Prezıdent ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, ınvestısııa tartýǵa, áleýmettik qoldaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan birneshe iri bastama jarııalap, Úkimetke naqty tapsyrmalar júktedi. Biraq qurylymdar arasyndaǵy úılestirýdiń álsizdigi, uzaq jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan bıýrokratııalyq tosqaýyl, óńirlerdegi atqarýshy bılik jumys qarqynynyń árkelkiligi reformanyń tez ári tolyq oryndalýyna aıtarlyqtaı tejeý.
Prezıdent tarapynan azyq-túlik ınflıasııasy, baǵa turaqtylyǵyna naqty tapsyrma berilgenine qaramastan kóptegen sarapshy osy saladaǵy sharalar «saldarymen kúresý» deńgeıinde qalyp otyrǵanyn, tıimdi túpki sebepterdi joıýǵa jetkiliksiz ekenin atap kórsetedi.
Ekonomıkalyq saıasattyń basty baǵyty – elimizdiń ishki jalpy ónimin eki eselep, 2029 jylǵa qaraı kólemin 450 mlrd dollarǵa jetkizý. Bul – óte aýqymdy maqsat. Búgingi naqty kórsetkishterge qaraǵanda qol jetkizýge bolatyn mejelerdiń biri.
О́tken jyldyń qorytyndysynda memlekettik bıýdjet kirisi 44 mlrd dollardan asty. Bul – О́zbekstan kórsetkishinen bir jarym ese, al Qyrǵyzstannan shamamen on ese joǵary.
Osy jyldyń alǵashqy toǵyz aıyndaǵy ekonomıkalyq ósim – 6,3%, óńdeý ónerkásibindegi ósim de turaqty: keıingi jyldary bul sala jylyna 4-6% aralyǵynda ósip keledi.
Ekonomıka damýy jóninde sóz etkende Prezıdent óńdeýshi ónerkásipti ulttyq ósimniń negizgi tiregine aınaldyrýdy basty basymdyq retinde belgiledi. Bul ustanym kezdeısoq emes: qazirgi álemde shıkizatqa ǵana súıený – turaqsyzdyqtyń basty kózi, al qosylǵan quny joǵary ónim óndirý – uzaqmerzimdi damýdyń kepili.
Qazirgi jahandyq ekonomıkalyq jaǵdaıda elimizge ınvestısııa tartý júıesin ózgertý qajet. Bul, bir jaǵynan, tabıǵı qadam. Sebebi ınvestısııalar úshin báseke eshqashan toqtamaıdy: álem elderi kapıtaldy tartý úshin turaqty túrde kúres júrgizedi. Ekinshi jaǵynan, Prezıdenttiń bastamalary jańa geoekonomıkalyq shyndyq talaptaryna jaýap beredi.
Búginde jahandyq qosylǵan qun tizbekteriniń ydyraýy, óndiristerdiń aımaqtarǵa qaıta bólinýi jáne kapıtal úshin kúrestiń kúsheıýi turaqty úrdiske aınaldy. Osyndaı jaǵdaıda elimizdiń ınvestısııalyq saıasatyn zamanaýı talaptarǵa beıimdeýi – obektıvti qajettilik. Eldegi sońǵy bastamalarǵa qarasaq, Qazaqstan aldaǵy jyldary ınvestorlarǵa tek shıkizattyq aktıvterdi ǵana emes, óńdeýshi ónerkásipti, joǵary tehnologııalyq óndiristerdi damytýǵa arnalǵan tolyqqandy ekojúıe usyna alatyn elge aınalýǵa nıetti. Prezıdent atap kórsetkendeı, energetıkalyq resýrstardyń kepildi jetkizilimi, ınfraqurylym qoljetimdiligi, ákimshilik rásimderdiń jeńildetilýi – jańa ınvestısııalyq modeldiń ózegi bolýǵa tıis. Bul rette kórshiles eldermen, Reseı, Qytaı, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memlekettermen úılesimdi jumys isteýdiń mańyzy erekshe. Mysaly, Reseıdiń atom, gaz hımııasy jáne mashına jasaý salalaryndaǵy tájirıbesi, Qytaıdyń arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar men ındýstrııalyq parkter qurýdaǵy tabysty tájirıbesi elimizge paıdaly sınergııa bere alady.
Prezıdent Joldaýynda energetıkalyq resýrstarǵa qatysty berilgen kepildikter – elimiz úshin serpindi jańa baǵyttardy ashatyn sıgnal. Bul, ásirese, atom energetıkasy, gaz óńdeý, munaı-hımııa salalarynda sheteldik ınvestorlarmen iri kooperasııalyq jobalardy damytýǵa múmkindik beredi.
Innovasııa men bar artyqshylyqtardy úılestirý – elimiz úshin eń ońtaıly jol. Bul model elimizdiń Eýrazııa keńistigindegi ekonomıkalyq arhıtektýrada turaqty, yqpaldy, básekeli oıynshy retinde ornyǵýyna múmkindik beredi.
Sıfrlandyrý men ınnovasııalyq tehnologııalar elimizdiń ınvestısııalyq saıasatynyń tıimdiligin arttyra alady. Bul – jańa ekonomıkalyq baǵytyn aıqyndaıtyn strategııalyq paradıgma. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń kózqarasynda sıfrlyq transformasııa tek zamanaýı úrdisti qýyp jetý emes, ınvestısııalyq saıasattyń ózegine aınalatyn qural. Álemde ár memleket ınvestorlarǵa «tartymdy bolýǵa» talpynady, biraq elimizdiń usynatyn modeli bul túsinikti jańa deńgeıge shyǵaryp otyr.
Osy baǵyttaǵy taǵy bir mańyzdy aspekt – aımaqtyq kooperasııanyń sıfrlyq transformasııamen úndesýi. Qazir Reseı men Qytaıda jasandy ıntellekt, neırojeliler, «aqyldy» logıstıkalyq habtar qarqyndy engizilip jatyr. Qazaqstannyń bul úderiske qosylýy – tasymal, tranzıt, agrotehnologııa, ónerkásip kooperasııasy salalarynda jańa múmkindik ashady. Máselen, «aqyldy» kólik dálizderin qurý tek tehnıkalyq jańalyq emes. Bul – elimizdi Eýrazııadaǵy negizgi logıstıkalyq túıinderdiń birine aınaldyratyn geoekonomıkalyq artyqshylyq.
Atom energetıkasy men energetıkalyq júıelerdi jańǵyrtý salasyndaǵy «Rosatommen» birlesken jobalar da sıfrlandyrýdyń strategııalyq ınvestısııalar úshin qanshalyqty mańyzdy ekendigin dáleldep otyr. Infraqurylymnyń sıfrlyq deńgeıi kóterilgen saıyn ınvestordyń senimi de artady, sebebi ol bolashaq jobanyń turaqtylyǵyna, josparlaýdyń anyqtyǵyna kóz jetkizedi.
Shyn máninde elimizdegi sıfrlyq modernızasııa – elimizdiń bar múmkindigin durys paıdalanyp, jańa serpin berýdiń tıimdi joly. Sıfrlandyrý arqyly burynnan bar salalardaǵy eskirgen jumys tásilderinen bas tartyp, olardy qazirgi zamanǵa saı tehnologııalyq ekojúıege kóshiremiz. Búgingi tańda sıfrlyq qyzmetterdiń keńeıýi halyqqa da, bızneske de úlken jeńildik ákelip otyr. Iаǵnı sıfrlandyrý – elimizdiń damýyna jańa qýat beretin qural. Ol durys qoldanylsa, elimizdi tehnologııalyq jaǵynan ozyq elderdiń qataryna qosatyn mańyzdy qadam bolmaq.
Sıfrlandyrý arqyly elimiz básekelestik artyqshylyqtaryn zamanaýı talaptarǵa beıimdeı alady, ekonomıkanyń ashyqtyǵyn kúsheıtedi, ınvestor úshin uzaqmerzimdi, strategııalyq jobalardyń tartymdylyǵyn arttyrady, Eýrazııa keńistigindegi ekonomıkalyq arhıtektýrada óz ornyn nyǵaıtady.
Búgingi tendensııa aıqyn: kim sıfrlyq sheshimderge senim artady – sol bolashaq ınvestısııalardy tartady. Al bul jolda Qazaqstannyń tańdaǵan baǵyty durys ári ýaqytqa saı.
Elimizdiń eń úlken artyqshylyǵynyń biri – ulttyq qordyń turaqty rezervi. Halyqaralyq valıýta qorynyń dereginshe, álemniń bar-joǵy 57 elinde ǵana ulttyq qor bar, Qazaqstan sol tizimde (Ulttyq qordyń aktıvteri – 64 mlrd dollar, altyn-valıýta rezervteri – 52,2 mlrd dollar, jyl basynan beri ósimi – 20%). Bul qorlar syrtqy saıasattyń da, ulttyq ekonomıkanyń da qaýipsizdigin qamtamasyz etetin strategııalyq «qaýipsizdik jastyǵy». Degenmen álemdik ekonomıka túbegeıli ózgerip jatqan kezeńde shıkizattyq emes kiristerdiń jańa kózderin izdeý, Ulttyq qor qarajatyn basqarýdyń tásilderin qaıta qaraý qajet. Munaı-gaz sektoryna degen táýeldilik tólem balansynyń jaı-kúıiniń nasharlaýyn, ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵy táýekelin týdyrady. Sondyqtan kásipkerlikti, ásirese, ónerkásipti qoldaýǵa aıtarlyqtaı kúsh-jiger jumsalýǵa tıis.
El óńirleriniń aımaqtyq ekonomıkasy da birkelki emes. Ekonomıkanyń jalpy serpini joǵary bolǵanymen, óńirlik deńgeıdegi tıimdiligi áli tolyq emes. Bul – el damýynyń qazirgi kezeńindegi basty túıtkildiń biri. Bir jaǵynan qarasaq, elimizde «aımaq-lokomotıvter» qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan naqty bastamalar bar. Máselen, Alataý qalasynyń ınnovasııalyq habqa aınalýy, Almaty men Qaraǵandy oblystaryndaǵy mashına jasaý klasterleri, t.b. Bul tájirıbe álemdegi óńirlik damý modeliniń qazaqstandyq nusqasy retinde sátti iske asyp kele jatqanyn kórsetedi.
О́ńirler arasyndaǵy teńsizdik áli saqtalyp otyr. Syrt qaraǵanda ósim bar sııaqty kóringenimen, el ishinde aıtarlyqtaı ekonomıkalyq asımmetrııa baıqalady. Ulttyq tabystyń negizgi bóligin qamtamasyz etetin munaıly óńirler Atyraý men Mańǵystaý oblystarynyń ekonomıkasy shıkizatqa tym táýeldi. Al Pavlodar, Qaraǵandy, Qostanaı sııaqty ındýstrııalyq oblystardyń óndiristik áleýeti joǵary bolǵanymen, tereń óńdeý deńgeıi áli jetkiliksiz. Aýyldyq óńirlerde agroónerkásip áleýeti zor bolsa da, logıstıka men ótkizý tizbegi tolyq jolǵa qoıylmaǵan. Sondyqtan Prezıdent Joldaýynda atap ótken «óndirýshiden sórege deıin» jumys isteıtin biryńǵaı taýar ótkizý júıesin qurý – óńirlik teńgerimsizdikti joıatyn mańyzdy qural. Bul bastama ázirge tolyq iske asa qoıǵan joq, biraq óńirler ekonomıkasynyń úılesimdi damýy úshin strategııalyq mańyzy óte joǵary.
О́ńirlerdiń ekonomıkalyq múmkindigi zor, biraq damý qarqyny birkelki emes. Bir óńir ınnovasııaǵa bet bursa, endi biri áli de shıkizatqa táýeldi. Osy teńgerimsizdikti joıý kerek. Ol úshin ekonomıkany yryqtandyrý, ındýstrııalyq saıasat, óńdeý sektoryn qoldaý, «О́ndirýshiden ónimdi jetkizýge deıingi» tizbekti qurý, óńirlerdi rekordtyq deńgeıde qarjylandyrý mańyzdy ról atqarady. Eger osy baǵyttaǵy jumys tıimdi ári júıeli túrde jalǵasa berse, elimiz 2029 jylǵa josparlanǵan negizgi maqsat – ishki jalpy ónimdi eki eseleý mejesine senimdi qadammen jaqyndaı túsedi.
Qoryta aıtqanda, el ekonomıkasynyń qazirgi damý qarqyny júıeli jáne salmaqty saıasat jemisi ekeni aıqyn. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń strategııalyq kózqarasy men saıası erik-jigeri ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, ındýstrııalyq bazany kúsheıtýge, áleýmettik mindettemelerdiń tolyq oryndalýyna, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa naqty serpin berdi. Memleket basshysy usynǵan reformalar jekelegen salalardy emes, búkil ekonomıkalyq modeldi jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan. Prezıdenttiń aıqyndaǵan mindetterin Úkimet naqty sharalarǵa aınaldyryp, Parlament zańnamalyq qoldaý kórsetip, osyndaı ınstıtýsıonaldyq tutastyq pen tıimdi basqarý mádenıeti ornyqqan jaǵdaıda ǵana ekonomıkalyq reformalar tolyq júzege asa alady. Bul jolda saıası jigermen qatar, oryndaýshy tetikterdiń myqty bolýy sheshýshi ról atqarady.
Rýslan DÚISENOV,
memlekettik basqarý salasynyń sarapshysy