Búginnen bastap qoldanysqa enetin Salyq kodeksindegi ózgerister barlyq salany derlik qamtıdy. Reforma eldegi salyq júıesin jeńildetip, bıznes salasyna da qolaıly jaǵdaı týǵyzýǵa tıis. Kodekstiń eń mańyzdy tustaryn salyq mamany Baljan Baqytqalıqyzy qarapaıym tilmen túsindirip berdi.
Zańǵa kóz júgirtsek, jańa Salyq kodeksiniń basty ustanymy men maqsaty aıqyn: salyqty kúrdelendirý emes, kerisinshe elge túsinikti etý. Memleket artyq esep pen qaǵazbastylyqty azaıtýdy kózdep otyr. Osyǵan baılanysty salyq eseptiliginiń kólemi 30%-ǵa qysqarady, al salyqtar men alymdardyń sany 20%-ǵa kemıdi. Buryn bolǵan usaq tólemderdiń bir bóligi múlde alynyp tastalady.
Qosylǵan qun salyǵynyń negizgi mólsherlemesi 16% bolyp belgilendi. Biraq medısına salasyna jeńildik qarastyrylǵan. Dári-dármek pen medısınalyq qyzmetterge 2026 jyly – 5%, 2027 jyly 10% QQS salynady. Al tegin medısınalyq kómek, MÁMS aıasyndaǵy qyzmetter, sırek ári áleýmettik mańyzy bar aýrýlardy emdeý, kitap shyǵarý men arheologııalyq jumystar QQS-dan tolyq bosatylady. Gazet pen jýrnal sııaqty merzimdi baspa ónimderine QQS 10% bolady. QQS boıynsha esepke turý shegi 40 mln teńgege deıin tómendeıdi. Osy somadan asqan kásipkerler mindetti túrde tirkelýge tıis.
Zeınetkerler úshin de oń ózgeris bar. Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan tólenetin zeınetaqy jeke tabys salyǵynan bosatylady. 10 jyldan asqan avtokólikterge salynatyn salyq azaıady.
Kásiporyndar úshin korporatıvtik tabys salyǵy 20% deńgeıinde qalady. Alaıda barlyq salaǵa birdeı emes. Bankter men oıyn bıznesi 25%, áleýmettik sala uıymdary 2026 jyly 5%, 2027 jyly 10% tóleıdi. Al aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri úshin 3% jeńildik saqtalady.
Qor naryǵyna qatysty jeńildikter burynǵydaı qalady. «Báıterek» holdınginiń baǵaly qaǵazdarynan túsken tabys 2031 jylǵa deıin salyqtan bosatylady. Paıdaly qazbalardy barlaý men óńdeý salasyna da qoldaý kórsetiledi. Tıimdiligi tómen jańa ken oryndary 5 jyl boıy óndirý salyǵyn tólemeıdi.
B.Baqytqalıqyzynyń aıtýynsha, eń birinshi kózge túsetin ózgeris – salyqtyq ákimshilendirýde. Memleket salyq tóleýshimen qalaı sóılesedi, qalaı talap qoıady, qalaı shekteý engizedi – osynyń bári ózgerip jatyr. Buryn salyqta qatelik ketse, birden ákimshilik jazaǵa tartylatyn. Qazir júıe sál jumsardy. Eger salyq boıynsha qaryz 20 aılyq eseptik kórsetkishten az bolsa, aldymen «Sizde salyq qaryzy bar, osy qaryzdy tóleńiz» degen habarlama keledi. Birden jazalamaıdy. Eger sol qaryz 5 kúnniń ishinde tólenbese, bank shotyna shekteý qoıylady. Biraq bul jerde de burynǵydaı qatańdyq joq.
«Mysaly, meniń qaryzym 10 myń teńge, al bank shotymda 100 myń teńge bar delik. Arest búkil 100 myń teńgege qoıylmaıdy. Tek 10 myń teńgesi ǵana buǵattalady. Qalǵan 90 myń teńgeni men paıdalana beremin. Al qaryz kólemi 20 aılyq eseptik kórsetkishten asyp, 45 aılyq eseptik kórsetkishke jetse, jaǵdaı ózgeredi. Bul kezde bank shoty qaryz somasyna jabylady. Sonymen qatar kompanııa óz múlkin sata almaıdy. Eger kompanııanyń atynda múlik bolsa, ony rásimdeý, satý toqtaıdy. Eń qatań shara qaryz 27 myń aılyq eseptik kórsetkishten asqanda qoldanylady. Kelesi jyly bul soma 116 mln 775 myń teńge bolady. Eger osyndaı qaryz jeke kásipkerde nemese kompanııa ıesinde bolsa, onda ol adam shetelge shyǵa almaıdy. Bul jańa Salyq kodeksinde jańadan qosylǵan bap», deıdi ol.
Salyqtyq ákimshilendirýdegi taǵy bir úlken ózgeris elektrondyq shot faktýraǵa baılanysty. Bul tus kóptegen saýdagerge tikeleı áser etedi. Qazir elektrondyq shot faktýra berý qatty baqylaýǵa alynyp jatyr. Eger siz dúken ustap, nan, sút, aıran satsańyz da, qasynda kanselıarııa nemese oıynshyq satsańyz da, mindetti túrde elektrondyq shot faktýra berýińiz kerek. Bul jerde eki túrli baqylaý bar.
«Birinshisi – avtomattandyrylǵan baqylaý. Ol qosymsha qun salyǵynda turǵan kásipkerlerge qatysty. Elektrondyq shot faktýra berý úshin aldyn ala QQS tóleý kerek bolady. Ekinshisi – taýardyń qaıdan kelgenin tekserý. Mysaly, oıynshyq nemese keńse taýaryn satsańyz, salyq organy ol taýardy qaıdan aldyńyz dep suraıdy. Iаǵnı endi tek «sattym, salyǵyn tóledim» deý jetkiliksiz.
Qazir taýardy qaıdan aldyń, kimnen satyp aldyń, sonyń bári mańyzdy. Salystyrmaly tekserý júredi. Bul – kóleńkeli ekonomıkamen kúres», deıdi B.Baqytqalıqyzy.
Kelesi úlken ózgeris arnaýly salyq rejimderine qatysty. Qazir 7 túrli arnaýly salyq rejimi bar. Kelesi jyldan bastap olardyń sany úsheýge qysqarady. ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar; ońaılatylǵan deklarasııa; sharýa qojalyqtary. Sharýa qojalyqtarynda aıtarlyqtaı ózgeris joq. Al negizgi jańalyq – ońaılatylǵan deklarasııada. Qazirgi bólshek saýda rejimi men ońaılatylǵan deklarasııa biriktiriledi. Ekeýiniń talaptary qosylyp, jańa rejim shyǵady.
«Gıbrıdti ońaılatylǵan deklarasııa qosymsha qun salyǵynan bosatylǵan. QQS tek shetelden ımport taýar ákelgen kezde ǵana tólenedi. Biraq osy jerde kásipkerlerdi alańdatyp otyrǵan bir úlken másele bar. Eń úlken ózgeris – osy. Eger ońaılatylǵan deklarasııadaǵy kásipker jalpyǵa birdeı rejimdegi saýdagerden taýar satyp alsa, ol taýardy shegerimge qoıa almaıdy. Qazir halyqtyń bári osyǵan shyrqyrap jatyr», deıdi salyq mamany.
Jańa Salyq kodeksinde taǵy bir jańa uǵym paıda boldy. Ol – sán-saltanat koeffısıenti. Bul kommersııalyq emes, jeke turǵyn úılerge qatysty. Eger bir adamnyń atyna birneshe úı tirkelip, olardyń jalpy quny 450 mln teńgeden assa, onda asqan bóligine qosymsha salyq salynady. Úıdiń baǵasyna qaraı paıyzben esepteledi. Quny 75 mln teńgeden asatyn avtokólikterge, 100 mln teńgeden asatyn kemelerge, lıtri 500 myń teńgeden qymbat alkogolge, danasy 10 myń teńgeden asatyn temeki ónimderine 10% aksız salynady.
«Taǵy bir mańyzdy ózgeris múgedektigi bar adamdar jumys isteıtin uıymdarǵa arnalǵan. Ondaı uıymdarǵa úlken jeńildik berilip otyr. Eger qyzmetkerlerdiń 51%-y erekshe jandar bolsa, olar naqty jalaqy alyp otyrsa jáne 10 adamnan assa, uıym qosymsha qun salyǵynan da, korporatıvtik tabys salyǵynan da tolyq bosatylady. Bul jerde de naqty talap bar. Olar tek tirkelip turmaýy kerek. Naqty jalaqy tólenýi shart. Qyzmetkerlerdiń jalaqysy jalpy jalaqy qorynyń 51%-nan kem bolmaýǵa tıis», dep sózin túıindedi sarapshy.