oqyp júrgen kúnderimizdiń birinde mektebimiz dúrligip merekege daıyndalyp jatty. Kútkenimiz, halyq aqyny Manap Kókenov, jazýshy Adyrbek Sopybekov, aty ańyzǵa aınalǵan sazger, marqum Beksultan Baıkenjeev, keıinirek bilgenimizdeı, ataqty sazgerdiń shákirti Saýranbek Eleýov bir top bolyp sánimen, saltanatymen kirip kelgeni esimizde. Ol kezde sazger S.Eleýov jap-jas, ándi dombyramen de, baıanmen de shyrqaǵanda tań-tamasha qalǵan edik. Ustazy Beksultan Baıkenjeev ekeýi bir-birin tolyq­tyryp, kezek-kezek án shyr­qa­ǵany, bıik dıapazondy, jaǵym­dy daýys­tarymen kórermenniń qulaq quryshyn qandyrǵany jadymda saqtalypty.  Manap aqynnyń sýyryp salǵan óleńderi, A.Sopybekovtiń órnektep órgen sózi bizdi erekshe baýrap aldy. Qysqasy, osy joly bala kezimizden shyrqap kele jatqan «Apataıym, anashymnyń» sazgeri aldymyzda turǵan jap-jas kisi ekenin bilgenimiz erekshe tańdandyrdy. Án oınaqy­lyǵymen, kóńildi áýendiligimen balanyń júregin jaýlap, perzenttiń anasyna degen kirshiksiz taza kóńilin berýge ıtermeleıdi.

Keıipkerimiz S.Eleýov bir suhbatynda: «Keıingi kezde balalar ánderine kóp zeıin qoıyp júrmin. Dástúrimizge baılanys­ty ánder joqtyń qasy ǵoı dep balany súndetteý toıynda aıtylatyn «Súndet toı», «Besik jyry», «Áı-áı bópem» (sózi A.Sopybekov) áni jazyldy. Balalardyń ushqyr qııal álemine saı ánder bolýy kerek. Ásirese balabaqshaǵa arnalǵan ánder kerek-aq, Ermek О́tetileýovtiń sózine jazylǵan «Oıynshyqtar» degen án shyqty», deıdi. Balalar balabaqshada qýyrshaǵyn, oıynshyǵyn terbetip, oıatyp tursa tamasha emes pe? Ári balalardy sergitý sátinde aıtýǵa bolatyn taptyrmas án bul.

«Aıý, qasqyr, jolbarys,

Arystan men pil, barys.

Oıynshyqtar, turyńdar,

Oıyn-saýyq quryńdar».

Birtýar sazger B.Baıken­jeevtiń ánderi de óz baǵasyn almaǵany, kósile shyrqalmaǵany sekildi, S.Eleýovtiń ánderi de dúıim elge erkin taraı almaı, óz deńgeıindegi naqty baǵasyna qol jetkizbeı, mýzykataný ǵylymy boıynsha zerttelmeı otyrǵany ókinishti. Jas jetkinshekti tasyr-tusyry kóp, jyl­tyraq, jeńil ánderge úıir etip, tyńdar­mannyń óresin túsirip bara jat­qan búgingi estrada janry deńgeıiniń tómen­dep bara jatýy – oılanarlyq másele.

Qazirgi ýaqytta balalar taqyrybyna, balabaqsha men bastaýysh synyp jasyndaǵylarǵa arnap án jazylmaı jatyr dep attandaǵan óliara shaqta aımaqtardaǵy sazgerlerdiń «Saz qorjynyn» aqtaryp qaraýdyń sáti túsip tur. Ondaı ánder bar, keń kólemde izdestirip, qarjylandyryp, jaryqqa shyǵarý jaǵy jetispeı otyr. S.Eleýov – jan-jaqty kompozıtor. Ol eresekterge arnalǵan lırıkalyq ándermen qatar, patrıottyq jáne basqa da túrli janrdaǵy jaryqqa shyqqan ánderi óz kezeginde tyńdarmannyń júrek túkpirinen eleýli oryn alyp keledi.

«Elim meniń» atty el men jerdi súıý­ge, qurmetteýge jeteleıtin otan­súıgish­tik­ke baılanysty án baıqaýynda 2009 jyly «Túrkistan» dep atalatyn Maǵjannyń sózine jazylǵan marsh ekpindegi ánimen qatysyp, ekinshi oryn ıelengen.

«Maǵjannyń rýhty sózine án jazýǵa qorqa-qorqa táýekel ettim, áýeni eki jyl jazyldy. Ándi Túrkııaǵa barǵan saparymda ala bardym. Túrikterdiń Maǵjandy, bizdiń eldi qanshalyqty syılaıtynyna sonda kózim jetti. Án aıtylǵanda el oryndarynan turyp tyńdady, uzaq qol soǵyldy», dep eske alady avtor. 

«Aqqýdyń balasyndaı kógildirim», «Syrdan ushqan aqqýym» atty qyzdary­nyń uzatý toıyna arnaıy jazǵan ánderi – ákelik sezimge toly, tyńdarmanyn áýenmen terbeıtin, baıaý ekpinmen shyrqalyp, ánshini de, tyńdaýshyny da sezim qushaǵyna bóleıtin, maǵynaly án. Sazgerdiń ereksheligi, ánniń sózine, mazmunyna asa mán beretininde. Osyndaı ánderdiń qatarynda «Juldyzym», «Aıdyn­da júzgen aqqýlar», «Qarakó­zim» týyndylary bar, bul shyǵarmalar da sazynyń qulaqqa erekshe jaǵymdy­lyǵymen erekshelenedi. Bul ándi tyńda­ǵan árbir qazaq qyzy shyǵarma ózine arnal­ǵandaı kúı keshetin qudiretti syry bar. Bastysy, taza qazaqy bolmys­tan shyqqan, qazaqy boıaýy basym, qazaqy júrekke nur bolyp tógiletin názik syrǵa toly áýen. Al «Túsinbediń de» ánin­degi basqasynda kezdese bermeıtin áýen ıirimderi sezimtal júrektiń qylyn shertedi.

Kúmis kómeı ánshi Mádına Eralıeva «Týǵan jer» ánin baıanmen oryndaǵan. Keıin oǵan taǵy bir týyndysyn tartý etken. «Qyzym uzatylyp bara jatqanda jazǵan «Aqqýdyń balasyndaı kógildirim» atty (sózi Sánimkúl Jelderbaevanyki) ánimdi arnaıy Mádınanyń daýysyna arnap jazyp edim, ómirden ozarynan úsh aı buryn bergenmin, ánshige unaǵan, átteń, aıtyp úlgere almady» dep ókinýi – oryndy. Mádına oryndaǵan án qulpyrar edi. Nurǵalı Núsipjanov «Týǵan jer» men «Juldyzymdy», Zeınep Qoıshybaeva «Aıdynda júzgen aqqýlar», «Besik jyry», «Ǵashyǵymdy», Ulyqpan Joldasov, keıingi jastardan Janbolat pen Jazıra, «Arshat», «Arman» toptary M.Maqataevtyń sózine jazylǵan «Armysyńdar, adamdardy», Bıbajar Ma­hambetova «Janym-aý, túsinbediń», «Aı­na­laıyn», Nurjan Qaljan «Týǵan jerdi» oryndady. Jas ánshiler Moldııar Erge­bek, Lázzat Baıyrbekova, Gúlmıra Baı­muratovalar da sazger ánderin shyrqap júr.

Alǵashqy ánderin 80-jyldardyń basynan jaza bastaǵan S.Eleýov – búginde 80-nen asa ánniń avtory. Onyń kóptegen áni týraly maqalalar respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda, merzimdi baspasóz betterinde jaryq kórip, qazaq radıosy men teledıdarlarda oryndalyp júr. Bir top shyǵarmasy Almatyda basylǵan «Aýyl keshi kóńildi», «Jastyq shaq áýenderi», «Ánim sen ediń» atty tańdamaly ánder jınaǵyna ense, endi bir parasy notasymen «Syr áýenderi» (1991), «Aıdynda júzgen aqqýlar» (1996), «Túrkistan» (2000), «Apataıym, anashym» (2011) atty kitap bolyp basyldy.

Sazger-ánshi Saýranbek Eleýovke jeke shyǵarmashylyq óneri men ónerpazdyqty damytqany úshin 1994 jyly Qazaqstan Jastar odaǵynyń syılyǵy berildi. «Mádenıet qaıratkeri» qurmetti ataǵyna ıe boldy. Ǵylymǵa da qosqan úlesi úshin ustaz-ǵalym Qazaqstan Halyqtar Dostyǵy ýnıversıtetiniń ǵylymı keńesiniń sheshimimen dosent ǵylymı ataǵyn ıelendi. Túrksoı Halyqaralyq uıymy uıymdastyrǵan «Qorqyt jáne uly dala sazy» dástúrli mýzykalyq óner festıvalinde jeńimpaz atandy. Qazir Q.A.Iаssaýı atyndaǵy ýnıversıtette «Oryndaýshylyq óner» kafedrasynda dosent qyzmetin atqaryp júr.

Kompozıtordyń alar asýy, ánderiniń keńinen taralyp, áýeler kezi alda dep senemiz.

Mánshúk TÁShIMOVA,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, teatrtanýshy