Qazaqstannyń Halyq jazýshysy, Eńbek Eri, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ábish Kekilbaıulynyń týǵan kúni 6 jeltoqsan – Mańǵystaýda ádebıet merekesine aınaldy. Bıyl jazýshynyń ómirden ótkenine (11 jeltoqsan) 10 jyl eken. Osy oraıda ózi eńbek etken, turaqty avtory ári oqyrmany bolǵan súıikti gazeti «Egemen Qazaqstan» arqyly «Ábish Kekilbaıuly kim?» atty kitap shyqqanyn jarııalamaqpyz.
Jas qalamger Baqtybaı Jaılaýdyń osyndaı atpen jaryq kórgen eńbegi – qazaq ádebıeti men memleket tarıhynyń asa iri tulǵasy Ábish Kekilbaıulynyń ómir jolyn jańa býynǵa túsinikti formatta tanystyrýdy maqsat etken zamanaýı bıografııalyq eńbek. Ishinde ári tanymdyq, ári pedagogıkalyq sıpat toǵysqan, «qarapaıym oqyrmanǵa arnalǵan ensıklopedııalyq portret» deýge keletin erekshe týyndy. Avtor shyǵarmany aýyrlatpaı, jas oqyrmannyń qabyldaýyna yńǵaıly tilmen, beıneli ári jınaqy baıandaıdy.
Oqyrmandy jazýshynyń balalyq shaǵy, Mańǵystaý óńiriniń tylsym tabıǵaty, geologtermen tanysýy sııaqty áserli epızodtar birden baýrap áketedi. Avtor alǵashqy betterden-aq Ábishtiń erekshe zerektigi men talaby týraly ańyzdy derekke aınaldyrady. Ol geologterge jol kórsetip, jer-sý ataýlaryn kartaǵa túsirýge kómekteskeni jónindegi epızod asa kórkem ári naqty faktige negizdelgen. Bul oqıǵa bolashaq alyp tulǵanyń tabıǵı ıntellektisin, eltanýshylyq bastaýlaryn, izdenimpazdyǵyn erte shaǵynan aıshyqtaıdy.
Kitaptaǵy eń úlken artyqshylyqtyń biri – Ábish Kekilbaıulynyń tulǵalyq evolıýsııasyn kezeń-kezeńimen, úzilissiz jeli etip órbitýi. Máselen, mektepte júrip-aq ádebı synǵa aralasýy, ótkir maqalalary úshin aýylda daý týyndaýy, «Ekpindi egin ekpeı me?» atty alǵashqy synı maqalasynan keıingi jaǵdaılar barynsha naqty, arhıvtik dáıekterge súıene otyryp berilgen. Bul jerde avtor jas Ábishtiń batyldyǵyn, qoǵamdyq ádilettilikke degen janashyrlyǵyn, synǵa adaldyǵyn anyq beıneleıdi. Aýyl basshylarynyń 7-synyp oqýshysynyń aıtqan synyna jınalys ótkizip, «Kekilbaev joldastyń kótergen máselesi oryndy» dep moıyndaýy – saıasattanýshy da, jazýshy da, azamattyq tulǵa da keıin osy baǵytta qalyptasatynyn erte ańǵartady. Taǵy bir qundylyǵy – Ábishtiń stýdenttik jáne ádebı ortadaǵy qalyptasý kezeńderin berýi. Ádebı jıyndarǵa qatysýy, «Lenınshil jas» gazetinde qyzmet ete bastaýy, shyǵarmashylyqqa den qoıýy týraly taraýlar jınaqy ári áserli. Ásirese, Muhtar Maǵaýınmen dostyǵy, Orazbek Sársenbaevtyń daýly poemasyn qorǵaýdaǵy Ábishtiń erligi, jas qalamgerlerdiń ıntellektýaldyq tandemi, ádebı ortaǵa jasyndaı jarqyldap kelýi – oqyrmanǵa tulǵa bolmysynyń qaısarlyǵyn sezindiredi.
Kitapta Ábish Kekilbaıulynyń memlekettik qyzmettegi mıssııasy da nazardan tys qalmaǵan. Jazýshynyń Mádenıet mınıstrligindegi, «Qazaqfılm» kınostýdııasyndaǵy, Qazaqstan KP OK mádenıet bólimindegi, sondaı-aq Táýelsiz Qazaqstannyń Joǵarǵy Keńesindegi qyzmetteri birizdilikpen, tarıhı kontekspen túsindiriledi. 1989 jylǵy Jańaózen oqıǵasyna baılanysty onyń zııaly qaýym ókili retinde aımaq turǵyndarynyń máselesin bılikke jetkizýi, eldi sabyrǵa shaqyrýy, qantógisti toqtatýǵa at salysýy kitapta qysqa bolsa da óte naqty baıandalady. Ábish bastaǵan top halyqtyń amandyǵy úshin Mańǵystaýǵa shuǵyl jetip, jergilikti bıliktiń qatesin ashyq aıtyp, jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa úles qosqanyn avtor dál kórsetedi.
Kitapta Ábishtiń jazýshylyq álemi de keń qamtylǵan. «Kúı», «Shyńyraý», «Hansha-Darııa hıkaıasy» povesteri men «Ańyzdyń aqyry», «Úrker», «Eleń-alań» romandary sekildi shyǵarmalarynyń tarıhı-rýhanı mańyzy, olardyń álem tilderine aýdarylýy kórsetilgen. Týyndylary aǵylshyn, nemis, fransýz, túrik, ıspan, grek, parsy, mońǵol, chývash tilderine aýdarylǵany – Ábishtiń qazaq ádebıetin jahanǵa tanytqan sanaýly qalamgerdiń biri ekenin aıǵaqtaıdy. Munda avtor jas oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin ár romannyń mánin qysqasha ári beıneli túrde ashyp beredi. Ásirese, «Ańyzdyń aqyry» romany men «Hansha-Darııa hıkaıasyndaǵy» ámirshiler psıhologııasyn taldaýy – kitaptaǵy eń ońtaıly berilgen ádebı-tanymdyq fragmentterdiń biri.
Sońǵy taraýlarynda Ábishtiń otbasylyq tragedııasy – uly Áýlettiń qaza bolýy, sol qasirettiń qalamger densaýlyǵyna áseri shynaıylyqpen berilgen. «Áýlettiń qazasy Ábish pen Klarany teńseltip jiberdi» degen joldar qysqa bolsa da, jazýshynyń keıingi jyldardaǵy jan azabyn uǵyndyrady.
Kitaptyń eń tartymdy tustarynyń biri – Ábishtiń memlekettik qyzmetten keıingi rýhanı mıssııasyn kórsetýi. Ulttyq akademııalyq kitaphananyń Qamqorshylyq keńesin basqarýy, «Adamdy adam etken – kitap, adamzat etken – kitaphana» degen qanatty sóziniń mádenı kodqa aınalýy. Bul jerler avtordyń izet-qurmetke toly stılimen úndesip, oqyrmanǵa tulǵanyń rýhanı bıiktigin kórsetedi.
О́te jyly, til boıaýy qanyq, oqyrmanyn jalyqtyrmaıtyn kitapta Ábish Kekilbaıulynyń tulǵalyq bolmysyn dál, yqsham, tartymdy túrde somdaý arqyly avtor úlken býyn men jas býyn arasyn baılanystyryp turǵan rýhanı kópir ispetti jumys atqarǵan. «Ol kim?» serııasynyń maqsaty da osy – oqyrmanǵa uly tulǵalardy qarapaıym tilmen jaqyndatý. Týyndynyń mazmunyn jeńil qabyldatatyn taǵy bir element – zamanaýı, mınımalıstik ıllıýstrasııalary; olar mátindi bólshektemeı, kerisinshe oqyrmannyń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp, tulǵanyń beınesin vızýaldy túrde tolyqtyra túsedi.
«Ábish Kekilbaıuly kim?» kitaby – tulǵataný salasyndaǵy qajetti, tárbıelik mańyzy joǵary, kórkemdik máni mol tanymdyq eńbek. Avtor bıografııalyq fakt, ádebıettanýshylyq túsinik, tarıhı kontekst, derekti epızodtar men kórkem baıandaýdy sheber úılestire otyryp, Ábish Kekilbaıulyn búgingi jas býynǵa úlgi etedi. Bul týyndy qazaq rýhanııatynyń iri tulǵasyn tanystyrýda óziniń mıssııasyn tolyq atqarǵan eńbek dep nyq aıtýǵa bolady.
Mańǵystaý oblysy