Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde jas ǵumyryn qıǵan jaýyngerlerdiń rýhyna taǵzym etý – paryz. Búgingi urpaq eren erlerdiń kókiregindegi perzenttik mahabbattyń paıymyn túsinse, sabaq bolar edi.
Meıirimdi Murat ata tilegi
El basyna kún týǵan ýaqytta Kókshetaý aýdanyna qarasty Kindik aýyldyq keńesinen 200-den asa azamat atqa qonypty. Qanqasap maıdan dalasynda kátepti qara narǵa júk bolar taýqymetti arqalap, áldeneshe ret jaralanyp, áskerı gospıtalde emdelip, qaıtadan maıdan dalasyna attanǵandary da kóp eken. 200-den asa bozdaqtyń 80-i ǵana týǵan jerdiń tósine aman-esen oralǵan.
Jaraly jyldar jańǵyryǵy ábden sarǵaıǵan, tozyǵy jetken úshburysh hattarda tunyp tur. Erjúrek barlaýshy, efreıtor Murat Málikovtiń jazbalary. Eýropa elderin basqynshy jaýdan azat etken jaýjúrek jaýyngerdiń júrek syryna úńileıikshi. Myna bir hat 1943 jyldyń 29 jeltoqsanynda jazylǵan eken. Bylaı depti: «Maıdandaǵy otaǵasy Murattan saǵynyshty sálem! Gúleke! Seniń 2 jeltoqsanda, túnde jazǵan hatyńdy alyp, amandyqtaryńdy estip, zor qýanyshqa bólendim. Biraq kóp oılandym, aýylda qalǵan jesir áıelder, qarttar men jas balalar aýyldyń sharýashylyǵy, kúnkóristeri ne bolmaq?.. Uıqy qashty... Kettik degen komanda kelgende ata júgirip, bárin umytasyń». Murat aqsaqal maıdan dalasynan aman kelgen eken, áıtse de ajal ańsaǵan qorǵasyn oq aq jańbyrdaı tópep turǵanda eldi oılaǵan etjúrektiń dúrsilin qarańyzshy. «Jesir áıelder, qarttar, jas balalar, kórer kúnderi ne bolmaq?» Syzdy okopta jatyp el degende syzdaǵan júrekten aınalyp ketseń bolmaı ma?
Ekinshi bir úshburysh hat 1944 jyldyń 17 mamyr aıynda jazylypty: «Men amanmyn. О́zimiz jaýdan azat etken dalada, gospıtalde em alyp jatyrmyn. Áli biraz bolatyn shyǵarmyn. О́mirime qaýipti emes, qoryqpańdar». Shyntýaıtynda jaýynger aǵa sál jumsartqan eken, sol jolǵy jaraqaty aýyr bolǵanǵa uqsaıdy. Oń jaq qulaǵyn oq julyp áketken. Mıyna sál ǵana jetpeı qalypty. Es-tússiz jatqan jerinen sanıtarlar taýyp alǵany týraly áskerı bıletinde jazylǵan.
Maıdangerdiń taǵy bir hatyna nazar aýdaraıyqshy. Bul hat 1944 jyldyń 29 aqpanynda jazylǵan: «Gúlsim, seniń 29 qańtardaǵy Baqyt ekeýiń túnde jazǵan hatyńdy 27 aqpanda alyp qýandym. Gúlsim, men gospıtalde jatqanda Sekeń úıine, aýyldyq keńestiń atyna jalpy sharýa jaǵdaıyn surap, qazirgi basty másele – elde poshta qyzmeti, maıdanǵa jabdyq jóneltý, jaýyngerlerdiń paegin januıalaryna jetkizý máselelerin suraǵam, jaýap joq. Sodan keıin aýdandyq gazetke «Maıdan shebine hat» degen statıa jazǵam. Oqyǵan shyǵarsyńdar. Aýdan basshylaryna aýyl taǵdyry jónindegi syrlarymdy bólisken hattarym da bar. Meniń jaraqatymdy Baqytqa aıtpa, maıdanǵa kirgen soń mundaı ýaqyt bolmaıdy. Shynyn aıtqanda janymyz qyl ústinde. Ár joryǵymyz aqyrǵy bolýy múmkin. Qanshama jaýyngerden aıyryldyq».
Endi bir hat 1945 jyldyń 17 mamyrynda jazylypty: «Gúlsim, seniń 23 tamyzdaǵy, 15 qyrkúıektegi hattaryńdy aldym. Meniń hattarymdy, Jeńis kúni ýralap, Berlınde túsken fotomdy almaǵan sııaqtysyń. Munda jaýynger joldastarymdy túgendeı bastadyq. Amandyq bolsa, elge jetý – armanymyz».
Mine, osyndaı júrek tebirenterlik hattar óte kóp. Aýyl-eldiń amandyǵyn suraǵan, keıingi jurtqa alań bolǵan aq kóńildiń tebirenisi.
Qaharman Qasym ata
1944 jyldyń shilde aıynyń basynda keńes armııasy Lıtva jerin azat ete bastady. Áskerı quramamen birge partızandar da basqynshy jaýmen qııankeski aıqasty. Jaý jaǵy tabandap turyp almaqqa bekinip, qatty qarsylyq kórsetti. Lıtva jerinde kúrkirep aqqan, ótkel bermes ózender kóp-aq. О́zen ańǵarlary jypyrlaǵan jaý bekinisi. Ár bekinis atys uıalarynan aq ajaldy aq jaýyndaı jaýdyryp jatty. Al ózen ústindegi aǵash kópirler bolsa, birinen soń biri janyp, isten shyqty.
Qyzylsaıa aýylynyń týmasy efreıtor Qasym Shaıkenov Polosskıı motorly ponton-kópir batalonynyń quramynda bolatyn. Erlikpen shaıqasty. Boz dalada taǵdyrdyń salǵan isine bolattaı berik bolýdy úırengen qazaq jaýyngeri epti de er edi. Sol erligi laıyqty baǵalanyp, osy jyldyń 26 qyrkúıegi kúni 43-armııa qolbasynyń buıryǵymen úshinshi dárejeli «Dańq» ordenimen nagradtaldy. Marapaty jalǵyz ol ǵana emes, ór keýdesinde jarqyraǵan «Qyzyl Juldyz» ordeni jáne kóptegen medali bar. Erdiń erligin aıǵaqtaıtyn osy marapattar Qasym Shaıkenulyna ne úshin berildi? Endi osy arada Vılnıýs qalasynyń turǵyny, Lıtva KSR-niń eńbek sińirgen muǵalimi P.Frolovtyń esteliginen derek keltirelik. Qasym Shaıkenuly qarýlastarymen birge keńes armııasy quramalarynyń Lıelýps, Memeles, Nıamýnelıs, Mınııa men Neman ózenderiniń ústinen ótýin qamtamasyz etti. Ponton kópirlermen birge aǵash kópirler de salyndy. Mundaı qarbalas shaqta tabıǵattyń tynysyn jaqsy biletin Qasym Shaıkenov aldymen ınjenerlik barlaý jasap, ózen ańǵarynyń qashyqtyǵyn, sýdyń tereńdigin zertteıtin. Mańaıdaǵy ormannan jýan-jýan bóreneler daıyndap, taqtaı tiletin. Ekpindep kelgen quramalardyń jaýdyń áýe shabýylyna ushyramaı, irkilmeı ótýine kóp septigin tıgizdi.
Maıdan aıaqtalǵan soń eńbek maıdanyna aralasqan. Al maıdandaǵy erligin Vılnıýs qalasyndaǵy №37 orta mektebiniń iz kezýshileri KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq arhıvinde saqtalǵan qujattardan tapqan. Sóıtip, batyr qazaqtyń maıdan dalasyndaǵy erligi málim boldy. Qasym atamyz turǵyzǵan ondaǵan kópir soǵystan keıin de halyqtyń qajetine jarady. Bul jaıynda erdiń erligin áıgilegen lıtvalyq muǵalim P.Frolov jan-jaqty derekter men dáıekterdi keltire otyryp, sıpattaǵan eken.
Endi biraýyz sóz – maıdanǵa deıingi balalyq shaǵy týraly. Maıdanger ákesi Shaıqydan eki jasynda jetim qalady. Jalǵyz emes, toǵyz jasar aǵasy Qamı bar. Bulardan basqa – Aıtjamal, Saqypjamal, Qaınıjamal esimdi úsh qyz. Qıyn-qystaý kezinde jesir qalǵan ananyń bes balany baǵýy ońaı-ospaq sharýa ma? Jetimdiktiń zapyranyn ábden jutqan. Jastaıynan eńbekke aralasty. Sóıtip, qatal taǵdyr aıaýsyz shyńdaǵan. Qyzylsaıa bastaýysh mektebiniń alǵashqy túlekteriniń biri edi. Ol kezde bul jerdegi mektep bastaýysh qana bolatyn. 1930 jyly Kókshetaý qalasyndaǵy jumysshylar fakýlteti dep atalatyn oqý ornyna keledi. Anasy balalarymen Kókshetaý qalasyna kóshken. Daıyn turǵan páter qaıda, baýyryna basqan balalaryn taǵdyrdyń sýyq jeline tońdyrmaý úshin páter jaldap kúneltken.
Anasyn izdep jolǵa shyqqan Qasym týǵan topyraqtan 25 shaqyrymdaı jerdegi Lıtovochnoe selosynan ákesiniń aǵasy Kátrendi taýyp alady. Mán-jaıdy surastyrsa, anasy Soltústik Qazaqstan oblysynyń Býlaev aýdanyna qarasty Qaraǵandy eldi mekeninde eken. Mundaǵy tirshilik ashtyq jaılaǵan Kókshetaý tóńiregine qaraǵanda birshama táýir. Qamı aǵasy jumys istep óz qoldary óz aýyzdaryna jetip otyr eken. Qasym da kele sala jumysqa ornalasqan. Tańdaıtyn dáneńe joq, aýyl sharýashylyǵynyń aý-jaıy ejelden belgili. Aqyq dán ósirý, shóp shabý, mal baǵý tárizdi taýsylyp bitpeıtin qareket. Osy jerde el qatarly ómir súre bastaǵan. Bári ońǵarylǵan tárizdi bolyp kóringenimen, ananyń aq júzin qaıǵynyń qara bulty torlap turatyn. Ol qaıǵy – bir kezde amalsyzdan óz qolymen balalar úıine tapsyryp ketken úsh qyzynyń jaıy. Týystaryna habarlap, tapsyryp izdeý salǵanymen, bir deregi shyqpady. Osy qaıǵy janyn jegideı jegen qaıran ana eki jyldan soń syrqattanyp, dúnıeden ótti. Shyn jetimdik endi bastaldy. Amaldary taýsylǵan Qamı aǵasy ekeýi birin-biri jetelep týǵan topyraqqa qaıta oraldy. Áıteýir, dátke qýaty – ákesiniń aǵasy Kátrenniń qamqorlyǵy. Qarap otyrǵan joq, mehanızator bolyp eńbek etti. 1938 jyly 21 jasynda keńes armııasyna shaqyryldy. Polsha shekarasynda turǵan áskerı bólimde qyzmet etti. Osy jerde eń alǵash áýeli polıaktarmen, sosyn rýmyndarmen bolǵan qarýly qaqtyǵystarda soǵys degenniń qandaı surapyl ekenin et júregimen túısingen. 1940 jyly fındermen bolǵan soǵysqa qatysty. Ásker qatarynan áne-mine bosaımyn dep júrgen kezinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy.
«1942 jylǵy qysta Qara teńizdiń Kavkaz jaǵalaýynda áskerı katermen barlaýǵa shyqtyq. Kún eresen sýyq. Katerimiz jaǵadan birshama alystaǵan kezde jaý samoletteri shabýyl jasady. Bir kezde kater zýlap kelip, dál ústine túsken bombadan tas-talqan boldy. Esimdi jısam, kók teńizdiń ústindemin, qoltyǵymda synǵan taqtaı ma, bir nárse bar. Jan-dármenmen shamam jetkenshe maltyǵanymdy bilemin. Bir kezde esimnen tanyp ketippin. Esimdi jınasam, gospıtalde jatyr ekenmin. Kim jetkizdi, qalaı jetkizdi, túk te bilmeımin. Artynan surastyrsam, keńes jaýyngerleri meni muzǵa ilinip turǵan jerimnen taýyp alyp, gospıtalge ákelipti. Katerdegi 45 jaýyngerden tiri qalǵan jalǵyz men ǵana ekenmin. Alǵashqy kúni meni óldige sanap elge qara qaǵaz salyp jibergen eken», deıdi eken maıdanger zamandastaryna.
Bul da – sum soǵystyń azaby. Álgi azap soǵys bitken soń da joıyla qoımaǵan. Máselen, Qasym aǵamyz 1946 jyldyń qarasha aıynda elge aman-esen oralǵan. Mine, týǵan jerdiń topyraǵyn basyp, kókiregi qýanyshqa tolyp, asyǵa basyp kele jatyr. Al aýyl ishinde kózge ilinetin eshkim joq. Apyr-aı, bular qaıda ketken dep te oılap qoıady. О́zin maıdanǵa attandyryp salǵan Kátren aǵasynyń úıine jetip, esikti ashyp jiberse, el adamdarynyń bári osynda otyr eken. Tóbeden jaı túskendeı bolypty. Bári ańtaryla qarap qalypty. Jym-jyrt. Jańa ǵana maıdannan oralǵan Qasym da, qaýmalaǵan qalyń el de ańtarýly. Tek tórde otyrǵan Meıram molda biraz ýaqyt ótken soń: «Astaǵyfyralla, mynaý Qasym ǵoı!» dep ornynan atyp turypty.
Osy kezde ǵana esin jıǵan jurttyń bireýleri jylap, bireýleri áli de senbeı, óń men tústiń arasynda júrgendeı. Munshama tańyrqaýdyń sebebin Qasym atamyz keıin bilgen, myna jurt óziniń janazasyna jınalǵan eken. Qasymdy áldeqashan óldige sanapty. О́ıtkeni aǵaıyn-týystyń otyz omyrtqasyn opyryp, qyryq qabyrǵasyn qaqyratyp, qaıǵy arqalatqan qara qaǵaz kelgen. Sóıtip, janazanyń sońy toıǵa ulasqan. Maıdan kezinde de, odan keıin de adam sengisiz osyndaı oqıǵalar bolyp turǵan.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany