Búgin Oraq Jolmyrzaulyn biletin barshamyzdyń júzimizge shýaq qonyp, júregimizge shattyq uıalaıdy. Bul áste beker emes. Onyń aıtýly mereıtoıy úlken beles. Biz saıası ekonomııanyń tereń teorııalyq máselelerin zerdelep, ǵylymtaný men bilimtaný (epıstemologııa) salasyn damytýda ózindik qoltańbasy bar, joǵary bilim júıesin uıymdastyrýǵa qomaqty úlesin qosyp kele jatqan ǵalym-ustazdy zor qurmetpen sóz qylmaqpyz.
Oraq Jolmyrzauly – ǵylymǵa adal qyzmet etip, bilimpaz urpaq tárbıeleýge, elimizdiń rýhanı damýyna bar aqyl-parasatyn, kúsh-jigerin aıamaı jumsap kele jatqan aqylgóı ǵalym-ustaz, hareketshil qaıratker. Eń bastysy – ol qarapaıym, júzinen izgiliktiń nury tamyp turǵan, aq júrek adam.
Oraq Álıev úshin ǵylym – «Dúnıe de ózi, mal da ózi». Orekeńniń azamattyǵy danyshpan Abaıdyń «Adamnyń adamshylyǵy – aqyl, ǵylym, jaqsy ata, jaqsy ana, jaqsy qurby, jaqsy ustazdan bolady» formýlasynyń jarqyn kórinisi jáne onyń «Ǵylym tappaı maqtanba, oryn tappaı baptanba» ósıeti Oraq Jolmyrzaulynyń ómirlik ustanymyna aınaldy. Adam bolam degenge qajet bes asyl isti janyna jalaý etti. Ol ǵylymdy maqtan úshin emes, halyqtyń ıgiligi úshin izdedi. Onyń eńbekteri jańa býynǵa jol ashty, al uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary bilimniń damýyna negiz boldy.
Ǵalymnyń jastyq shaǵy soǵystan keıingi qaıta qalpyna kelý kezeńimen tuspa-tus kelse, kemel shaǵy keńestik ǵylymnyń gúldengen jyldaryna sáıkes keldi. Al egemendik jyldaryndaǵy sanaly eńbegi bilim-ǵylymnyń qalyptasýymen tyǵyz astasty. Qoǵamdyq qurylymdar ózgerdi, saıası baǵdarlar almasty, biraq ózgermegen bir ǵana qundylyq qaldy – bilimge, ǵylymǵa degen adaldyq pen aqıqatty izdegen azamattyq jaýapkershilik.
Ǵylymı bilimniń tikenegi mol taıǵaqty jolyndaǵy saparyn ǵalym-ustaz óziniń «Bilim jolyndaǵy tar jol taıǵaq keshý» kitabynda jeti kezeńge bólip qarastyrady. Bastamasyn «bilim álemindegi ózin beısanalyq izdeý» dep atap, keıingi sanaly izdenis deńgeıleriniń ósýin polıtekonom-teoretık, fılosof, epıstemolog dárejelerine kóbine azapty kóterilý áreketiniń nátıjelerimen tyǵyz baılanystyrady. Ár kezeńde oryn alǵan qıyndyqtar men kemshilikterden qalaısha arylyp, jetken jetistikterdi molaıtqanyn esh búkpesiz, aqtaryla baıandaıdy.
Mereıjas ıesi saıası ekonomıkanyń teoretıgi retinde qatyp qalǵan qasań tujyrymdarmen shektelmeı, áleýmettik-ekonomıkalyq úderisterdi tereń fılosofııalyq-epıstemologııalyq turǵydan taldaýǵa umtyldy. Onyń zertteýlerinde adam qoǵamdy qalaı tanıdy, al ǵylymı bilimniń rýhanı negizinde qandaı qundylyqtar jatyr degen suraqtarǵa jaýap beriledi. Orekeń osy tárizdes ózge de kúrdeli máselelerdiń sheshimin izdeý barysynda jalań urandar men asyǵys málimdemelerden boıyn aýlaq ustap, tereń oı men salmaqty taldaýdy tańdady.
O.Álıevtiń saıası ekonomıka, ǵylymtaný jáne epıstemologııa salasyndaǵy eńbekteri TMD elderiniń ǵylymı murasynyń mańyzdy bóligine aınaldy. Ol qoǵam damýynyń zańdaryn ǵana zerttep qoıǵan joq, sonymen birge adamzat biliminiń tereń negizderin túsinýge umtyldy. Osy oraıda Orekeńniń ǵalymdyq ustanymy men ǵylymı zertteýleri nátıjeleriniń bir parasyna toqtalyp ketelik. Aldymen oıǵa oralary – Oraq Jolmyrzaulyna tán joǵary dárejedegi ádisnamalyq mádenıet. Orekeń sózdiń tórkinin, termınniń túbin, uǵymnyń urymtal tusyn, mánniń mánisin ózine ǵana tán yjdaǵattylyqpen, kirpııazdylyqpen muqııat, táptishtep taldaıdy. Belden basyp, qoldan quıylǵan jasandy sóz, termın usynbaıdy. Buǵan dálel, ol ǵylymı aınalymǵa usynǵan zerzat termıni. Árdaıym oqyrmany men tyńdaýshysyn dáıekti dálelderimen uıytady, ılandyrady, jaqtasyna aınaldyrady, tyń ıdeıanyń aınalasynda pikir almasyp, zertteý nysany men zerzatynyń sony sıpattamalaryn saraptaýǵa shaqyrady, sóıtip, jańa nátıjeler alýǵa jol ashady. Kýrstas ini-dosy Sardarbek Narmatov aıtqandaı, «Ol is júzinde epısemlogııanyń tyń paradıgmaldy tujyrymynyń, jer rentasyn fılosofııalyq-ekonomıkalyq zerdeleýdiń, saıası ekonomııa ǵylymynyń zerzatyn aıshyqtaýdyń, jańa ǵylymı pán retinde TMD elderinde teorııalyq ekonomııanyń negizin qalady». Bul aıtqandar Oraq Álıevtiń zamanaýı gýmanıtarlyq jáne ekonomıkalyq ǵylymdarǵa qosqan, sheteldik jáne otandyq áriptesteri tolyq moıyndaǵan súbeli úlesteriniń birnesheýi ǵana.
Orekeń «Men kimmin?», «Biz kimbiz?», «Biz qaıda baramyz?» dep kesheginiń danalaryndaı tolǵanyp, zamandastaryna oı tastaıdy. Qazaq eliniń bolashaǵyn aıqyndaýǵa aıryqsha nazar aýdarady. Adamnyń óz-ózine taqylettestiginiń on bes deńgeılik mazmunyn belgilep berdi. «Etnologııalyq óndiris tásili» teorııasyn jasaqtady. О́rkenıet pen mádenıettiń arajigin ajyratyp, «eki aǵashtyń» arasynda adasyp júrgenderge jón siltedi, «rynoktyń naryq emestigin», «kredıttiń nesıe emestigin» dáleldeýge atsalysty. Lao Szy men Konfýsıı dúnıetanymynyń irgeli tujyrymdaryna saraptama jasap, olardaǵy gýmanızmniń shynaıylyǵy men aldamshylyǵynyń arajigin áıgiledi. Konfýsııshildikke elikteý-solyqtaý men konfýsıomanııamen áýestiktiń jaqsylyqqa aparmaıtynyn eskertedi. О́skeleń jastarǵa «tárbıelilik-bilimdilik-biliktilik-júrektilik-jigerlilik» qadir-qasıetterin «Arman» degen jelige kógendep-biriktiretin bes elementti «Adam bolý» formýlasyn usyndy.
Degdar Orekeń úshin «jaqsy teorııadan góri praktıkalyq eshteńe joq». Osyǵan saı, joǵary jaqqa elimizdiń qaryshtap damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan teorııalyq tujyrymdary men praktıkalyq usynystaryn biriktirgen birneshe ǵylymı jobalaryn áldeneshe ret usyndy. Bul oraıda el damýynyń lokomotıvi retinde baǵalaǵan keshendi «Aýyl» jobasyn, Qazaqstannyń álem tarıhyndaǵy qazirgi jaǵdaıyn anyqtaıtyn 20 basty kórsetkishterden turatyn tereń taldaýlyq jazbasyn atasa da jetkilikti. Alaıda, ókinishke qaraı, bılik ókilderinen tushymdy jaýap bolmady. Eldiń eldigin asyrar asylǵa ıek artyp, tektilikke talpynsaq, kánekı. Jaryqtyq Lao Szynyń kezekti ret aıtqany keldi: «Biz durys jelken qoıýǵa pármendi bolǵanymyzben jeldiń baǵytyn ózgertýge árdaıym dármensizbiz». Erteli-kesh baıypty sheshim qabyldanaryna senimin joǵaltpaıtyn qaıratker ǵalym jýyrda taǵy bir, Qazaq eliniń basty rýhanı sımvoly retinde dombyra músinin jer-jerde (megapolısterge, oblys jáne aýdan ortalyqtaryna) jappaı ornatyp, sol jerdi rýhanı ortalyqqa aınaldyrý jónindegi usynysyn jasady.
Oraq Jolmyrzauly ǵalym-ustazdyǵymen qatar qaıratkerlik qarymyn da tanyta alǵan tulǵa. Ol elimizdegi joǵary bilim berý júıesin uıymdastyrý men damytý isinde aıryqsha eńbek sińirdi. Búgin respýblıkadaǵy jetekshi joǵary oqý oryndarynyń birine aınalǵan «Turan» bilim berý korporasııasy quryltaıshylarynyń biri boldy. Ýnıversıtetterdegi akademııalyq erkindik, ǵylymı jaýapkershilik pen gýmanıstik qundylyqtar qaǵıdatyna negizdelgen bilim berýdi qalyptastyrýda belsendi qyzmet atqaryp keledi. Qıyn reformalar kezeńinde jas ǵalymdardy qoldap, otandyq ǵylymdy TMD keńistigindegi ǵylymı ortaǵa ıntegrasııalaýǵa yqpal etti.
Danyshpan Abaı «muńdasyp, sher tarqatar kisi bolmaǵan soń, ǵylymnyń ózi bir tez qartaıtatuǵyn kúıik» degendeı, Orekeńe kabınetke qamalý jat. Ol únemi jol ústinde. Jetekshi sheteldik ǵylym-bilim berý ortalyqtarymen tyǵyz baılanysta. Olarda ótkiziletin ǵylymı basqosýlarda ózekti máseleler tóńireginde óziniń tyń oılary jáne teorııalyq boljamdaryn bólisedi. Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Iаroslavl, Kostroma, Orynbor jáne t.b. irgeli bilim, ǵylym ortalyqtarynyń shaqyrýymen baıandama jasaıdy, Qazaqstan ǵylymynyń abyroıyn qorǵaıdy.
Orekeńniń asa qumarlanyp shattanatyn shaǵy – kitappen syrlasý sáti. Shynaıy mádenıetti, naǵyz bilimpaz kitapty bir ret oqyp qana qoımaıdy, qaıta-qaıta oqıdy degendeı, «Orekeń qaıda bolsa, kitap sonda», sondaı-aq kitap qaıda bolsa, Orekeń de sonda.
Iá, ǵalym mereıtoıy – atqarylǵan isterdiń qorytyndysy ǵana emes, kemel parasattyń jańa belesi. Ol qaı jasta da ustaz, aǵartýshy, qoǵam qaıratkeri bolyp qalady. Shákirtke, urpaǵyna sińirgen eńbegi aldynan shyǵady dep esepteımiz.
Abylaı MUHAMBETJAN,
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent