Elimen etene Elbasy
Men mamandyq alǵannan keıin taǵdyrdyń jazýymen Qazaqstanǵa keldim. Boıda jastyq jalyn bar, jaqsy oqýǵa, ǵylymmen aınalysýǵa, sharýashylyq basqarýǵa, memlekettik qyzmetke belsene aralasýǵa talpyndyq. Búkil sanaly ǵumyrym Qazaqstanda ótip keledi. Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń hatshylyǵyna, respýblıkanyń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrine deıin kóterilip, bıik laýazymdarda bolǵandyqtan, elge eńbegi sińgen ataqty adamdarmen jıi kezdesip júrdim. О́mirdiń osy syıy úshin taǵdyryma rızamyn. Qanshama atpal azamattarmen jolym qıylyssa da, maǵan tulǵa degen uǵymnyń naǵyz shynaıy maǵynasyn Nursultan Nazarbaev uǵyndyrǵandaı.
О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń ishinde Nursultan Nazarbaevtyń esimin syrttaı estigenim bolmasa, júzbe júz kezdespegen edim. 1979 jyly Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysy bop istep turǵan kezinde oblys mal sharýashylyǵynda jetken jetistikteri úshin KOKP Ortalyq komıteti men Mınıstrler Keńesiniń jáne respýblıkalyq aýyspaly týlardy tapsyrý maqsatymen Nursultan Ábishuly Qostanaıǵa keldi. Oblys aktıvi shaqyryldy. Onda men oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy bolǵandyqtan, oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy jáne oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasymen birge Nursultan Ábishulynyń qolynan aýyspaly týlardy alǵanmyn. “Joǵary jaqtyń” jibergen adamyna bárimiz de syn kózben, qyzyqtap qaraǵanymyz ras. Ol sol joly bárimizdi tańǵaldyrdy. Aldymen hatshy minberge qaǵazsyz shyqty. О́zi jap-jas, qazaqtyń mańdaıy jarqyraǵan óte ádemi jigiti eken. Tereń mazmundy sóıledi, oblystyń ekonomıkasyn bes saýsaqtaı bilip tur. Tek maqtaı bermeı, aýyl sharýashylyǵyndaǵy problemalardy mysaldarmen naqtylap, taldap turyp aıtyp berdi. Minberdegi erkindigimen, saýatty sóıleı bilýimen zaldy áp-sátte ózine baýrap aldy. Onyń sózinen alyp derjava sanalatyn Keńester Odaǵynda jańa ekonomıkalyq jáne saıası tásilderdiń qajettigi pisip-jetilip kele jatqany sezilgendeı edi. Men partııa-keńes basshylyǵynda júrgen adamdardyń arasynan mundaı basshyny buryn kezdestirmeppin. Aýzym ashylyp, tańdanysymdy, ishteı rızashylyǵymdy da jasyra almadym. Minberdegi sózin qaǵazdan oqyp beretin, partııanyń qatyp qalǵan tártibimen qasań sóıleıtin partııa-keńes basshylaryna etimiz úırenip ketkendikten myna jas hatshynyń jumys isteý tásili ǵana emes, ózi de erekshe jan sııaqty kórindi. Men erteńine sol kezdegi Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Andreı Borodınge kirdim. Ol Nursultan Nazarbaev týraly pikirimdi bilgisi keldi. Andreı Mıhaılovıchtiń ózi de respýblıka Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń hatshysyna degen tańdanysy men súısinisinen aryla almaı otyr eken. “Valentın, alǵy gvardııany aýystyratyn osyndaı jigitter bolady dep oılaımyn”, dedi.
1986 jyly Nursultan Nazarbaev oblysqa taǵy keldi. Bul ýaqytta ol Qazaqstan Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy bolatyn. 80-shi jyldardyń aıaǵy men 90-shy jyldardyń bas kezi aýyr, ekonomıkada da, saıasatta da óliara shaq bolatyn. Eski júıeniń tarıh sahnasynan ketýge syr bere bastaǵan tusy edi-aý. Ony Nursultan Nazarbaev sııaqty bıikten qarap, alysty kóretin tulǵalar suńǵylalyqpen seze bildi. Sondyqtan oblystyq partııa komıtetiniń plenýmynda Nursultan Ábishulynyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy kemshilikterdi qatty synǵa alǵany jurttyń birazyna aýyr tıgeni de ras. Ásirese, sút óndirýdegi qosyp jazýdyń masqara shyndyǵyn Nazarbaev batyra, ári durys aıtty. Joǵaryǵa “pálen sıyrdan pálen lıtr sút saýyldy” degen jelbýaz esepter ketip jatatyn. Biraq dúkenderde sary maı kórmeısiń, sútke ıirilgen kezek. Tuqymy nasharlaǵan sıyrlardy kóbeıte bergenmen, qansha jemdegenmen olar sútti molaıtqan joq. Sút óńdeý zaýyttaryna ónim qajettilikten áldeqaıda az tústi. Onyń sebebi, súttiń barlyǵy qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndaryna jiberiledi dep túsindirildi. Mundaı kórinis tek Qostanaıda ǵana emes, barlyq oblysta qalyptasqan edi. Biraq Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy Vasılıı Demıdenko Nursultan Nazarbaevtyń myna synyna týlap ókpelesin. Men oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysymyn jáne aýyl sharýashylyǵy máselelerin qadaǵalaıtynmyn. Nursultan Ábishuly úziliste meniń janyma kelip: “aıtqan synym durys emes pe?” dep surady. Men, árıne, kózjumbaılyq jasap kele jatqan bul máseleniń ashyq aıtylǵany durys bolǵanyn aıttym. Qoǵamda qalyptasqan jasandy ekonomıkalyq jaǵdaıdy sylyp tastaýǵa saıası erik-jigerdiń kerektigi málim edi. Onyń ústine “úıge kelgende úıdeı ókpeńdi aıtpa” degendeı, Demıdenkonyń syndy qabyldaı almaǵany, basshy mádenıetin kórsete almaǵany da Nursultan Ábishulyn yńǵaısyzdyqqa qaldyrsa kerek. Nursultan Ábishuly ekeýmizdiń aramyzda qysqa da bolsa ashyq áńgime boldy, men onymen pikirles ekenimdi sezindim.
Áli Keńes Odaǵy taramaı turǵan kezde, 80-shi jyldardyń aıaǵynda aýdandyq aýylsharýashylyq birlestikteri quryldy, muny qazirgi túsinikpen aıtqanda, klaster deýge bolady. Sharýashylyqtardy et kombınatyna, sút zaýyttaryna biriktirip, onda óndirilgen ónimdi óziniń fırmalyq dúkenderinde satý kerek bolatyn. Bul bastamaǵa sol kezde qarsylyq tanytqandar da az emes edi. Sondyqtan oblys basshysy Demıdenko meni Almatyǵa ruqsat suraýǵa jiberdi. Men sol kezdegi respýblıka basshysy Kolbınniń qabyldaýynda boldym. Ol meni ornynan qozǵalmaı, qol da bermeı, túksıip otyryp qarsy aldy. Baıqaýymsha, ol men usynǵan máseleniń mańyzyn bajaılaı almady nemese túsingisi kelgen joq. Kolbınniń azyq-túlik máselesin kıik pen jyl qusyn atyp alyp sheshkisi kelgeni jurttyń esinde bolar. Kolbın Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasyna kózimshe telefon shalyp, meni sonda siltep jiberdi.
Nursultan Nazarbaev ornynan turyp, qolymdy qysyp amandasyp, qarsy aldy, kelgen sharýamdy baıandaýymdy surady. Onyń laýazymynyń bıiktigin emes, adamgershilikti aldyna salyp qarsy alǵany maǵan da erkindik bergendeı boldy. Oǵan kelgen máselemdi túsindirip, qyzylter bolǵanym joq. Bárin ózimnen artyq biledi, bastamanyń durystyǵyn birden qoldady. Bir aptadan keıin respýblıka Mınıstrler Keńesiniń Qostanaı oblysynda Qostanaı, Taran, Borovskoı agrokombınattaryn qurý týraly qaýlysy shyqty.
Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan kezde men Ortalyq komıtetten shaqyrtý aldym. Ol kisimen Joǵarǵy Keńestiń sessııalarynda, Mınıstrler Keńesiniń májilisterinde kezdesip, suhbattasyp júrgendikten, men ózime jaýapkershilik júkteletinin de ishteı sezgenmin. Maǵan Ortalyq komıtettiń aýyl sharýashylyǵyn qadaǵalaıtyn hatshylyq qyzmeti usynyldy. Nursultan Ábishuly: “Osy salada qordalanǵan problemalar bar, iske kirisińiz” dedi. Qoldan kelgenshe qyzmet ettim.
Mıhaıl Gorbachevtiń jarııalylyǵy alǵashynda qoǵamdy bir serpiltip tastaǵandaı boldy. Biraq bul “jańasha oılaý” naqty ispen jalǵasa bergen joq, adamdarǵa azyq-túlik molshylyǵy, sapaly kıim, áleýmettik turmystyń jaqsarýy odan da mańyzdy edi. Qysqasy, Gorbachev qansha kóp sóılegenmen, eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıy keri ketip bara jatty. Osyny túsingen Saıası bıýronyń jańa músheleri Gorbachevtiń tarazysyn basatyndaı, eldiń ekonomıkasy týraly “jańasha oılaıtyn” adamdy izdedi. Olardyń barlyǵy da bul tulǵany Nazarbaev dep bildi. “Aldymen ekonomıka, sosyn saıasat” degen ustanymy bar Nazarbaev sol kezdiń ózinde myqty saıasatker bolyp moıyndalyp qalǵan edi. О́ıtkeni, kóptegen saıasatkerler sózde aýzymen qus ustaıdy, al ony júzege asyrýǵa kelgende shabandaıdy. Al óndiris qazanynda qaınap shyqqan Nazarbaevtyń ekonomıkalyq negizi myqty edi. Saıası bıýronyń “jastar qanaty” sol kezde Nazarbaevty Keńester Odaǵy Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń ekinshi hatshylyǵyna nemese Mınıstrler Keńesiniń tóraǵalyǵyna usyndy. Maǵan osy áńgimelerdiń barlyǵyn Mıchýrın atyndaǵy jemis jáne kókónis ınstıtýtynda stýdenttik ómirdiń botqasyn bólip jegen Egor Stroev talaı aıtyp bergen edi. Egor dosym Máskeýde partııanyń Ortalyq komıtetiniń hatshysy bolyp qyzmet istedi. Ol KSRO ekonomıkasynyń damyǵan elderden nege artta qalǵanyn taldap túsindiretin Nursultan Nazarbaevtyń sózderinen mysaldar keltiretin. Sol kezde Keńes Odaǵynda, beınelep aıtsaq, 70 paıyz stanoktar men tankter, 30 paıyz ǵana halyq tutynatyn taýarlar óndiriletin. Tankter zaýyttan shyǵady da qatarǵa turady, al dúken sóreleri bos. Soǵystan keıingi ekonomıkanyń modeli durys bolǵan joq, ýaqyt talabyna jaýap bere almady. Tankter turyp tozdy, eski úlgidegi stanoktardyń da qatyrǵany shamaly boldy. Bir aýyz sózben aıtsaq, Nazarbaev ekonomıkadaǵy osy qatynasty ózgertýdi, ıaǵnı 70 paıyz azyq-túlik pen tutynatyn taýarlar, 30 paıyz óndiris quraldaryn óndirýdi usyndy. Keıin osylaı istegen Qytaı ekonomıkasynyń qalaı qaryshtap damyǵany jurttyń barlyǵyna belgili. Mıhaıl Gorbachev Nursultan sııaqty erik-jigeri kúshti, bilimi de, harızmasy da, ekonomıst retinde de myqty saıasatkerdi ózimen qatar ustaǵysy kelgen joq. Nátıjesinde Keńester odaǵynyń ekonomıkasy keri ketti. Ekinshi jaǵynan Nursultan Nazarbaev “joǵaryǵa” barý týraly aldyna maqsat qoıǵan joq. Oǵan óz eliniń jaǵdaıy, táýelsizdigi mańyzdyraq edi. Kóregen saıasatker bir odaqqa birikken respýblıkalardyń arasyndaǵy jyldar boıy shıelene baılanǵan ekonomıkalyq baılanystardy birden úzip tastaýǵa bolmaıtynyn, munyń ózi barlyǵyna da qıyndyq ákeletinin eskertti. Solaı bolǵanyn keıin kórdik te.
Keńes Odaǵy jáne Kommýnıstik partııa taraǵannan keıin Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń Prezıdenti bolyp saılandy. Men Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolyp taǵaıyndaldym. Birde ol “maǵan kirip ket” dedi. Ekeýmiz aýyl sharýashylyǵyn reformalaýdy áńgimelestik. Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyndaǵy birinshi baılyq – astyq ekeni belgili. Sondyqtan men elevatorlardyń 7 mıllıon tonna syıymdylyǵyn respýblıkanyń menshigine qaldyryp, qalǵan 17 mıllıon tonnalyǵyn sol kezdegi keńsharlar men ujymsharlar menshigine berýdi usyndym. Kóp uzamaı Prezıdent Jarlyǵy shyǵyp, dırektorlar men tóraǵalar bórikterin aspanǵa atty. Olarǵa aksııa taratyldy. Keıin menshikti memleket qolynan alý, jekeshelendirýge ulasty. Sol kezdegi belgili bir jaǵdaılar meni bıik laýazym oryntaǵynan qaıtadan “jerge” oralýyma májbúr etti. Men Qostanaıǵa kelip, osynda aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn jáne “Zarechnoe” tájirıbe-úlgi sharýashylyǵyn basqardym. Bir jıynda Nursultan Ábishuly: “О́z erkimen óndiriske qaıta oralyp, ony órkendetip jibergen jalǵyz mınıstr Dvýrechenskıı ǵana. Al senderge tek sheneýniktik qyzmet tarata berý kerek” depti.
Qazir Nursultan Nazarbaevpen jyl saıyn ol Qostanaıǵa kelgende kezdesemiz. Ol men avtory bolyp sanalatyn qurǵaqshylyqta da ónim beretin agrotehnologııany, onyń óndiriske engizilý barysyn suraıdy. Ýaqyttyń azdyǵyna qaramaı, aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń joldary jóninde pikirlesip qalamyz. Nursultan Ábishuly osyndaı bıik laýazym ıesi bola tura adamgershilikti pir tutatyn adam. Jaıqalǵan egindi aralap júrip, erkin sóılesemiz, ózine tán jarasymdy ázilderin aıtyp, rahattana kúlip alamyz. Nursultan Ábishuly óziniń ana tilinde aqynjandy adam ekenin bilemin, al orys tilinde óte sheshen sóıleıtini meni tańǵaldyryp qana qoımaı, tabyndyrady. Burynǵy ýaqytty aıtpaǵanda, qazirgi TMD elderi basshylarynyń eshqaısysy orys tilinde Nursultandaı sheshendikti kórsete alǵan emes. Jeke kezdeskende Nursultan Ábishuly aıtqan ázil-qaljyńnan sondaı serpilip qalamyn. Biraq jurt aldyna shyqqanda, úlken jıyndarda Prezıdentimizdiń bir aýyz artyq sóılegenin, súringenin kórgen emespin. Mundaı qasıet tek birtýar tulǵalarda ǵana kezdesse kerek.
Búginde Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń júrgizip otyrǵan ishki, syrtqy saıasatyn dúnıe júzi moıyndap otyr. Az ǵana jyldyń ishinde Qazaqstan qaryshtap damydy. Elimizdiń halyqaralyq uıymdy basqaryp otyrǵany, álemge tanylǵany Prezıdentimizdiń bedeliniń arqasy ekenin men de qadap aıtqym keledi. Nursultan júrgizip otyrǵan ult saıasatyna eriksiz basymdy ıemin. Qazaqstandaǵy ózge ult ókilderi qazaqtardy, qazaqtar olardy syılap turady. Qazaqstandaǵy ulttar tatýlyǵy ózge elderdegige qaraǵanda shynaıy kórinedi maǵan. Sonyń arqasynda elde birlik bar. Meniń ultym orys, Reseıge ketip qalatyn talaı múmkindik boldy. Álgi stýdenttik shaqtaǵy dosym Egor Stroev Orel oblysynyń gýbernatory bolyp turǵanda ózine orynbasarlyqqa da shaqyrdy. Biraq Qazaqstannan ketken joqpyn, maǵan Nursultan Ábishulyndaı tulǵamen qyzmet isteýim, kezdesýlerim ómirimdi mándi ete tústi. О́zimen dostyq, jyly qarym-qatynasym mereıimdi ósirse, onyń halqy – qazaqtar maǵan da, meniń balalaryma da jaqyn týystaı bolyp ketken. Meniń tamyrym qazaq jerine baılanǵan, Qazaqstannyń tilegin tileımin. Elde tynyshtyq bolsyn. Prezıdentti búkil qazaqstandyqtar maqtanysh tutady, al onymen qyzmettes, pikirles, saparlas bolǵan meniń maqtanyshym eselenip ketkendeı.
Valentın DVÝREChENSKII,Aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory. QOSTANAI.