Ǵalymdardy qoldaý qaı deńgeıde?

Qarjylaı jáne áleýmettik yntalandyrý

Buǵan deıin de talaı ret jaz­ǵanbyz, dese de qaıtalaý ar­tyq­tyq etpeıdi, ǵylymnyń da­mýy qarjylaı qoldaýǵa tike­leı táýeldi. О́ıtkeni keıbir ma­ńyzdy zerthanalyq jumys­tar, ǵy­lymı zertteýler, kúrdeli sy­naqtar kólemdi qarajatty talap etedi. Sondyqtan bul salada eko­nomıkalyq demeýge mán bermeýge bolmaıdy. Osy jáne ózge de bıýrokratııalyq máselelerdiń sheshimderin saralasaq, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstr­ligi taratqan aqparatta habar­lan­ǵandaı, ǵylymdy memleket­tik qarjylandyrý kólemi 2025–2027 jyldarǵa 531,1 mlrd teń­ge­ge de­ıin ulǵaıtyldy. Ǵy­lym­dy damytýǵa jáne satyp alý rásim­­derin jeńildetýge baǵyt­tal­ǵan zańdar qabyldandy. Sony­men qatar Prezıdent janyn­daǵy Ulttyq ǵylym akademııa­synyń joǵary ǵylymı uıym túrindegi jańa mártebesi anyq­taldy. Innovasııalyq ınfra­qurylymdy qoldaý úshin bir­yńǵaı tereze bolatyn jáne ven­chýrlyq qarjylandyrýdy tar­tatyn Ǵylym qorynyń már­te­be­si keńeıtildi. Ǵylymı qyz­­met­kerlerdiń mártebesin arttyrý úshin ǵylymı uıymdar qyz­met­kerleriniń jalaqysy 18%-ǵa artty, al ǵylymı ataqtar úshin qosymsha aqylar 50 AEK-ke (bir aılyq eseptik kórsetkish mólsheri 3932 teńge ekenin eskersek, bul 196 600 teńge bolady) deıin ósti. Joǵaryda atalǵandar – ǵylym­dy da­mytý aıasynda qabyldanǵan is-sharalar.

Endi jas ǵalymdarǵa arnal­ǵan qoldaý tetikterine oıyssaq, ­jalpy, elde ǵylymı zertteý­lermen 425 uıym aınalysady, ­bul 2022 jylmen salystyrǵanda ­11-ge kóp. Ǵylymı qyzmetkerler ­sany 25,4 myń adamǵa jetti, onyń ­46%-y – jas ǵalymdar. Ǵalym­dardyń áleýmettik mártebesin art­tyrý jáne ǵylymǵa jas kadr­lardyń kelýin yntalandyrý maq­satynda 2024 jyly 560 jas ǵalym páterge qol jetkizdi. Onyń 290-y «Otba­sy bankimen» birlesip iske asyry­latyn arnaıy ıpoteka­lyq baǵ­darlama aıasynda, al 25-i óteýsiz negizde turǵyn úı aldy. 2025 jyl­dyń basynan beri 36 jas ǵalym tegin páter ıelendi.

Sondaı-aq «Jas ǵalym» baǵ­­­darlamasy júzege asyrylyp jatyr. 2021–2024 jyldar ara­­lyǵynda granttyq qarjy­lan­dyrýǵa 16 konkýrs ótkizildi, sonyń nátıjesinde 2 myńnan asa ǵylymı joba iske asyryl­dy. Jyl saıyn ǵylymǵa qos­qan úlesi jáne ǵalymdardy ynta­landyrǵany úshin 2000 AEK (bir aılyq eseptik kórsetkish mólsheri 3932 teńge ekenin eskersek, 2000 AEK ­7 mln 864 myń teńge bola­dy mól­­she­­rinde 50 «Úzdik ǵy­lymı qyz­metker» syılyǵy beriledi. Dok­torlardy daıarlaýǵa memle­ket­tik bilim tapsyrysy ósip jatyr. Máselen, eger 2022 jáne 2023 jyldary doktorantýraǵa beriletin granttar sany tıisinshe 1815 jáne 1919 grantty qurasa, 2024 jyly 2919 grant bólindi.

Kásibı hám óndiristik demeý

Osy kúni ǵylymda sheshimin kútip turǵan kóp túıtkil bir ǵana elge tán emes, jahandyq máse­lege aınalǵandary jeterlik. Mun­daıda ǵalymdarymyzǵa she­teldik áriptesterimen seriktes­­tik ornatýǵa týra keledi. Bul ret­te taǵylymdamalardyń orny erekshe. Osyǵan oraı elimizde álem­­degi jetekshi zertteý ortalyqta­ryn­da 500 ǵalymnyń jyl sa­ıyn ǵy­lymı taǵylymdamalar­dan ótýine jaǵdaı jasalyp otyr. Búginde 1475 taǵylymdama be­rildi. Bul ǵylymǵa jastardyń ke­lýine jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty damytýǵa, zert­­teý ınfraqurylymyn ny­ǵaı­­­týǵa yqpal etedi.

Ǵylym men óndiris arasyn­daǵy baılanysty nyǵaıtý – asa mańyzdy is. Munyń sátti mysaly – ǵylymı-tehnologııalyq sessııalar. Búginde «Qazaqmys», «Qazatomónerkásip», «ERG», «Qaz­mınerals», «Qarmet», «Qazaq­OılAqtóbe», «Qazmyrysh» sııaq­ty iri kásiporyndarmen bir­lesip, el óńirlerinde osyndaı 12 sessııa ótkizildi. Ǵylymı-teh­nologııalyq sessııanyń qory­tyn­dysynda Úkimet ja­nyn­daǵy Joǵary ǵylymı-tehnı­ka­lyq komıssııanyń otyrysyna 11 tehnıkalyq tapsyrma usy­nyldy. Osylaısha, ǵylymı-teh­nıkalyq tapsyrmalardyń jal­py kóleminiń 10%-yn iri kásip­oryndarmen naqty jumys nátı­jelerine negizdelgen. Sony­men qatar 2024 jyldyń basy­nan jer qoınaýyn paı­dalanýshylardyń ǵylymy men tehnologııalaryn damytýǵa kúrdeli salymdardan 1%-yn aýda­rý­dyń jańa tetigi engizildi.

Baǵdarlamalyq-nysanaly qar­­jylandyrý sheńberinde jo­ǵary oqý orny bazasynda ǵyly­mı ınfraqurylymdy kúsheıtý jáne kásiporyndarmen áriptestikte zamanaýı zerthanalarmen tehno­logııalyq parkter, ınjını­rıng ortalyqtaryn qurý jumysy júrgizilip jatyr. Aıta­lyq, osy ǵylymı jobalardy iske asyrýda 10 zerthana ashyldy, 5 spın-off sehtary, 3 startap iske qosyldy, 468 mln teńgege jeke uıymdarmen ǵylymdy qajet etetin qyzmetter shyǵarý­ǵa 14 shart jasaldy, 788,9 mln teńge jeke qosa qarjylandyrý tartyldy. Sonymen qatar eli­miz­diń ýnıversıtetterinde (Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Q.Sát­baev atyndaǵy QazUTZÝ, L.N.Gýmı­lev atyndaǵy EUÝ) kúr­deli ǵylymı mindetterdi she­shý­ge, ozyq zertteýlerdi da­my­­­týǵa jáne halyqaralyq yn­ty­­maq­tastyq­ty nyǵaıtýǵa arnal­ǵan 3 sýperkompıýter bar. Akademııa­lyq klasterdiń jalpy ónimdiligi – 2 PFLOPS.

Al otandyq ǵalymdardyń ǵy­lymı ázirlemeleri ártúrli sala­da qoldanylyp keledi. Mysaly, Balqashta Satbayev University Metallýrgııa jáne baıytý ınstıtýtynyń zert­teý­shileri ázirlegen biregeı tehnologııa boıynsha tazartyl­ǵan selenniń alǵashqy partııasy shy­ǵaryldy. Sonymen qatar bıo­log-professor Dos Sarbasov bas­­taǵan Nazarbayev University ǵa­lymdary qaterli isikke qarsy dári oılap tapty. «DVC» dep atalatyn dári-dármektiń quramyna S vıtamıniniń joǵary dozasy jáne tómen konsentrasııadaǵy myshıak kiredi. Preparat glıýkozany sińiretin qaterli isik kletkalaryna áser etedi. Búgingi tańda bul preparat pasıentterge oń áser etip, klınıkalyq synaqtyń eki bastapqy kezeńi­nen sátti ótkenin eske salǵan jón. D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıver­sıtetiniń ǵalymdary Qazaqstan­da alǵash ret travmatologııa, neı­rohırýrgııa, jaq-bet hırýr­gııasy, onkologııa jáne radıologııa úshin otandyq ımplant daıyndady. Á.Saǵynov atyn­daǵy Qaraǵandy tehnıkalyq ýnı­versıtetinde ǵalymdar metal­lýrgııadaǵy korrozııamen kú­resýdiń ınnovasııalyq ádi­sin – «Saqtaý» korrozııaǵa qar­sy jabyn ázirledi. Osyǵan qosa biz­diń zertteýshiler qazaq tilin­de jasandy ıntellektini damy­týǵa baǵyttalǵan «KazLLM» úl­ken tildik modelin ázirledi. «KazLLM» qazaq tilindegi mátindik aqparatty óńdeý, aýdarý jáne taldaý, sondaı-aq qazaq tilin zamanaýı tehnologııalarǵa ıntegrasııalaý úshin tıimdi sheshimder jasaýǵa yqpal etedi.