Dosjan ıshan meshit-medresesinen tabylǵan órnekter

Tutas keshenniń aýmaǵyn­daǵy meshit pen medrese úıin, shákirtter men oqy­týshylarǵa arnalǵan jataqhana, oǵan japsarlas salynǵan sharýa­shylyq jaıyn aǵartýshy Dosjan ıshan Qashaquly (1815–1896) saldyrǵan. Meshit janyndaǵy medresede 150-ge jýyq shákirt oqypty. Oqý jyly erte kóktemnen bas­talyp, qys túskenshe sozylǵan. Shá­kirtter qystyń úsh aıynda kanıkýlǵa ketip, naýryzda oralǵan. Medresede arab tili, sharıǵat qaǵıdalary, ıslam tarıhy, matematıka, jazý-syzý sabaqtary ótti. Oqý bitirgen shákirtteri el ishinde molda, ustaz, hat tanýshy retinde eńbek etken. Alǵashqy jergilikti kadrlar daıyndaǵan oqý orny keńes ókimeti jyldarynda qajetsiz qalyp, Dosjan ıshan urpaqtary aıaýsyz qýdalandy. Tóbesinde bir-birimen jalǵasqan jeti kúmbezi bar «jelkendi» meshitti Birman Kóshimqululy tur­ǵyzǵan. Onyń zıraty qazirgi Qobda aýdanynyń Qumsaı degen jerinde. Qabyrǵalary óte qalyń, jel ótpeıtin etip salynǵan, tómen ornalastyrylǵan úlken terezelerinen kún sáýlesi ǵımarat ishine mol túsken. Sol zamanda Temir ýezinde qazaqy dinı joralǵylar men keleli keńester ótkizetin rýhanı ortalyqqa aınalǵan, eki myń adam syıatyn meshitte namaz zaly, ımam bólmesi, dáristerge arnalǵan shaǵyn hujralar bolǵan. Shaıyr Ábýbákir Kerderi 1896 jyly Dosjan ıshan ómirden ótkende joqtaý óleńin jazyp, Shılisý boıynda tamasha baq otyrǵyzyp, túrli jemis aǵashtary men dándi daqyldar egip, sharýashylyqta mal ustaǵan eńbegin: «Hujra shákirt jatqan júz elý, Úshbýlary jáne basqa qonaq­jaıdan...», «Munara jáne salǵan jarastyryp...», «Bir túrli sondaı forma munarasy...», dep sıpattaıdy. Sol kezeńnen jetken derekterge qaraǵanda, el ishindegi talapty da qabiletti, biraq oqýǵa qarajaty joq jastardy osy jerde tegin oqytqan. Al aýqattylary oqý aqysyn tórt túlikpen ótegen. Mal ósirip, ony satýdan túsken qarajatqa medrese shákirtterine kıim-keshek, qalam, kitap alynǵan. Irgesindegi Shılisý ózeniniń boıyndaǵy baý-baqshada egilgen jemister men arpa-bıdaı, tary, kókónister jataqhananyń qoımasyna túsirilip, balalardyń as-sýyna jumsalǵan. Osyndaı tıimdi sharýashylyq ádisin uıymdastyryp, Temir ýezi men oǵan irgeles aýyldardyń balalaryn oqytqan Dosjan ıshan kesheninde birneshe jyldan beri qazba jumystary júrgizilip, meshittiń betki bóligi úıindilerden tazartylyp, irgetasy ashyldy. Oblystyq mádenıet basqarmasynyń basshysy Altynaı Iýnısovanyń aıtýynsha, meshittiń irgetastary jaqsy saqtalǵan, qalyń ári bıik. Qazir ishki bóliginde qalpyna keltirý jumystary jalǵasyp jatyr. «Osy jyly keshen aýmaǵynan Dos­jan ıshannyń segiz bólmeli úıiniń ornyn taptyq. Kómilip qalǵan úıindilerdi arshyǵan arheo­logter osy úıdiń uzyndyǵy 19,5 metr, eni – 16 metr dep anyqtap berdi. Budan ózge, meshittiń aldynan aýmaǵy 8h5 metr munaranyń irgetasy anyqtaldy. Ishannyń úıi kelesi jyly qalpyna keltiriledi. Bıyl tek irgetasyn shyǵaryp qoıdy. Jumys sátti aıaqtalsa, HIH ǵasyrdyń ekinshi shıregindegi tutas keshendi tamashalap, sol zamannyń ómirin kórgendeı bolamyz. Muny ashyq aspan astyndaǵy mýzeı deýge bolady», deıdi Altynaı Iýnısova.

«Qalpyna keltirý jumys­taryna orys zertteýshisi, geobotanık Vladımır Dýbıanskııdiń 1904 jyly túsirgen fotosýreti negiz boldy. Ol Shılisý boıyna kelgen saparynda «jelkendi» kúmbezdi Dosjan meshit-medre­sesiniń syrtqy kórinisin túsir­gen. Muraǵattan tabylǵan osy fotosýret bizge meshit pen medrese, turǵyn úıler men munara oryndaryn anyqtaýǵa negiz boldy. Qalpyna keltirý jumystary kezinde meshittiń on bólmeden turatyny anyqtaldy. Qabyrǵalary qalyń, saman kirpishten qalanyp, laı qosylyp ılengen. Irgetasy da jaqsy saqtalǵan. Dál qazirgi ýaqytta meshittiń ishki qabyrǵalary tazartylyp boldy. Endi esik-terezeleri men bólmelerdi jalǵastyrǵan mańdaısha arqalyqtaryn qalpyna keltirý jumystary bastaldy. Osy sharýamen Almatydaǵy «Qyrym araldary» JShS-niń mamandary aınalysyp jatyr. Aıtyp óte­tin mańyzdy jaıt, meshit bólme­leriniń qabyrǵalaryn tazartý kezinde qazaqy oıý-órnekter shyqty. Olardyń keıbirinde Quran aıattary jazylyp, qyzyl, kók, jasyl boıaýlarmen órnekter salynǵan. Restavratorlar mun­daǵy boıaý quramyna saraptama júrgizýdi bastap ketti. Dosjan Qashaquly meshitiniń munarasy 2026 jyly qalpyna keltirilip, ıshan úıiniń ornyna konservasııa jumystary júrgiziledi. Topyraqtardy arshyǵan kezde, ıshan úıiniń irgetasynyń beriktigi men bıiktigine qarap, óz zamanynda talaı jaqsylar men jaısańdardy qonaq etip kútken, keleli keńester ótkizgen eńseli shańyraq bolǵanyn kórýge bolady», deıdi Aqtóbe oblystyq tarıhı-mádenı murany zertteý, qalpyna keltirý jáne qorǵaý ortalyǵynyń dırektory Farhad Dosmuratov.

«Dosjan ıshan meshiti qabyr­ǵasyndaǵy oıý-órnekter men jaz­balarǵa konservasııa júrgizý jáne qaıta qalpyna keltirýdi bastadyq. Boıaýlar uzaq ýaqyt jerdiń astynda jatyp, ylǵal men syzdyń áserinen búlingen. Sankt-Peterbýrgtegi Ermıtajdyń ǵylymı-tehnıkalyq saraptama bólimine boıaý qu­ramdaryn anyqtaýǵa jiberip, qorytyndysyn aldyq. Nátıjesinde boıaýlardyń mal súıegi men terisiniń tinderinen jasalǵan jelimnen ázirlengeni anyqtaldy. Arasynan mıneraldy daqtar tabyldy. Bul – sol zamandaǵy jelim boıaýynyń klassıkalyq nusqasy. Boıaýlar gıpske áktas qosylyp ılengen qospanyń ústine japsyrylǵan. Onyń asty maıdalanǵan qamys qosylyp sazben sylanǵan. Endi oıý-órnekterdiń kóshirmelerin arnaıy keskindemege túsirip alyp, sol quramda qaıta jasaımyz», deıdi meshitti ǵylymı-zertteý jumys­taryn júrgizip jatqan Qyrym Altynbekuly.

Birneshe qabyrǵalarǵa qyzyl, kók, jasyl, aq tústermen japsy­rylǵan oıý-órnekterdiń boıaý qura­my ártúrli bolýy múmkin. Quram­dary tolyq anyqtalǵan soń oıý-órnekter kóshirmeleri qalpyna keltiriledi. HIH ǵasyrdyń sońynan beri qulaǵan qabyrǵalardyń astynda qalǵan órnekterdiń keı tustary óshirilse de, tutastaı bederi men túsin joǵaltpaǵan. Endi qabyrǵadan alynatyn túpnusqasy basqa taq­taıshalarǵa jabystyrylyp, Or­talyq mýzeıge jóneltiledi. Meshit­tiń ishki jumystary aıaq­talǵan soń kóshirmeler burynǵy oryndaryna qaıta ornalastyrylady.

Aqtóbe oblysy