Toqsanǵa tolǵan adamnyń jady myqty, jan-dúnıesiniń jasań, júris-turysynyń jeńil bolý sebebi nede degen suraqty 90-ǵa tolyp otyrǵan shıraq aǵamyz Tilek Áıtimuly Ábdirahmanovqa qoıǵan edik.
«Men moınyma júktelgen jumystyń bárin yjdahattylyqpen oryndadym, eshqashan jaltaryp kórgen joqpyn, sol úshin jazalanyp jatsam da qaıtpadym. Sondyqtan meniń jadymnyń jaqsy bolyp, sergek kúıimniń saqtalýy áýeli Allanyń bergen kúsh qýatynyń arqasy, ekinshiden kez kelgen eńbekten durys nátıje shyǵarýǵa qaıtpaı kiriskenimnen dep oılaımyn», deıdi aqsaqal. Mundaıdy kez kelgen adamnan estı almaısyń, jurttyń kóbi kerisinshe aýyr eńbektiń kesirinen sharshadym, shaldyqtym, sodan mújildim degendi jıi aıtady. Al Tilek Áıtimulynyń eńbektiń arqasynda saqtaldym degeniniń ózi onyń erekshe jan ekenin áıgilep tur.
Tilek aǵamyzdy taǵdyr bala jasynan aıamaǵan. Búgingi Aqqaıyń aýdanynda buryn Mańǵul degen aýyl bolǵan. Osy aýylda dúnıege kelgen ol bala kezinde qyzylshamen aýyryp, bir kózinen aıyrylǵan. Alty jasynda ákesi Áıtim soǵysqa ketip, uzamaı qara qaǵaz kelgen. Aýyldan soǵysqa attanǵan 47 adamnan tek ekeýi ǵana jaralanyp oralǵan, qalǵandary qaza bolǵan. Segiz jasynan bala túgil úlkenniń ózi zorǵa shydaıtyn kolhozdyń qara jumysyna jegiledi. Mektep esigin alǵash tek 9 jasynda, 1944 jyly ǵana ashady. Mańǵul aýylyndaǵy tórtjyldyq bastaýysh mektepti bitirgen soń aýdan ortalyǵy Smırnovtaǵy (tarıhı ataýy Dármen) orys mektebinde qazaq balalaryna ashylǵan jalǵyz synypqa barady. Sol mańdaǵy qazaq aýyldarynan 5-shige oqýǵa kelgender qaptap ketkende dırektor orys áıel «men tek bir-aq synyp ashamyn» dep júzdegen qaradomalaqtardy jylatyp-eńiretip úılerine qýady. Al bul bolsa, «ákem maıdanger edi, oqyǵym keledi» dep jylaǵan. Tilekten dırektor orys tilinde emtıhan alady. Biraýyz oryssha bilmeıtin, bir orysty kórmegen balany solaı qınaıdy. Aqyry dıktantty ekige jazdyń dep almaýǵa aınalǵanda bir sebepten júregi jibip, oqýshyny kandıdat etip qana qabyldaıdy...
Qazaq «jasyqty soǵa berseń ketiledi, asyldy soǵa berseń jetiledi» deıdi. О́zin bala jasynan ura bergen taǵdyrdyń soqqylary jas Tilekti jetildire túsip, onyń boıyna qaısar minez ben tabandylyq qalyptastyrdy. «Egorov degen tárbıeshimiz boldy. Soǵysqa qatysqan maıdanger edi. Qatal kisi. Tańerteń oıatýǵa keıde sol keledi. Tura qoımaǵan bala bolsa dálizde qatyp turǵan sýdan bir tostaǵan alyp, jalańash tánimizge quıa salatyn. Odan keıin qandaı sýyq aıazǵa da qaramaı, dalaǵa qýyp shyǵyp, qarmen, muzben jýynýǵa májbúr etetin», deıdi aǵamyz sol kúnderdi kúrsine eske alyp.
Internatta birese ash, birese toq júrse de talmaı eńbektengen tabandy jas Smırnov mektebiniń qazaq bólimin 1954 jyly kúmis medalmen bitiredi. Endi jas azamattyń aldynan dańǵyl jol ashylýy kerek qoı. Biraq Almatynyń aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna túserde munyń kúmis medal ápergen attestatyna kúdikpen qaraǵan qabyldaý bólimindegi ózge ult ókilderi fızıka men hımııadan qosymsha emtıhan alady. Ekeýinen de súrinbeı ótip, óte jaqsy baǵa alǵan soń ǵana stýdentter qataryna qabyldaıdy.
Sol jyly kúzde, oqýlaryn úzip, qazirgi Túrkistan oblysynyń Maqtaaral aýdanyna maqta terimine áketedi. О́miri maqta degenniń ne ekenin bilmeıtin stýdentter ónimniń úsh ret jınalatynyn bilmeı, basyndaǵy ulpasymen qatar ortasyndaǵy jáne túbindegi óskinimen julyp, qoldaryn jaralap, ábden azaptanady. Onyń ústine 225 stýdentti maqtaǵa aparǵan áskerı kafedranyń áperbaqan polkovnıgi I.Nejdanov ta dikeńdep, maqtany barynsha kóp jınaýdy talap etedi. Kún shaqyraıyp tur, tóbeden túsken shapaq tula-boıdy kúıdirip, mundaı ystyqty kórmegen teristiktiń jasyn eseńgiretip jiberedi. Aqyry kún ótip, qan qysymy kóterilip, murnynan qan tolassyz aǵyp, Almatyda oqı almaıtyn bolyp, týǵan jerge oralady.
Esin jınaǵan boıynda jumys izdep, saýda-kooperatıv mektebiniń úsh aılyq kýrsyna baryp, ol jerden esepshilik mamandyǵyn alyp shyǵady. Sóıtip, aýdandyq tutynýshylar kooperatıvine býhgalter bolyp ornalasady. Osy qyzmette Tilek Áıtimulynyń izdengish, jańashyl talanty oıanady. Býhgalter bolý, balans jasaý – bilmeıtin adamǵa ońaı jumys emes. Barlyq kiris pen shyǵystardy arnaýly shottarǵa engizip, debet pen kredıtti teńestirý – tek isker adamnyń qolynan keletin is. Dúnıede júrekke eń kóp salmaq túsiretin mamandyq býhgalter ekenin ǵalymdar da dáleldegen. Ataqty aqyn V.Maıakovskıı býhgalterııa týraly bylaı degen eken: «Vy byvalı v býhgalterıı? Iа byval v býhgalterıı, vezde sıfry ı sıfry, ı malenkıe, ı bolshıe, samye raznye, a pod kones vse drýg s drýgom shodıatsıa. Ýchet! Ýdıvıtelno ınteresno". Aqyndy tańǵaldyrǵan esep-qısap jurttyń bárin de tańǵaldyrady. Sol býhgalterııany Tilek aǵaı úsh aılyq kýrstaǵy bilimimen erkin ıgerip, salanyń oblystaǵy úzdik býhgalterleriniń qataryna qosylady.
1963 jyly Tilek Ábdirahmanov aǵamyz óz ómiriniń máni men sáni, azaby men bazary bolǵan baılanys salasyna qyzmetke aýysady. Tórt jyl boıy aýdandyq baılanysta túrli qyzmetter atqarǵan ony jańadan ashylǵan Beskól aýdandyq baılanys bóliminiń bastyǵy qyzmetine taǵaıyndaıdy. Oblys ortalyǵynyń túbinde bolǵanymen on eki de bir nusqasy joq jańa qyzmetti qurý ońaı bolmaıdy. «Keńes odaǵy ınfraqurylym salasyna kóp kóńil bóle qoımaıtyn, ony artyq dúnıe sanap, máselesi ózinen-ózi sheshiledi dep sanaıtyn. Al ol kezde poshta men telefon-telegraf salasyn biriktirgen bul salanyń problemasy ushan-teńiz edi. Bir jaǵynan gazet-jýrnaldar men hat-habardyń ýaqtyly jetkizilgenin talap etken ıdeologııalyq bılik, telefon-telegraftyń durys bolýyn talap etken óndiristik salalar baılanys qyzmetiniń minsiz bolýyn jan-jaqtan talap etip, jumys isteýge mursha bermeıtin. Barlyq jańa shyǵyndardy tek keler besjyldyqqa josparlaýǵa bolǵandyqtan eski dúnıelermen, burynǵy aýyldyq qýatpen jumys isteýge týra keletin. Al bul álbette, jan-jaqtan talap etken suranystardy qanaǵattandyra almady. Oǵan tehnıkalyq múmkinshiligimiz de, adam kúshi de jetpeıtin edi», deıdi Tilek Áıtimuly. Biraq jas basshy tynymsyz eńbekqorlyǵynyń, uıymdastyrý qabiletiniń arqasynda sonyń bárin satylap jeńip, kásiporyndy oblystaǵy úzdik baılanys torabynyń birine aınaldyrdy. Aldymen bólimshede otyrǵan barlyq qyzmetkerdi ózderi turatyn kóshelerge poshta jetkizýge kóndiredi. Bir jaǵynan olar poshtashy bolýǵa yntaly adamdardy da izdeı júredi. Az ýaqytta jańa poshtashylar da qabyldanyp, gazet-jýrnaldar da úıilip jatpaıtyn jaǵdaıǵa jetedi. Qaladaǵy avtokásiporyndardyń birinen aýyldyq eldimekenderge poshta jetkizetin kólik alýǵa da obkomnyń kómegimen qol jetkizedi. Talaı tabaldyryqty tozdyra júrip, telefon baılanysyn da 200 núktege deıin kóbeıtedi. Osyndaı bastamashylyǵynyń ózi yntalandyrýǵa ıe bolýdyń ornyna qatań sógispen aıaqtalyp otyrǵan eken.
Qyzý eńbektiń bel ortasynda júrip-aq Tilek Áıtimuly Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn syrttaı bitirip alady. Bilimin jetildirý úshin mamandyq jetildirý kýrstarynan da qalmaıdy. Alǵan tájirıbeleri men bilikti áriptester tabýynyń arqasynda Beskóldiń baılanys torabynda 1972 jyly halyqaralyq deńgeıdegi qyzmetke laıyqtalǵan 2 kommýtator, bir mezette 60 jup baılanysa alatyn KNK – 60 tyǵyzdaǵysh apparatýra, tıpti koordınatty 2000 nomerlik ATS jáne t.b. ozat tehnologııalar jumys isteı bastaıdy. 1973 jyly jańadan 775 abonent ornatylady, onyń ústine aýdandaǵy 8 keńshar men 3 ujymshar jáne basqa kásiporyndar men mekemeler, telefon ornatqan turǵyndar keńes odaǵyndaǵy kez kelgen abonentke telefonshynyń kómeginsiz baılanysqa shyǵa alatyn deńgeıge jetedi. Nátıjesinde, Beskól aýdanynyń baılanys toraby respýblıkalyq ozattar tizimine qosylady. Besjyldyq qorytyndysy boıynsha T.Ábdirahmanovqa KSRO Baılanys mınıstrliginiń úzdigi tósbelgisi beriledi.
Tilek Ábdirahmanovtaı basshy bolsa osy kúni de gazet-jýrnaldarǵa halyq jazylyp, poshta da óz jumysyn laıyqty atqarar ma edi dep oılaısyń. Aǵamyzdyń jeńisti de jemisti eńbegine tolyq toqtaýdy bir maqalanyń kólemi kótermeıdi. Ol úshin arnaıy kitap jazsa da bolar edi. Tilek Ábdirahmanov 1975 jyly oblystyq baılanys basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, keıin baılanys salasy poshta men telefon-telegrafqa bólingende poshta salasynyń bastyǵy boldy. Bul qyzmetti ol 2000 jylǵa deıin atqardy.
Qaı qyzmetti de abyroımen atqarǵan T.Ábdirahmanov – qazir oblysymyzdyń qurmetti azamaty. Ol jastar tárbıesi men qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasady. Balalary men nemere-shóbereleriniń arasynda sanaly ǵumyr keship jatqan aqsaqaldyń ómiri – ózgelerge de úlgi-ónege. Aǵamyzdyń 100 jasqa alqynbaı jetýin tileımiz.
PETROPAVL