Qazir elde 5 mıllıon 817 myń jas ómir súrip jatyr. Bul – jalpy halyqtyń úshten bir bóligi. Mundaı aýqymdy demografııalyq áleýet – kez kelgen memleket úshin ári múmkindik, ári úlken jaýapkershilik. Sondyqtan búgingi jastar saıasaty tek áleýmettik qoldaý sharalarynyń jıyntyǵy emes, Qazaqstannyń uzaqmerzimdi damýyn aıqyndaıtyn strategııalyq baǵytqa aınalyp otyr.
Jumyspen qamtýdaǵy nátıjeler
Baıqasaq, keıingi kezderi jas býynǵa memleket tarapynan jasalǵan múmkindik aıasy keńeıdi. Máselen, 35-ke deıingi otandastarymyzdyń bıznes, startap bastamalaryn qoldaý nátıjesinde jas kásipkerlerdiń sany úsh jylda 12,1%-ǵa artty.
Al kásibı daǵdyny meńgerýine, jumysqa ornalasýyna járdemdesetin «Joltap», «Jumystap», «Mansap Compass» jáne «Skills Enbek» baǵdarlamalarynyń turaqty ári júıeli iske asyrylýynan bes jylda jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 0,8%-ǵa tómendedi. Kórsetkishtiń bulaı azaıýyna bos jumys oryndary jármeńkesiniń kóptep uıymdastyrylýy da túrtki bolyp otyr.
Esepke shaqsaq, osy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda Jastar resýrstyq ortalyqtary Jumyspen qamtý mekemelerimen birlese 205-ten asa jármeńke ótkizgen. Onyń ústine kúni búginge deıin eńbek naryǵyna tartý, beıimdeý jóninen 265 myń jeke keńes berilipti. Erekshe atap óterligi, konsýltasııalardyń eleýli bóligi aýyldyq jerlerdegi jáne NEET sanatyndaǵy azamattarǵa baǵyttalǵan. Jalpy 220,6 myń jas qatysyp, 63 myńǵa jýyǵy turaqty jumysqa ornalastyrylypty.
– Qazir eldegi 235 jastar resýrstyq ortalyǵy otandastarymyzdy eńbekke baýlý, jumysqa ornalastyrý baǵytyndaǵy is-sharalardy belsendi uıymdastyrady. Bizde sońǵy ret 27 qarashada «Jastar saraıynda» Ulytaý oblysyndaǵy Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń departamenti, Eńbek mobıldiligi ortalyǵy jáne Jezqazǵan qalasynyń Mansap ortalyǵynyń uıymdastyrýymen jármeńke ótkizildi. Oǵan 15 jumys berýshi qatysyp, ártúrli saladan 45 bos jumys ornyn usyndy. Jastar «Mansap Compass» mamandarynan tolyqqandy keńes alyp, eńbek zańnamasyna qatysty suraqtaryna jan-jaqty jaýap aldy. Jalpy, bul format eki qolǵa bir kúrek tappaı sendelgenderdi yntalandyryp, jumyssyzdyqty tómendetetin eń tıimdi quraldarynyń biri bolyp qala beredi, – dedi Ulytaý oblysy Jezqazǵan qalasy Jastar resýrstyq ortalyǵynyń dırektory Sáken Qaıratuly.
Jaýapty salaǵa bastar jol
Ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý baǵytyndaǵy «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq jobasyn iske asyrýda «Jasyl el» jastar eńbek jasaqtary negizgi ról atqarady. Munda da jastar maýsymdyq jumysqa tartylyp, bos ýaqyttaryn tıimdi ótkizedi. Bıyl baǵdarlama 36 myń jasty qamtydy. Negizinen bul josparly kórsetkishten 19,8% joǵary. Ári qatysýshylardyń shamamen 40%-y – aýyl jastary.
– Jobanyń respýblıkalyq deńgeıdegi ashylý saltanaty mamyr aıynda Aqtóbe oblysynda, jabylý saltanaty Qaraǵandy oblysynda ótkizildi. Uıym Halyqaralyq ekologııa jáne týrızm boıynsha jastar quryltaıyna múshelik etedi. Maýsym barysynda jastardyń kúshimen eldi mekenderde abattandyrý, kógaldandyrý jáne sanıtarlyq tazalyq jumystary júrgizildi. Saıabaqtar men skverler, áleýmettik jáne mádenı nysandardyń aýmaqtary tazartylyp, jasyl jelekke kútim jasaldy. Jasaqtar negizinen ekologııalyq baǵyttaǵy jumystarǵa, onyń ishinde kóshet otyrǵyzý, sý aıdyndaryn tazalaý jáne ınfraqurylym obektilerin retke keltirýge jumyldyryldy. Olardyń azamattyq belsendiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan tárbıelik jáne aqparattyq is-sharalar da uıymdastyryldy. Bastysy, maýsymdyq jumyspen qamtý stýdentter men jumyssyz jastar úshin qosymsha tabys kózine aınaldy. Qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qaraý mádenıetin qalyptastyrýǵa yqpal etti, – dedi «Jasyl el» jastar eńbek jasaqtary respýblıkalyq shtabynyń basshysy Nurasyl Jasulanuly.
Áleýmettik turaqtylyq faktory
Memlekettiń jastarǵa arnalǵan áleýmettik qoldaýynda erekshe basymdyq beretin baǵyty – turǵyn úımen qamtý máselesi. Búginde 17 oblysta 35-ke deıingi mamandarǵa arnalǵan óńirlik ıpotekalyq baǵdarlamalar bar. Odan bólek, keıingi jyldary iske qosylǵan «Otaý», «Naýryz» jáne «Naýryz jumysker» baǵdarlamasymen 5 700-ge tarta jasqa baspana baqyty buıyrdy.
– Qurylys salasynda uıymdastyrýshy bolyp eńbek etemin. Otbasym eki balam bar. Elordada júrgenime 20 jylǵa jýyqtady, mine, jaqynda ǵana «Naýryz jumysker» baǵdarlamasymen 12 jylǵa 9% mólsherlememen úı aldym. Aı saıyn ıpotekaǵa 284 myń teńge tóleımin. Alǵashqy 8 jyl 9%-ben, qalǵan 4 jyl 8%-ben. Basqa bankpen alsam, bul soma eki ese kóp bolatyn edi, – dedi Qostanaı oblysynyń týmasy Jasulan Mátenov.
Aıtpaqshy, jastar saıasatyn iske asyrý aıasynda jalpy somasy 750 mln teńge bolatyn 6 jańa granttyq joba iske asyryldy. Bul bastamalar qazirgi qoǵamnyń keseline aınalǵan nashaqorlyq, lýdomanııa jáne quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttaldy. Osy granttyq qoldaý aıasynda engizilgen «Mergen» júıesiniń kómegimen 5 myńnan asa esirtki dúkeni anyqtalyp, buǵattaldy. Jarnama saıttaryndaǵy 120 myń habarlandyrý tekserildi.
О́skeleń urpaqtyń reprodýktıvti densaýlyǵyn qorǵaý da kún tártibinen túsken emes. Esesine qoǵamdyq túıtkil erte júktilik máselesi 43%, al abort 30% tómendedi.
Daryndy jastar – el bolashaǵy
Bastamashyl, daryndy, áleýmettik jaýapkershiligi joǵary qazirgi jas býyn – eldiń erteńin qalyptastyratyn negizgi kúsh. Sondyqtan jastardyń kóshbasshylyǵy men bastamasyn qoldaıtyn «Táýelsizdik urpaqtary» granty men «Daryn» memlekettik syılyǵyn taǵaıyndaýǵa arnalǵan konkýrstar dástúrli túrde ótkizilip keledi.
– Elimizde jastardyń damýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Qaı salada bolmasyn, memleket tarapynan naqty qoldaý kórinedi: granttar men shákirtaqylar beriledi, kásibı jáne tulǵalyq ósýge múmkindik mol. Biz úshin eń bastysy – marapat kútpeı, óz isimizdi adal atqaryp, qoǵamǵa paıda tıgizý, – dedi bıylǵy «Daryn» syılyǵynyń «Qoǵamdyq qyzmet» atalymy boıynsha laýreaty Merýert О́tegenova.
Osy jyly «Táýelsizdik urpaqtary» grantynyń byltyrǵy 30 jeńimpazy bıznes, mádenıet, sport, aqparattyq tehnologııalar, volonterlik jáne ǵylym salasyndaǵy óz jobalaryn júzege asyrdy. Ár jobaǵa memleket tarapynan 3 mln teńgeden qarajat bólindi. Máselen, Atyraý qalasynyń turǵyny Ánel Maratova Daýn sındromy bar balalardan quralǵan ınklıýzıvti teatr ashty, al Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń magıstri Ánel Áýbákirova eldegi alǵashqy etnomıýzıkl qurdy.
Saıası turǵyda, 2022 jyly saılaý partııalyq tizimderinde jáne depýtattyq mandattardy bólý barysynda áıelderge, jastarǵa jáne múgedektigi bar azamattarǵa arnalǵan 30 paıyzdyq kvota engizildi. Jas basqarýshylardyń jańa býynyn qalyptastyrýǵa múmkindik beretin Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervin erekshe atap ótý kerek. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta rezervke alynǵan qatysýshylardyń 80%-y memlekettik organdar men kvazımemlekettik sektor uıymdarynda jemisti eńbek etip jatyr. Bıyl maýsym aıynda bastalǵan irikteýge 31 myńnan asa azamat ótinim bildirip, onyń 7 436-sy ǵana úmitker qatysýshy tizimine ilikti. Odan 50 azamat qana qabyldandy. Demek jastarda qyzyǵýshylyq bar. Sodan bolar búginde óńirler bul tájirıbeni belsendi túrde engizdi. Aımaqtarda jastar keńesteri qurylyp, jergilikti jastar kadrlyq rezervteri jasaqtaldy.
Túıin men taǵylym
Osyndaı múmkindikterdi tizbekteı bersek óte kóp, alaıda álemdik tájirıbege kóz júgirtsek, bizde áli de eksheıtin tustar barshylyq. Máselen, Japonııa, Ońtústik Koreıa, AQSh jáne Sıngapýr elderinde jastar saıasaty tek qoldaý júıesi emes, ulttyq damýdyń uzaqmerzimdi strategııasynyń ózegi retinde qarastyrylady. Bul memleketterde jas býynǵa qoldaýmen qatar naqty talap qoıylady, al jaýapkershilik ınstıtýsıonaldyq deńgeıde bekitilgen.
Japonııa men AQSh-ta jastarǵa arnalǵan múmkindikter kóbine júıeli orta men ınstıtýttar arqyly beriledi. Iаǵnı memleket tikeleı qamqorlyqtan góri, azamattardyń óz betinshe damýyna jaǵdaı jasaıdy. AQSh-ta tańdaý erkindigi basym bolsa, Japonııada turaqty eńbek pen kásibı ósýdiń dástúrli joldary kóp.
Sıngapýr men Ońtústik Koreıada Qazaqstanmen salystyrǵanda bilim men tehnologııaǵa qoıylatyn talap áldeqaıda joǵary. Bul elderde jastarǵa berilgen múmkindik naqty nátıje men naryq jaǵdaıynda joǵary ónimdilik talap etiledi.
Bizde jastar saıasaty kóbine memlekettik baǵdarlamalar arqyly júzege asatynyn moıyndaý kerek. Bilim berý granttary, jumyspen qamtý baǵdarlamalary, turǵyn úı bastamalary men kásipkerlikti qoldaý tetikteri jastardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalyp otyr. Bul – qoldaýdyń qoljetimdiligin arttyrǵanmen, keı jaǵdaıda jastardyń beıqamdyǵyna, qoǵamda óz betinshe bastama kóterý úrdisin álsiretýge ıtermeleýi múmkin. Jalpy, 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan memlekettik jastar saıasaty tujyrymdamasynyń basty qaǵıdasy – «jastar úshin emes, jastarmen birge» ıdeıasy etin. Iаǵnı jas býyn endi memlekettiń qamqorlyq nysany ǵana emes, sheshim qabyldaý úderisine tikeleı qatysatyn seriktesi.
Osy turǵydan alǵanda, el úshin endigi mindet – memleket damýyna tikeleı jaýapty seriktes retinde erte kezden derbestikke tárbıelep, jeke jaýapkershilik júgin artyp, qalyptastyrý. Demek 2026 jyl – bardy baǵalap, sol múmkindikterdi eseleýge umtylatyn ýaqyt.