Shákárim ýnıversıtetinde «Jylqy túligi» atty ǵylymı-tanymdyq kitap tanystyryldy.
Jıynǵa Sháripbek Ámirbekov, Manarbek Muhamedjanov, Tynyshtyqbek Ábdikákimuly, Muhtarbek Qarpyquly, Qusmilııa Jyrǵalyuly, Erjan Jaýbaı jáne jergilikti zııaly qaýym ókilderi qatysty.
Jınaqta qazaq jylqysynyń túp-tegi, tabıǵaty, anatomııasy men fızıologııasy, ekstereri men konstıtýsııasy ǵylymı turǵydan baıandalǵan. Eńbekte sonymen qatar kóshpeliler órkenıeti, kónetúrki mádenıeti men ádebıetindegi jylqy beınesi, qazaq tarıhyndaǵy jylqynyń mańyzy, túrleri tolyq berilgen. Buǵan qosa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev tilge tıek etip, arnaıy tapsyrma bergen eldegi jylqy sharýashylyǵy salasynyń qazirgi jaǵdaıy, ony jaqsartý turǵysyndaǵy oı-pikirler oqyrman nazaryna usynylǵan.
Kitap mazmuny qazaq halqynyń jylqy túligine qatysty tanymyn tereńdete túseri sózsiz. «Jylqy – asyl túlik», «Kóshpeliler órkenıeti jáne kóne túrki mádenıeti men ádebıetindegi jylqy beınesi», «Qazaq tarıhyndaǵy jylqynyń mańyzy», «Jylqy sharýashylyǵy salasy», «At sporty», «At ústindegi óner», «Saıatshylyq jáne saıahat», «Jylqy sharýashylyǵy salasynyń bolashaǵy» sekildi bólimderinde zootehnııa men ıppologııa ǵylymdarynyń negizderimen qatar, qazaq dúnıetanymyndaǵy jylqytaný týraly túsinikteri qamtylǵan. Sonymen birge jylqy tuqymyn asyldandyrýdyń naqty ǵylymı usynystary berilgen. Máselen, Semeı qalasynda Bıoınjenerııa ortalyǵyn ashyp, jylqy ónimderine qatysty álemdik deńgeıdegi sońǵy ǵylymı jetistikterdi zertteý, otandyq jáne sheteldik ǵalymdardy tartý máselesi kóterilgen. Sondaı-aq «Jylqy mýzeıin» ashý, tuqymdyq genetıkany tereń zertteý, saýmal, qymyz, jylqy jaly men bıe shýynyń bıohımııalyq quramyn anyqtaý, olardan alynatyn bıologııalyq belsendi qospalaryn farmasevtıka jáne kosmetologııa salalarynda qoldaný múmkindigin zerdeleý jóninde qundy pikirler aıtylǵan. Bilim berý salasynda zootehnııa jáne ıppologııa mamandaryn daıarlaý, asyldandyrý jumystaryn jandandyrý da basty nazarda.
Kitap avtorlary – qoǵam qaıratkeri Aıbek Kárimov pen aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, ǵalym Qaırat Ishan. Tusaýkeser barysynda Aıbek Mútalaphanuly eńbektiń ár taraýyna jeke-jeke toqtalyp, negizgi ıdeıasy men ǵylymı-tanymdyq mańyzyna toqtaldy. Al Qaırat Ishan óz sózinde bul eńbek kópjylǵy ǵylymı izdenisteriniń jemisi ekenin jetkizdi.
– Bul kitapta jylqynyń seleksııasy, zootehnııasy, fızıologııasy, anatomııasy ǵana emes, qazaqtyń batyrlar jyry, kúıi men áni, tasqa qashalǵan jylqy beıneleri sekildi rýhanı muralar da bir arnaǵa toǵystyryldy. Kitaptyń jaryq kórýine Shákárim ýnıversıtetiniń ǵalymdary men basshylyǵy zor qoldaý kórsetti, – dedi ol.
Buǵan qosa ol Semeı óńirindegi jylqy sharýashylyǵynyń jetistikterin de jipke tizgendeı aıtty. 2022 jyly «Besqaraǵaı» zaýyttyq tıpi, al 2024 jyly Muǵaljar jylqy tuqymynyń «Ertis» zaýyttyq tıpi aprobasııadan ótkenin málimdedi. «Qazir elimizde 4 mıllıonnan asa jylqy bolsa, sonyń basym bóligi Semeı óńirinde ósiriledi», deıdi Q.Ihsan.
Onyń aıtýynsha, kitaptyń tusaýkeseri Shákárim ýnıversıtetinde ótýiniń de sımvolıkalyq máni bar. Sebebi elimizde alǵash jylqy sharýashylyǵy jóninde ǵylymı dıssertasııa jazǵan ǵalym Baıdolla Sadyqov osy oqý ornynda uzaq jyl eńbek etken.
Sonymen birge jıynda Baıdolla Hamzauly atynda seh ashý jóninde usynys aıtylyp, bul bastama aldaǵy ýaqytta Shákárim ýnıversıtetinde júzege asatyn boldy. Osy oraıda kásipkerler – Asqar Danabaev pen Habıdýlla Mýkınov atalǵan sehty qajetti qurylǵylarmen jabdyqtaýǵa demeýshilik jasaıtynyn aıtyp, ǵylym men óndiristi ushtastyratyn ıgi isti qoldaıtyndaryn jetkizdi.
– Aldaǵy 2026 jyl – jylqy jyly. Bul – qolyna quryq ustap, kókiregine jylqy kıesi sińgen, rýhyn arǵymaqtar dúbiri oıatqan halqymyz úshin erekshe jyl. Qolymyzǵa tıgeli otyrǵan «Jylqy túligi» jınaǵy osy jyldyń sımvoly retinde eń jaqyn, et jaqyn adamdarǵa syıǵa berilýge de taptyrmas syılyq bolary anyq. Kitaptyń taǵy bir ereksheligi, jylqytanýǵa qatysty barlyq salany qamtyǵandyqtan, siz jylqy anatomııasyn syrttaı tanyp qana qoımaı, halyq aýyz ádebıeti nusqasyndaǵy jylqy anatomııasyn qatar oqı ala alasyz, – deıdi jýrnalıst Erjan Jaýbaı.
Ult rýhanııaty men ǵylymdy ushtastyrǵan «Jylqy túligi» kitaby – qazaqtyń jylqyǵa qatysty tanymyn jańa deńgeıge kóteretin, bolashaq ǵylymı izdenisterge jol ashatyn qundy eńbek bolmaq.
Abaı oblysy