Osy kúnge deıin «Armııa generaly» degen eń joǵarǵy áskerı ataqqa eki-aq qazaq ıe bolǵan eken. Alǵashqysy – Keńes Odaǵynyń batyry, Halyq qaharmany, Qazaqstannyń tuńǵysh qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵambetov, keıingisi – eki ret elimizdiń qorǵanys mınıstri, odan soń senator bolǵan Halyq qaharmany, áskerı ushqysh Muhtar Altynbaev. Keıipkerimiz Saǵadat batyrdy ustaz sanap, úlgi tutatynyn, maıdangerden kóp nárseni úırengenin únemi aıtyp otyrady. Bul da – urpaq sabaqtastyǵynyń bir mysaly. Muhtar Qapashulynyń el bilmeıtin jaqsy qasıetteri jetip artylady. Biz sonyń ishinen ózimizge aıan altaýyna toqtalýdy jón kórdik.
Atakásipke adaldyq
О́zi Qaraǵandy sekildi shahterler qalasynda týyp-ósse, onyń ústine ákesi Qapash aqsaqal «Lenın» ordendi kenshi bolsa, bala Muhtardyń basqa mamandyqty tańdaýy múmkin emes te edi. Solaı boldy da. Birneshe jyl jer astynda ken qazyp, úlken ómir mektebinen ótti, atakásipke adaldyq tanyttty. Áıtse de aspanǵa degen qushtarlyq júreginiń túbinde jatqany anyq.
Bir suhbatynda M.Altynbaev ushqysh bolýdy bala kezden armandap, dańqty ushqyshtardy úlgi tutqanyn aıtady. Olardyń ishinde qaraǵandylyq jerlesi, ózi sııaqty shahtada eńbek etken Keńes Odaǵynyń batyry Nurken Ábdirov te bar. Jergilikti aeroklýbqa alǵash barǵanda jasyń jetpeıdi dep qabyldamaı qoıǵan eken. Kelesi jyly barlyq emtıhandy úzdik baǵaǵa tapsyryp, tańdaǵan mamandyǵynyń qyr-syryn meńgere bastaıdy. Mektepten qol úzbeı aeroklýbta eki jyl bilim alady.
«Mektepten soń shahtaǵa jumysqa tursam da, ushýǵa degen qushtarlyq maǵan maza bergen emes. Armansyz adam quspen teń emes pe?» deıdi Muhtar Qapashuly ótkendi eske alyp. Eki jyldan soń zapastaǵy serjanttardyń 11 aılyq áskerı jıynyna shaqyrady. Sol joly MıG-17 ushaǵyn meńgerip, zapastaǵy ofıser ataǵyn alǵan soń qaıta shahtaǵa oralady.
Degenmen qalaıda ushqysh bolý oıynan bir shyqqan emes. Shahtada alty jyl eńbek etse de, bala kúngi armany aqyry óz degenin istep, 1969 jyly ásker qataryna zapastan shaqyrylady.
Mergen ushqysh
Armavırdegi avıasııa ýchılıshesin jedel bitirgen soń, áskerı ushqyshtyń qıyn da qyzyqty ómiri bastalady. Bir ǵana mysal, salystyrmaly túrde qysqa merzim ishinde kishi leıtenanttan polk komandırine deıin kóterilý tabandylyq pen eńbekqorlyqtyń jarqyn belgisi bolsa kerek.
Bertin kele alǵyrlyǵy men tabıǵı talantynyń arqasynda zamanaýı áskerı ushaqtarynyń barlyq túrin meńgerip, «mergen ushqysh» ataǵyn aldy. Elimizdiń Qorǵanys mınıstri bolǵan kezde de qoly shtýrvaldy ańsap, áskerı ushaqpen kókke kóterilýge tyrysatyn.
1996 jyly AQSh-qa qyzmettik saparmen barǵanda ol tuńǵysh ret F-16 joıǵysh ushaǵynyń shtýrvalyna otyrady. Arızona shtaty polıgonynda nysanalardy bombalap, oq atady. Bul oqıǵa sol kezdegi Amerıka Qurama Shtattarynyń Qorǵanys mınıstri Ýılıam Perrıdiń nazarynan tys qalǵan joq. Saltanatty qabyldaýda ol: «AQSh tarıhynda alǵash ret sheteldik general AQSh jerin bombalady», degen kezde M.Altynbaev: «Amerıka jerin tek polıgondarda ǵana bombalaýdy tileımin», dep jaýap bergen eken.
2003 jyly Muhtar Qapashuly Jetigen áskerı áýe bazasynda elimizge jańadan ákelingen AQSh-tyń «Hıýe-2» tikushaǵyn kókke kóterdi. Qazaq mınıstriniń kásibı sheberligine AQSh-tyń sol kezgi elimizdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Ları Nepperdiń de tánti bolǵanyn kózimiz kórdi.
M.Altynbaevtyń jetpis jyldyǵynda Keńes Odaǵynyń batyry, Halyq qaharmany, ǵaryshker T.Áýbákirov aǵamyz aǵynan jaryla sóılep, qazaqtan ǵaryshqa ushýǵa tıis azamattardyń tiziminde bizdiń keıipkerimizdiń de bolǵanyn aıtty. Sol joly Toqtar Ońǵarbaıuly Muqańnyń kásibı sheberliginiń mysaly retinde bir ǵana oqıǵany esine aldy. Kezinde sý jańa áskerı ushaqty qabyldaý barysynda ony kim synaqtan ótkizedi degen suraq týady. Sonda dıvızııa komandıri Altynbaevty usynǵan eken. Máskeýdegiler «Basqa famılııa tabylmaı qaldy ma?» dep úzildi-kesildi qarsy shyǵady. Komdıv báribir alǵan betinen qaıtpaı, bul jaýapty mindetti qazaq jigitine senip tapsyrady. Keıin Máskeýge «Ushaq kókke sátti kóterildi, shtýrvalda Altynbaev» dep baıandaǵan kórinedi.
Er – týǵan jerine
1985 jyly G.Jýkov atyndaǵy áskerı akademııany bitirgen soń, Túrkistan áskerı okrýginiń Samarqandaǵy áýe shabýylyna qarsy qorǵanys dıvızııasy komandıriniń orynbasary boldy. 1986 jylǵy mamyr aıynan bastap avıakorpýs 12-áýe shabýylyna qarsy qorǵanys armııasynyń quramyna kirdi. Keıin korpýs 17-áýe shabýylyna qarsy qorǵanys dıvızııasyna aınalǵan soń, Altynbaev sol dıvızııanyń komandıri bolyp taǵaıyndaldy. Reti kelgende aıta ketý kerek, keńes odaǵy kezinde joǵary áskerı shen alyp, mundaı iri quramalar men dıvızııalarǵa basshylyq jasaǵan qazaq neken-saıaq.
Alǵash ret general ataǵyn alǵanyn estigen sáttegi bastan keshken kóńilsiz jaıdy Muhtar aǵanyń óz aýzynan estigen edik. Sol áńgimeni qaz-qalpynda usynsaq: «Joǵary áskerı ataqqa usynǵanym týraly uzynqulaqtan habardar edim. Sóıtip júrgende bir kúni Máskeýden, bas qolbasshylyqtan qońyraý shalyndy. Telefon tutqasyn kótergenimde ar jaǵyndaǵy daýys: «Altynbaev, saǵan general ataǵy berildi, qazaq bolǵanyńa qaramastan...» demesi bar ma! Meni quttyqtaǵan túri. Tóbemnen bireý muzdaı sý quıyp jibergendeı, qýanyshym sap tyıyldy».
Bizdiń keıipkerimiz keńes odaǵy taraǵannan keıin de Túrikmenstanda áskerı qyzmet atqardy. Sol eldiń Ortalyq partııa komıteti saıası bıýrosynyń múshesi boldy, abyroı-ataqtan da kende emes edi. Saparmurat Nııazovpen de qarym-qatynasy óte jaqsy bolatyn. Biraq týǵan topyraqqa qaraı búıregi burdy da turdy. «Bizge kereksiń» dep Qazaqstanǵa jibergisi kelmegen ýaqytta S.Nııazov qazaqtyń «Er – týǵan jerine» degen biraýyz qanatty sózine toqtap, qazaq generalyn qurmetpen shyǵaryp salǵan eken. Odan bergi ómiri men áskerı qyzmetin ol túgeldeı týǵan Otanyna baǵyshtady.
Ana tiliniń janashyry
Keńes odaǵy kezinde áskerı qyzmet atqaryp, joǵary laýazymda bolǵan qazaq azamattarynyń basym kópshiligi ana tiline shorqaq nemese múldem bilmeıtin. Olardy bul úshin aıyptaý da qıyn. О́ıtkeni keńes armııasy tek orys tilinde «sóıledi». Biraq sol joǵary shendi ofıserlerdiń ishinde ana sútimen boıyna daryǵan tilin qasterlep, umytpaǵandary da boldy. Sol azdyń qatarynda bizdiń keıipkerimiz de bar.
Muhtar Qapashuly qorǵanys mınıstri kezinde de, keıin Senat depýtaty bolǵanda da BAQ ókilderimen óte tyǵyz qarym-qatynas jasady. О́tkir suraqtardan qashpaıtyn, qashanda eki tilde erkin, saýatty jaýap beretin. Jýrnalıster de sol úshin únemi ony ish tartyp turatyn.
Osy jerde ózimiz kýá bolǵan Parlamenttegi bir kezdesý eske túsip otyr. Ol týraly Sherhan Murtaza aǵamyz «Bir kem dúnıe» kitabynda jazdy da. Endi Sheraǵańa sóz bereıik: «Parlamenttiń Májilis palatasy. Qorǵanys mınıstri, kelbeti kelisken general Muhtar Altynbaev minbege kóterildi. Qazaqsha sóıleı bastady. Bul ózi ádeıi josparlanǵan kezdesý. Sóıte tura zal gý-gý. Ekeý-ekeý, top-top bolyp sóılesip otyrǵan depýtattar. Ári-beri, ersili-qarsyly júrgender de bar. General zal tynyshtalar ma eken dep biraz únsiz turyp edi, gý-gý tyıylmady. Sonda general: «Al endeshe, men oryssha da sóıleı alamyn», dep orysshaǵa kóship edi, zal qulaqqa urǵan tanadaı tyndy da qaldy. Qudaı sorlatqanda, sol depýtattardyń basym kópshiligi qazaqtar edi. Osynyń bárin óz kózimmen kórip, óz qulaǵymmen estigen men edim. О́kinishten órtenip kete jazdaǵanym esimde. E, Qudaı! Biz beıbaqqa óziń sana-sezim bere gór! Bir kem dúnıe».
Otbasy qundylyǵyn ardaqtaǵan
Kez kelgen myqty azamattyń tý syrtynda tirek bolyp bir myqty áıel turady degen támsil bar. Álbette, áıel otbasynyń uıytqysy, shańyraqtyń berekesi ekeni málim. Al attyń jaly, atannyń qomynda júretin áskerı adamnyń jubaıy bolý bul salmaqty eseleı túspek.
BAQ ókilderine bergen barlyq suhbatynda Muhtar Qapashuly óziniń qudaı qosqan qosaǵy, jan jary týraly únemi asqan jylylyqpen, erekshe iltıpatpen eske alyp otyrady. Bir joly «О́mir boıy menimen birge áskerı qyzmettiń bar aýyrtpalyǵy men ystyq-sýyǵyn teń bólisken jubaıymdy áıel adamnyń ıdealy dep aıtar edim», dep aǵynan jarylǵan eken.
Bireý biler, bireý bilmes, Muqań bolashaq jarymen on jyl bir mektepte oqyǵan. Osyndaıda «Enıseı men Edildi shatastyryp kartadan, eń alǵashqy mahabbat bastalady partadan» degen el aýzyndaǵy án eske túsedi. On segiz jasynda otbasyn quryp, Gúlbaný Rahymbaıqyzymen elý jyldan asa tatý-tátti ómir súrdi. О́kinishke qaraı, asyl jeńgemizdiń ómirden ozǵanyna da, mine, on jyldyń júzi bolyp qalypty...
Ulaǵatty ardager – urpaqqa úlgi
Muhtar Qapashuly áli de – áskerı sapta. Ol «QR Qarýly Kúshteriniń ardagerleri» qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy retinde belsendi jumys atqaryp keldi. Ardagerler qoǵamdyq ómir men ondaǵy ózgeristerge sergek qarap, óskeleń urpaqqa oń baǵyt silteýden sharshaǵan emes.
Sonymen qatar M.Altynbaev – «Atamnyn Amanaty» qoǵamdyq birlestigi Baqylaý keńesiniń tóraǵasy. Bul – Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan nemese iz-túzsiz joǵalǵan qazaqstandyq jaýyngerlerdi muraǵattar men maıdan dalasynan júıeli túrde izdestirýmen aınalysatyn elimizdegi jalǵyz uıym. Osy ýaqytqa deıin onyń resmı saıtyna habarsyz ketkenderdiń urpaqtarynan 12 myńdaı ótinish kelip túsken. 4 500-den asa jaýyngerdiń jerlengen jerleri men jeke basy anyqtaldy. Maıdan dalasynan tabylǵan 21 bozdaqtyń súıegi elge jetkizilip, áskerı qurmetpen jerlendi. Osynaý saýapty istiń basy-qasynda ardager aǵa bastaǵan abzal azamattar júr.
Armııa generaly M.Altynbaev aldaǵy jeltoqsan aıynda seksenniń seńgirine shyǵady. Biz mereıtoı ıesin quttyqtaı otyryp, zor densaýlyq, sarqylmas qajyr-qaırat, el ıgiligi jolyndaǵy eńbegine tabystar tileımiz.
Ábýbákir SMAIYLOV,
Qarýly Kúshter ardageri