1998 jyldyń 1 qarashasynda kıeli Myrzashólde – shúlen tarqatqan darqan dalamyzda, óskeleń ólkemizde ótken Maqtaaral aýdanynyń 70 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan arnaıy jıynǵa qatysqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń janynda jeti saǵattaı birge júrip, danalyǵy men daralyǵynan alǵan áserim áli kúnge deıin janymda jańǵyryp keledi. Sondaǵy Maqtaaral aýdany ákimi retinde meniń kóńil túkpirine túıgenim mynaý edi: strategııalyq oılaý aýqymdylyǵy, problemany kórý men sheshimin belgileýdegi tereńnen tolǵaıtyn reformatorlyq kózqarasy men ustanymy, tyǵyryqtan jol salyp, tyńnan sheshim qabyldaı otyryp oıǵa alǵan nárseniń bárin oryndaı biletin bastamashyldyq ári tabandylyq qasıeti, bergen ýádesine beriktigi, alda qıyndyqtarǵa toly aýyr joldyń jatqandyǵyna qaramastan, ol joldyń túbi qaıyrly bolatyndyǵyn jurttyń bárinen buryn sezinip, halyq júregine senim otyn jaǵa bilgen tuǵyrly tulǵalarǵa tán tabıǵı talanty, erlik pen ójettikke toly ór minezi – mine, osynyń bári bir tulǵanyń boıynan tabylyp jatqandyǵyn kórip, erekshe tánti bolyp edim. El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary aıtylǵan sózdiń, uly isterdiń bastaýynda turyp, jasampazdyqqa joldama beretin oıdyń búgingi tańda aına-qatesiz oryndalyp kele jatqandyǵynyń kýási bolyp otyrmyz.
Elbasy ońtústik ólke turǵyndarynyń muń-muqtajyn muqııat tyńdap, olardy tolǵandyryp júrgen máselelerge jeterlikteı dárejede kóńil aýdardy. Elbasy bergen ýádeleriniń bári de tolyqtaı oryndalǵanyn aıtýdyń ózi bir ǵanıbet!
Elbasynyń tikeleı baqylaýynda bolǵan, Syrdarııa ózeni arqyly Maqtaaral aýdanyna ótetin strategııalyq mańyzy zor kópir qurylysynyń kúrdeliligine qaramastan, qarjy kóleminiń qaıtarymyn halyq mereıine baǵyshtap edi. Sol kópir merziminen buryn iske qosylyp, el ıgiligine qyzmet ete bastady. Prezıdent óz ýádesinen shyǵyp, sol kópirdiń ashylý saltanatyna qatysty. Jıylǵan jurttyń qýanyshynda shek bolmady.
Elbasy elimizdiń qaı túkpirinde bolmasyn óziniń meıirim-shapaǵatymen, bıik bedelimen búkil eldi baýrap alady. Keleshek urpaq sanasyna sony serpilis týǵyzady. Myrzashól topyraǵyna tabany tıip turyp Elbasy tebirene sóılegende: “Maqtaaraldyqtar Otan degen uǵymnyń mánisin shynaıy túsinedi dep oılaımyn. О́ıtkeni, Maqtaaral óńiri ózindik tarıhynyń eske túser erekshelikteri bar qazaqtyń ishindegi birden-bir ólke” degen bolatyn. Bul – keshegi keńes zamanynda tarıhı Otanynan biraz ýaqyt ajyrap, solaqaı saıasattyń salqynynan kórshi elge ótip, qaıtqan “qyzdaı” qaıta saǵynysyp tabysqan eldiń Otanyna degen ystyq patrıottyq sezimine berilgen shynaıy baǵa edi.
Elbasy óziniń bıylǵy jylǵy halyqqa Joldaýynda Kazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynyń jańa onjyldyǵy, ıaǵnı 2020 jylǵa deıingi damý kezeńi bastalǵanyn aıtty.
Memleket Basshysy ártaraptandyrýdyń negizgi segmentiniń biri agroónerkásiptiń kesheniniń damýy bolyp tabylatynyn atap kórsetti. Onyń damýy úsh negizgi baǵyttar boıynsha ótýi kerek.
Birinshiden, eńbek ónimdiliginiń ósýine ekpin túsirilýi kerek.
Ekinshiden, elimizdegi azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý isi iri jobalardyń negizinde keshendi túrde qarastyrylmaq.
Úshinshiden, Keden odaǵy beretin múmkindikterdi molynan paıdalaný, elimizdiń eksporttyq áleýetin iske asyrý.
Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýy búkil álemdegi qarjy daǵdarysy jaǵdaıyna baılanysty mindetterdi alǵa qoıýmen erekshelenedi.
Joldaýda halyqtyń kókeıkesti máselelerin sheshýdi, eldi ońaltý, ony jańa beleske kóterýdi kózdeýimen qatar aýyl sharýashylyǵyn damytý, arzan azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etý, eksportty ártaraptandyrý, onyń qaýipsizdigin saqtaý máselelerin kótergeni kópshilikke jiger berdi.
Bul el aldynda turǵan eńseli mindetterdi – aýyldy alǵa bastyrýdyń, aýyl sharýashylyǵyn órkendetýdiń, túptep kelgende Otanymyzdy túletýdiń tarıhı joly, Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy úshin jańa kezeńge basqan qutty qadam, túbegeıli betburys dep túsingenimiz abzal. Osylardyń barlyǵy adamdardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalǵanyn eskersek, mindetterdiń mańyzdylyǵy eselep arta túsetindigin baıqaımyz.
Elimizdegi bıdaıdan keıin ekinshi oryn alatyn eksporttyq aýylsharýashylyq daqyly – Ońtústik Qazaqstan oblysynda óndiriletin 350-400 myń tonna aq maqta shıkizaty 1 mıllıonnan astam adamnyń aýzyn aqqa jarytyp otyr. Qarapaıym dıqannyń sharýasyn shaıqaltpaıtyn, keleshekte eshkimge jaltaqtamaı maqta óndirisin damytyp, basqa da osy salaǵa baılanysty óndiris oryndarynyń tolyqqandy jumys isteýine jaǵdaı týǵyzatyn “Maqta salasyn damytý týraly” zań iske qosyldy. Toqsanynshy jyldary elimizde óndiriletin 145-150 myń tonna maqta talshyǵynyń 93-95 paıyzyn syrtqa shıkizat kúıinde shyǵaryp keldik. Bir ǵana daqyldyń ózinen basqalarǵa qanshama jem boldyq. Bul óz kezeginde bizdi álemdik baǵaǵa táýeldi etti. О́ıtkeni, maqtany tereńdete óńdeıtin óndiris oshaqtary elimizde áli jetkiliksiz edi. Mine, osy tusta, el ekonomıkasyndaǵy tolǵaǵy jetken máselelerdi tereń túsinetin el Prezıdenti aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýde jáne óńdeýde klasterlik júıeni belsendi paıdalaný qajettigin basa aıtty. Jańa tásil men ınnovasııalyq-ındýstrııalyq tehnologııa negizinde básekelestikke tótep beretin ónim shyǵarýǵa, aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn, onyń ishinde qoldanbaly agrarlyq zertteýlerdi damytýǵa basty nazar aýdardy.
Keńes Odaǵynan qalǵan solaqaı júıeniń kesirinen aýyl sharýashylyǵynda júrgizilgen reformanyń alǵashqy kezeńinde-aq maqta óndirisi tuıyqqa tireldi. Maqtashy dıqandar óńdeý kásiporyndaryna táýeldi boldy. Endigi tirshilikti klasterlik júıe arqyly qalyptastyrsaq, maqtany tereńdete óńdeıtin, jip ıiretin, mata toqıtyn, daıyn buıymdar men kıimder shyǵaratyn óndiristi damytsaq, halyqtyń turmys deńgeıiniń joǵarylaýyna, ál-aýqatynyń budan da jaqsara túsýine múmkindik týady. Bir qýanyshtysy sol, Ońtústik Qazaqstan oblysynda erkin ekonomıkalyq aımaq qurylyp, Qazaqstannyń maqta-toqyma klasteriniń alǵashqy qazyǵy qaǵylyp, jańa jobanyń juldyzy jandy. Qazir Elbasy usynǵan uly maqsattyń iske asqanyn kórip otyrmyz, óıtkeni qazirdiń ózinde óndirilgen maqta talshyǵynyń 27-30 paıyzyn óz elimizde óńdep, jaqsy nátıjege qol jetkizdik.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń jeke ıdeıasynyń arqasynda júzege asatyn bul alyp qurylystyń – jip ıiretin, mata toqıtyn, daıyn buıym shyǵaratyn fabrıkalardyń sońǵy núktesi qoıylǵanda el mereıi tasqyndap, Elbasymen birge qýanyp, qaýyshatyn kúnniń alys emes ekenin jaqsy túsinemiz.
Qazaqstannyń maqta sharýashylyǵy salasy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qamqorlyǵynan eshýaqytta kende qalyp kórgen emes. Ol qashanda maqtashy dıqan qaýymdy kóz aıasynda ustap keledi. Menshiginde jeri bar, táýelsiz eli bar, halqynyń qamyn oılaıtyn Prezıdenti bar qazaq qandaı baqytty, qandaı qıyndyqty bolsa da jeńerine daý joq. Elbasynyń tikeleı aralasýymen memleketaralyq Syrdarııa ózeni arqyly aǵyn sý máselesiniń sheshilýi, Shardara sý qoımasynan Maqtaaral aýdanynyń dıqandary keleshekte aǵyn sýdan tapshylyq kórmeýi úshin qosymsha 4 sýsorǵysh ornatýy, melıorasııa jumystaryna qarjy bólinýi básekelestikke qabiletti maqta tazalaıtyn jáne tuqymdyq shıt daıyndaıtyn zaýyttardyń salynyp jumys isteýi, ómir ózegi – jol, taǵy basqa tolǵaýy toqsan túrli túıtkilderdiń óz sheshimin ýaqtyly tabýy qalyń jurtshylyqtyń Elbasyna degen ystyq yqylasyn arttyra tústi.
Qazaq maqtasy dúnıejúzilik reıtıng boıynsha 68 maqta óndiretin memlekettiń arasynda 1997-98 jyldary 23-24-shi oryndy ıelense, qazirgi ýaqytta 15-16-shy orynǵa kóterildi. Endigi basty maqsat – Qazaqstannyń maqta óndirisi óz ornyn aımaq boıynsha eshkimge bermeýi kerek. Qazirgi tańda aýyl sharýashylyǵy salasy men qurylymdaryn retteıtin zańdyq jobalardyń negizi qalandy. Jer, Sý jáne Orman kodeksteri, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy, veterınarııa, ósimdikti qorǵaý t.b. kóptegen normatıvtik zańdyq aktiler halyq ıgiligine qyzmet etip jatyr. Agrarlyq ónerkásiptik komplekske memlekettik qoldaý jyldan jylǵa artyp, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine salyq jeńildetilip, ósimdik zııankesteri men mal aýrýlaryna qarsy kúres memleket esebinen júrgizilip, tuqym, tyńaıtqysh, gerbısıt, aǵyn sý baǵasy tómendetilip, bıýdjettik ósimsiz nesıe berilip, aýylsharýashylyq tehnıkalaryn lızıng júıesi arqyly alýǵa qol jetkizilip otyr.
Uly dalanyń boıynda tirshilik keshken danyshpan babalarymyz ben dańqty batyrlarymyz ótken tarıhymyzdan syr shertse, búgingi órkenıet dáýiriniń ozyq oıly perzenti, adamzattyń daraboz azamaty Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty sol ulylyqtyń úzilmes úlgisi dep tanımyz.
Ibadýlla ÚMBETAEV, Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.