Bıznesti qoldaý sharalarynda kemshin tustar kóp

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen keıin­gi jyldary elimizdegi bıznesti ilgeriletýge basymdyq berilip keledi. Alaıda onyń oryndalý barysy kóńil kónshitpeı tur. Negizi alty jyl ishinde (2019–2024 jyldary) memleket kásipkerlerge 4,5 trln teńgege qoldaý kórsetti. Onyń 90%-y sýbsıdııalaý, taýarlar­dyń kepildik berilgen kólemin satyp alý, kredıt berý jáne lızıng sekildi bes negizgi quralǵa jumsal­ǵan. Baǵalaý qorytyndysynda aýdıt bul jumystardyń shala júrgi­zilgenin, ıaǵnı Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qoldaý kólemi jónindegi derekteri keminde 2 ese tómen ekenin anyqtady.

Salada memlekettik qoldaý sharalary úshin biryńǵaı aq­parattyq platformanyń bolmaýy da jaǵdaıdy ýshyqtyryp otyr. JAP tóraǵasynyń aıtýynsha, qazirgi «Baqylaýda» aqparat­tyq servısiniń mártebesi zańmen bekitilmegen. Keıbir operatorlar men memlekettik organdar oǵan derekterdi engizbeıtin kórinedi. Tipti ondaǵy málimetterdiń rasty­ǵyna eshkim jaýap bermeıdi. Osyn­daı júıesizdikterdiń saldarynan bir kásipker bıýdjetten 19 túr­li qoldaý sharasyn qatar alǵan jaǵ­daılar kezdesken.

– Vedomstvoaralyq úılestirý jetkiliksiz bolǵandyqtan, operatorlar óz erejelerin de ornatqan. «Atameken» kásipkerler palatasy «Men – kásipker» quraly bo­ıynsha jekelegen sýbektilerge konsýltasııa berýmen ǵana shek­teledi. Keıbireýlerge qosymsha kórmeler, bıznes oqytý ótkizedi, bıznes-jospar ázirlep beredi. «Atameken» kásipkerler palatasy «Iskerlik baılanystar» jobasyna ótinimderdi qabyldaý resmı túrde bastalǵanǵa deıin ótinim berý týraly aldyn ala habardar bolǵan adamdardy ǵana jibergen. Sondaı-aq túrli shekti syıaqy mólsherlemesimen uqsas qoldaý sharalary qatar kórsetilgen. Tómen kredıttik reıtıngine qaramastan, birqatar kompanııaǵa memlekettik qoldaý berilgen. Jeńildetilgen qarjylandyrý sharttaryna sáıkes kelmeıtin jobalar da jıi qoldaý alyp otyrǵan, – dedi Á.Smaıylov.

О́kinishtisi, qunyn durys eseptemeý saldarynan tek bir joba boıynsha 20 mlrd teńge ıgerilmeı, kúshi joıylǵan. Keıbiri memleketten kómekti ala otyryp, quryltaıshylarǵa dıvıdend tólegen faktiler de anyqtalǵan. Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalardyń da jumysy synǵa qaldy. О́ńirlik damý ıns­tıtýty bolýǵa tıis qurylymdar zańsyz bank qyzmetin atqaryp, jeńildetilgen nesıe úlestirýmen aınalysyp ketken.

Eń soraqysy, Pavlodarda is júzinde joq zaýytqa 2,4 mlrd teńgege ınjenerlik jeliler tartyl­ǵan. 37 mlrd teńgege qoldaý kór­se­tilgen bir joba boıynsha salyq­tardyń ósýinen bólek, jumysker­ler shtatyn 1 adamǵa ǵana ulǵaıtý talap etilgen.

– Jalpy, memlekettik qoldaý­dyń 1 teńgesine tólengen salyq­tyń kólemi negizinen 1 teńgege de jetpeıdi. Tekseris qorytyn­dysynda 133 mlrd teńge bıýdjet qarajatynyń tıimsiz josparlanýy jáne paıdalanýy, 132 mlrd teńgege qarjylyq eseptiń burmalanǵany, 13 mlrd teńgege qarjylandyrý talaptaryn buzý anyqtaldy. 40 mlrd teńgege jýyq ekonomıkalyq shyǵyn men jiberip alǵan paıda tirkeldi. Anyqtalǵan zańsyzdyqtar boıynsha 14 is quqyq qorǵaý organdaryna jiberilip, ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin 105 materıal joldandy, – dedi JAP basshysy.

Otyrysta qosymsha baıandama jasaǵan depýtat Nurtaı Sabılıanov jeke kásipkerlikke qaıtarymsyz sýbsıdııa berýdi toqtatý kerek dep otyr. Onyń aıtýyna qaraǵanda, Úkimet ekonomıkany damytý maqsatynda jeńildetilgen nesıe berý júıesin qalyptastyrýy qajet.

– Shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbek­tileri 4,4 mln adamdy ju­myspen qamtamasyz etip otyr. Bul jumyspen qamtylǵan halyq­tyń jalpy sanynyń 48 paıyzyn quraıdy. Alaıda bıýdjetten qyrýar qarjy quıylǵanyna qara­mas­tan, orta bıznestiń ekono­mı­kadaǵy úlesi tómendeýde, keıin­gi bes jylda ol 6,7%-dan aspaı otyr. Sondyqtan kásipkerlik sýbektilerine jyldyq 8-10 pa­ıyz mólsherlememen nesıe berý tetigin engizý kerek. Qaıtarymsyz sýbsıdııa berý tájirıbesin toqtatý qajet. Sebebi keıingi 3,5 jyl­da bıznes sýbektilerin qoldaý maq­satynda bıýdjetten bankter­diń syıaqy mólsherlemesin sýbsı­dııa­laýǵa 686 mlrd teńge jumsal­ǵan. Joǵary aýdıtorlyq palata júrgizgen memlekettik aýdıt ýáki­letti organdardyń, damý ınstıtýt­tarynyń, ákimdikterdiń jumysynda kemshilikter bar ekenin kórsetti. Endi ony joıyp, qatemen jumys isteý kerek, – dedi N.Sabılıanov.

Talqylaý barysynda depýtat Maqsat Tolyqbaı qoldaý sharalary salyqtyń aqshasy bolǵannan keıin, árbir tıyny ekonomıkaǵa jumys isteýge tıis, keıbir kompanııalarǵa tıimsiz shyǵysty toqtatý kerek dep shegelep aıtty.

– «Damý» qory arqyly tómen paıyzben nesıe berip jatyrmyz deıdi, statıstıkasy – qyp-qyzyl ótirik. 200 mlrd teńge bólingen, alaıda ótinish bergenderdiń 40%-y ǵana nesıe ala alǵan. Jobalardyń kóbi formaldy túrde jumys isteıdi. Bar qarjynyń ózi bızneske kesh jetip jatyr. Bıznesti qoldaýdyń biryńǵaı terezesi týraly kópten berip aıtyp kelemiz. Sóz júzinde bar, is júzinde jumys istemeıdi. Prezıdent tapsyrmasy nege oryndalmady? Platforma nege jumys istemeı tur?– dep surady májilismen Premer-mınıstrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomıka mınıstri Serik Jumanǵarınnen.

Saýalǵa jaýap bergen vıse-premer eGov Business platformasy engizilgenin aıtty.

– Bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan «Isker óńir», «О́rleý» syndy baǵdarlamalar bar. Qazirgi ýaqytta platformada bıznesmenderge 3,5 mln-nan asa qyzmet kórsetildi. Jeke kabınet arqyly 78 myńnan asa bıznes ókili tirkeldi. Jumys ta bastalyp ketti. Endigi mindetimiz – ony ary qaraı ilgeriletý. Eldegi búkil bızneske memlekettik qoldaý jasaý maqsatymyzda joq, – dep qaıyrdy S.Jumanǵarın.

Al depýtat Irına Smırnova memlekettik organdar men olarǵa baǵynysty uıymdardyń qyzmetinde biryńǵaı logıka men júıeliliktiń joqtyǵyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, talaptar barshaǵa birdeı qoldanylmaı, sheshimder birizdi ári dáıekti túrde qabyldanbaı otyr. Osyǵan baılanysty májilismen ekonomıkalyq reformalardy talap etetin memleket eń aldymen tártip pen jaýapkershilikti óz qurylymdarynan bastaýy qajet ekenin atap ótti. О́ıtpegen jaǵdaıda bızneske qoıylatyn qatań talaptar men memlekettik apparattaǵy jaýapkershiliktiń salystyrmaly jumsaqtyǵy arasyndaǵy alshaqtyq odan ári tereńdeı beredi.

«Ekonomıkalyq reformalardy ázirleý men iske asyrý barysyn tıimsiz atqarǵan sheneýnikter qandaı jaýapkershilikke tartylady?» dep májilismen Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy Á.Smaıylovqa naqty suraq qoıdy. Alaıda bul suraqqa naqty jaýap bolmady. Á.Smaıylov Joǵary aýdıtorlyq palata jyl saıyn zańbuzýshylyqtardy anyqtaı­tynyn ári óz quzyreti sheńberinde shara qoldanatynyn aıtty.

Jalpy otyrystan keıin tilshiler Á.Smaıylovtan bıylǵy aýdıtten keıin qansha sheneýnik jaýapkershilikke tartylǵanyn naqtylady. JAP tóraǵasynyń aıtýynsha, osy jyly 193 jeke jáne zańdy tulǵa ákimshilik, 204 laýazym ıesi tártiptik jaýapkershilik arqalaǵan. Al qylmystyq quqyq buzý belgileri bar 70 materıaldy quqyq qorǵaý organdaryna joldaý týraly sheshim qabyldanyp, búginde onyń 44-i jiberilgen. Endi qalǵan 26-syn joldaıtynyn jetkizdi.

Sondaı-aq Joǵary aýdıtorlyq palata basshysy keler jyly tekseriletin qorlardy da aıta ótti.

– Bıýdjetten tys qordyń sany 18-ge jetti. Olardyń qatarynda Ulttyq qor, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory, Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory, Medısınalyq saqtandyrý qory, Qarjy mınıstrligindegi Arnaýly memlekettik qor jáne Zardap shegýshilerge ótemaqy tóleý qory bar. Keler jyly osy sońǵy ekeýin teksermekpiz, – dedi Á.Smaıylov.

Aýdıt qorytyndysy eki saǵat­qa jýyq ýaqyt talqylandy. Sol aralyqta Májilis Úkimetke mem­lekettiń bıznesti qoldaý sharalaryn úılestiretin biryńǵaı ýákiletti organdy bekitýdi usyndy. Atap aıtqanda, 2026 jylǵy 30 qańtarǵa deıin anyqtalǵan buzýshylyqtar men júıeli kemshilikterdi joıý jónindegi jol kartasyn ázirleý jáne bekitý, sondaı-aq jeke kásip­ker­lik sýbektilerin memle­ket­tik qoldaýdyń nátıjeliligin arttyrýǵa baǵyttalǵan sharalar keshenin qabyldaýǵa shaqyrdy. Bul fýnksııalardy atqarý barysy men nátı­jeleri týraly jyl saıynǵy keńeıtilgen Taldamalyq baıandama ázirleýge de mindetti bolady.

Taqyryp tóńiregindegi talqy­laýdy túıindeı kele, Májilis tór­aǵasy Erlan Qoshanov jergilikti atqarý organdary deńgeıinde shaǵyn jáne orta bıznesti damytý mindeti kóbinese «kómeski» kúıinde qalyp otyrǵanyn aıtty.

– Bıyl osymen ekinshi ret Joǵary aýdıtorlyq palatanyń esebin tyńdap otyrmyz. Birinshi jartyjyldyqta dári-dármekpen qamtamasyz etý jaıyn keńinen tal­qylaǵan edik. Endigisi – kásip­kerlikti qoldaý sharalary. Esep kórsetkendeı, qoldanystaǵy quraldardyń kóbi alǵa qoıǵan mindetterdi tolyq kólemde oryndaı almaı otyr. Osyǵan baılanysty búkil qoldaý sharalaryna keshendi revızııa júrgizý qajet. Ekinshiden, kásipkerlikti qoldaý úshin biryńǵaı, ortalyq­tan­dyrylǵan saıasat qajet. Úshinshi­den, ınstıtýsıonaldyq jaýapker­shiliktiń tómendigi. Bul rette shaǵyn jáne orta bıznesten túsetin salyq túsimderiniń bir bóligi jergilikti deńgeıge berilgenin eskersek, kásipkerliktiń damýyn qamtamasyz etýdegi ákimderdiń jaýapkershiligi de artýǵa tıis. Osyǵan baılanys­ty oblystyq qana emes, aýdan deńgeıinde de ákimdikter úshin kásipkerlikti damytý boıynsha jeke KPI bekitken jón, – dedi ol.

E.Qoshanov áleýmettik-kásip­kerlik korporasııanyń qyzmetine qatysty biraz syn aıtylǵanyna da zeıin qoıdy.

– Memleket basshysy Jol­daýynda dál osy áleýmettik-kásip­kerlik korporasııalar óńirlerdiń ekonomıkalyq ósimin arttyratyn qozǵaýshy kúshke aınalýǵa tıis ekenin aıtqan bolatyn. Sonymen qatar Prezıdent aýyldyq aımaqtardy damytýda ÁKK-lardyń áleýetin barynsha paıdalanýdy tapsyrdy. Osy oraıda depýtattar Úkimetpen birlesip, áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar qyzmetiniń tıimdiligin jáne bıznesti damytýdaǵy rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq retteý sharalaryn qarastyrǵany jón bolar edi. Iаǵnı depýtattar Úkimetpen birge osy baǵyttaǵy zańnamany bıznestiń qajetti­gi­ne qaraı beıimdeýdi der kezin­de qamtamasyz etýge tıis, – dedi Májilis tóraǵasy.

Palata spıkeri qazirgi ekono­mıkalyq ózgeristerdi eskere otyryp, keıbir zańdardy, mysaly, Bıznes júrgizý máselesi týraly zańnyń jáne Kásipkerlik kodekstiń jekelegen normalaryn jańartý qajet bolar degen pikirin ortaǵa saldy.

– Onyń ishinde kásipkerliktiń tıimdi damýyna kedergi keltire­tin erejeler, tosqaýyldar men ákim­­shilik júktemeler bolýy múm­kin. Memleket basshysy aldy­myzǵa naqty mindet qoıdy. Ol – jeke kásipkerlikti qoldaýdy ekono­mıkalyq ósimniń draıverine aınaldyrý. Osy rette memlekettik qoldaý jumys oryndaryn quryp, kásipkerlerge jańa múmkindikter ashyp, otandyq óndiristi nyǵaıtý­ǵa yqpal etýi kerek, – dep sózin qorytyndylady E.Qoshanov.

Sondaı-aq depýtattar otyrys barysynda ara sharýashylyǵy jáne balamaly energııa kózderin damytý týraly eki zań jobasyn jumysqa qabyldady. Al kreatıvti ındýstrııa­ny damytý týraly zań jobasyn ekinshi oqylymda qarap, Senatqa joldady.