Orynborda qansha qazaq batyry bar?

Kásibı gazet qyzmetkeri retinde bizdiń bir baıqaǵanymyz, 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysyna Reseıdiń ońtústik-batys Sibir ólkesinen attanǵan qazaqtar týraly derekter Orynbordaǵy eki jerde jaqsy jınaqtalyp, saqtalǵan. Onyń birinshisi, oblystyq memlekettik arhıv te, ekinshisi N.K.Krýpskaıa atyndaǵy ólkelik kitaphana. Bularda soǵys jyldarynda jaryqqa shyqqan gazet tigindileri men taqyryptyq plakattar serııasy, maıdangerlerdiń estelikter jınaǵy men túrli ensıklopedııalyq anyqtamalyqtar ret-retimen tur. Olar aptalap, aılap sırek qor zaldarynda otyratyn ǵalymdar emes, belgili taqyryp tóńireginde daıyndalyp kelip, úsh-tórt kún ishinde sharýasyn bitirýge tyrysatyn jýrnalıs­terge kóp málimet, derekterden habardar etýge jaqsy múmkindik týǵyzǵandaı. Jeńistiń 70 jyldyǵyna baılanysty arnaıy tapsyrmamen kelgen biz de izdegen joǵymyzdy osy mekemelerdiń sırek qorlarynan tapqandaı boldyq. «Izdegen joǵymyz» dep otyrǵanymyz – Uly Otan soǵysyna Orynbor ólkesinen attanǵan qazaqtar. Solardyń ishindegi Keńes Odaǵynyń Batyry degen joǵary ataq pen soǵan teńestirilgen Dańq ordeniniń tolyq ıegeri dárejesine qol jetkizgen qandastarymyz. Olar qansha adam? Joǵarydaǵydaı ataqty nendeı erlikteri úshin alǵan? Soǵystan aman-esen kelgen be? Ondaı qaharman qazaqtardy búgingi Orynbordyń bılik oryndary bile me? Bilse ol aǵalarymyzdyń esimderin este qaldyrý úshin óńirlik úkimet tarapynan ne istelingen? Mine, munda kelgen saparymyzdyń maqsaty osy edi. Izdegen joǵymyz da sol bolatyn. Ony tapqan da sııaqtymyz. Endi solardy ár kezderi osyndaǵy gazet-jýrnaldarǵa shyqqan maqalalar men basqa da anyqtamalyqtardaǵy málimet, derekter arqyly sóıletip kórelik.

 

Keńes Odaǵynyń Batyry Orazaq Aqbaýov

Keńes Odaǵynyń Batyry Isataı IShANOV

Dańq ordeniniń tolyq ıegeri Haırolla ÁBDEShEV

Dańq ordeniniń tolyq ıegeri Baqtybaı ShOShAEV

Orynborda jaryq kórgen osyndaı jınaqtarda maıdanger qazaqtar týraly málimetter mol.

 Qatardaǵy jaýynger Orazaq Aqbaýov shaıqasqa alǵash ret Máskeý mańyndaǵy Volokalam tasjoly boıynda kirdi. Bul áıgili panfılovshylarmen irgeles turǵan Sibir dıvızııasynyń bólimi edi. Adamnyń erligi, tabandylyǵy, onyń bıik moraldyq beınesi qıyn-qystaý shaqta ashylyp, synalmaı ma?! Alǵashqy shaıqastardyń ózinde-aq ómir kórgen eresek qazaq azamatynyń boıynan komandırge tán qasıet bar ekeni aıqyn kórinip turatyn. Bir aýyr aıqasta rotadaǵy barlyq úlken-kishi shendi ofıserler qaza tapty. Mine, sol kezde, basqarý tizginin starshına Orazaq Aqbaýovtyń óz qolyna alǵany bar.

Sondaı birneshe qıyn sátterde kózge túsip, jaýyngerlerdi jaýǵa jumyldyra bilgen uıymdastyrýshylyq qabileti úshin komandıri ony ofıserlik kýrsqa jiberdi. Qysqa merzimdi bul oqýdy bitirgen kishi leıtenant ol 1942 jyly jeke vzvodty qabyldap aldy. 1943 jyldyń kúzindegi Dneprden ótý shabýyly bastalǵan kezde, jaýdyń mınometteri men pýlemetterinen boraǵan oqqa qaramastan, onyń jigitteri qaıyqpen ózenniń oń jaǵalaýyna alǵashqylardyń biri bolyp ótti. Bul naǵyz jankeshtilik, qaıtalanbaıtyn erlik edi. Jaǵalaýdaǵy tabandary tıgen ultaraqtaı jerdi ustap turý úshin qııan-keski urys bastaldy deısiń. Tańerteńnen túske deıin vzvod fashısterdiń 13 shabýylyn keri qaıtardy. Áne, dóńesten jaýdyń 3 «Tıgr» tankisi kórindi. Al onyń artynda 30-daı jaý soldattary kele jatty. Shynjyr tabanymen kezdeskendi basyp-janshyǵan temir tondy tehnıkalar jaǵalaýdaǵy toqymdaı jerdi ustap turǵan bulardyń vzvodyna qaraı buryldy. Oń qolynan jaralanǵan Orazaq Aqbaýov tańerteńnen bergi sharshap, álsiregenine qaramastan urysty jalǵastyrýǵa daıyndaldy. Alǵashqy tank qabaqqa jete bergende, bar kúshin jınaǵan qaısar qazaq boıyn tiktep, sol qolymen temir tajalǵa qarsy granatyn qulashtaı laqtyrdy. Shynjyr tabanǵa dál tıgen qoparǵysh zarıadtan tank júrisin toqtatty. Biraq, bashnıa ishindegi fashıster oq jaýdyrýyn jalǵastyra berdi. Muny kórgen Orazaq toqtap turǵan «Tıgrdi» buqpantaılaǵan kúıi aınalyp ótip, belindegi eki granattyń bireýin tank munarasyna qaraı baǵyttady da, al ekinshisin benzın bagynyń dál ústine túsirdi. Qoıý tútin burq etip aspanǵa kóterildi. Vzvodtyń janqııarlyq qarsylyǵyna dýshar bolǵan jaý keıin shegindi. Bul kezde jaǵalaýdaǵy tistesip jatqan bularǵa qosymsha kúsh te kelip jetken bolatyn. О́zennen ótken rota komandırin kórgende Orazaq Aqbaýov denesiniń álsiz tartyp bara jatqanyn sezdi. О́ıtkeni, onyń qolynan basqa aıaǵyna da oq tıgen edi. Al snarıad jaryqshaǵy bas terisine kirip baryp toqtapty. Soǵan qaramastan ol kómekke kelgen qarýlastarymen birge: «Ýra!» degen daýyspen alǵa umtyla berdi. Sóıtip, jaýdy 1,5 shaqyrymdaı jerge qýyp baryp, jaýyngerlerin túgendeı bastaǵanda es-túsin bilmeı qulap tústi. ...Gospıtalda ol uzaq jatty, Dneprden ótkende onyń jaǵalaýyndaǵy ózderi bekingen jarqabaqty ustap turǵanda alǵan úsh jaraqat óte aýyr bolyp shyqty. Aqyry bári durystalyp, medısınalyq komıssııadan: «Sapqa turýǵa jaramdy!» – degen qorytyndy alǵan soń, qaıtadan aldyńǵy shepke attandy. Gospıtaldan bular 12 adam bolyp shyqqan edi. Aldaǵy 25 shaqyrymnan keıin bastalatyn maıdan shebine deıin jetip, óz bólimderin tapqansha olarǵa jetekshilik etý ishterindegi jasy da, áskerı sheni de úlken Orazaq Aqbaýovqa tapsyrylǵan-tyn. Jol ortadan aýyp, beıtarap aımaqqa ene bergende aldarynan polýtorka mashınasy kórindi. «Kim de bolsa bastyqtardyń bireýi-aý, shamasy», – dep oılaǵan Orazaq úzdik-sozdyq kele jatqan jaýyngerlerdiń bas-aıaǵyn jınaqtaı sapqa turǵyzyp, raport berýge burylǵanda ańtarylyp turyp qaldy. Mashınada óziniń polk komandıri otyr eken. «Joldas, polkovnık...», deı bergende: «Já... já. Sen tiri me ediń leıtenant... Kórgenime qýanyshtymyn!», – dedi ol tolqı sóılep. Sóıtti de, Orazaq Aqbaýov bastap kele jatqan jaýyngerlerge: «Tik turyńdar!» dep buıryq berdi de: «Estigen joq shyǵarsyń. Osydan eki aı burynǵy Dneprden alǵashqylardyń biri bolyp ótken, jaǵalaýǵa bekinip, jaýdyń 14 shabýylyn qaıtarǵan jáne qarsylastardyń eki tankisin isten shyǵarǵan erligiń úshin biz seni Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵanbyz. Joǵary nagradań qutty bolsyn, leıtenant! Eshqaıda moıyn burmastan shtabqa bar. Sóıtkin de óz vzvodyńdy qabyldap al», – dedi qushaqtap. ...Soǵystan keıin Orazaq Aqbaýov ásker qatarynan bosatyldy. О́zi týyp-ósken Orynbor óńirindegi Novoorsk qalasynda turdy. 1985 jyldyń 20 tamyzynda ómirden ozyp, ata-babasy jatqan Baýyzda zıratyna jerlendi. Qazir Novoorskiniń bir kóshesi batyrdyń atymen atalady. Sondaı-aq, ol turǵan úıge memorıaldyq taqta ornatylǵan. Orazaq Aqbaýovtan Darıǵa atty qyz qalǵan. Ol Belorýssııanyń Grodno qalasynda turady. 2007 jyldyń jeltoqsanynda osy urpaǵy Novoorsk aýdanynyń ákimshiligine, Gorkıı, Chapaev, Karagansk mýnısıpaldyq bilim berý mekemeleriniń basshylaryna Keńes Odaǵynyń Batyry Orazaq Aqbaýovtyń týǵanyna 100 jyl tolý mereıtoıynda ákesiniń jatqan jerine eskertkish mavzoleı jáne stela ornatqany úshin alǵys hat joldaǵan. Endi Orynbor óńirindegi qazaqtardyń arasynan shyqqan ekinshi Keńes Odaǵynyń Batyry Isataı Ishanovqa keleıik. Ol 1906 jyly osy óńirdiń Adamov aýdanyndaǵy 7-shi aýylynda dúnıege kelgen. Bastaýysh mektepti oqyp bitirgen soń, ártúrli jumystar isteıdi. 1924-1929 jyldary aýyldyq keńestiń hatshysy qyzmetin atqarady. 1936 jyly Qostanaı oblysyna jiberilip, ondaǵy Amanqaraǵaı sharýashylyǵynda mal dárigeri bolyp eńbek etedi. Qyzyl Armııa qataryna 1941 jyly maýsymda shaqyrylyp, sodan Stalıngrad, Ortalyq, I Belarýs maıdandarynda jaýǵa qarsy shaıqasady. Ondaǵy kórsetken erlikteri úshin II dárejeli Otan soǵysy, III dárejeli Dańq jáne Qyzyl Juldyz ordenderimen marapattalady. 1943 jyldyń kúzinde Isataı Ishanov qyzmet etetin 206-shy artpolktyń jaýyngerlerine Dneprden ótip, arǵy betke bekiný jóninde tapsyrma beriledi. Arǵy sheti men bergi betine adam daýsy jetpeıtin ózennen ótý bularǵa ońaıǵa túspeıdi. Áıtse de, qarsy jaǵalaýǵa áýpirimdep baryp, taban tirep, Medvın múıisinde qııan-keski shaıqas júrgizedi. Ertesinde, ıaǵnı 6 qazan kúni fashıster Qyzyl Armııa jaýyngerlerine qarsy 4 tankpen birge 2 jaıaý ásker batalonyn qaptatyp qoıa beredi. Kózdeýshi Isataı Ishanov qyzmet etetin batareıa qarsylastardyń brondy batalonyna qarsy urysqa laıyqty daıyndalyp, esh qorqynyshsyz júrgizedi. Qaısar qazaq jigiti óziniń zeńbiregimen fashısterdiń jaqyndap kelgen 2 tankisin otqa orap, odan keıin snarıadpen jaýdyń jaıaý áskerlerin aıaýsyz tómpeshteıdi. Jaý ózderiniń adam shyǵyndaryna qaramastan, shabýyldy jalǵastyra beredi. Qııan-keski urysta raschettiń barlyq jaýyngerleri jaralanady. Jalǵyz qalǵan Isataı et qyzýymen ózine eki jerden oq tıgenin sezbeıdi. Qarsylastardyń taǵy bir tankin otqa orap, urysty jalǵastyra beredi. Qarsylyqqa tótep bere almaǵan fashıster keıin sheginýge májbúr bolady. Oqıǵanyń bárin baqylaý shebinen kórip turǵan áskerı keńes músheleri raschettiń tabandylyǵyna tań qalady. Zeńbirekshini anyqtaýdy polk komandıri maıor D.P.Tykvachqa tapsyrady. Ol kózdeýshiniń qatardaǵy jaýynger Isataı Ishanov ekenin biledi. Sóıtedi de, nagradalyq paraqshaǵa erjúrek qyzyl áskerdiń jaýdyń 3 tankin jaıratyp, áskerlermen qarý-jaraq tıelgen 7 avtomashınany joıǵanyn kórsetedi. «Nemis basqynshylaryna qarsy urysta asqan erlik pen batyldyq kórsetkeni úshin Isataı Ishanov joldasqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berý laıyqty», degen qorytyndy jazylǵan qujatta. Dnepr batyry odan keıin Batys Býg, Vısla ózenderinen ótý urystaryna qatysady. 1944 jyly Vıslanyń teriskeıindegi Sandomır plasdarmyna jaqyndap qalǵanda keskilesken urys bolady. Úsh kúnge sozylǵan osy shaıqasta Isataı Ishanov 50-den astam fashıstiń kózin joıyp, aýyr jaralanady. Gospıtalǵa jetkizilip, dárigerler qoldarynan kelgenniń bárin jasaıdy. Biraq ajalǵa aıla tabylmaı, esil er osynda kóz jumady. Batyrǵa áskerı qurmet kórsetip, Polshanyń Sandomır voevodasyndaǵy Zagojıtse derevnıasyna jerlenedi. Sóz oraıynda endi: «Orynbor óńiriniń turǵyndary batyr jerlesteri týraly bile me? Qaharman qazaqty el esinde qaldyrý úshin munda nendeı sharalar qolǵa alynyp, júzege asyrylǵan?» degen suraqtarǵa da qaderı-halimizshe jaýap bere keteıik. Orynbor oblystyq N.K.Krýpskaıa atyndaǵy kitaphananyń «О́lketaný» bóliminde «Uly Otan» soǵysy. Orynborlyqtar» dep atalatyn kartoteka múıisi bar eken. Biz sodan «Orenbýrgskaıa bıografıches­kaıa ensıklopedııa», «Zolotye zvezdy Orenbýrjıa», «Pamıat ı doblest» degen anyqtamalyqtar men fotoalbomdardy taptyq. Osy eńbekterde qaharman qazaq Isataı Ishanov týraly egjeı-tegjeıli jazylǵan. Sodan soń... ıá, sodan soń Orynbor qalasynyń ortalyǵyndaǵy alleıada ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde osy óńirden shyqqan 27 Keńes Odaǵy Batyrynyń bıýsti ornatylǵan. Solardyń bas jaǵynda qazaqtar: Orazaq Aqbaýov pen Isataı Ishanovtyń keýde músinderi tur. Sondaı-aq, kitaphanadaǵy «Geroı Orenbýrjıa» jınaǵynan Isataı Ishanov ómirge kelgen Adamov aýdanynyń ortalyǵynda onyń atynda kóshe bar ekenin, sondaǵy ózi týǵan burynǵy 7-shi aýyl, keıingi Komsomol eldi mekenindegi Kamenes segiz jyldyq mektebinde batyrǵa arnalǵan mýzeı jumys isteıtinin oqyp bildik. Reseıdiń ózimiz sóz etip otyrǵan óńirindegi qazaqtar arasynan shyqqan eki Keńes Odaǵynyń Batyry degen joǵary ataq ıesimen qatar joǵary dárejemen teńestiriletin marapat – Dańq ordeniniń tolyq ıegeri atanǵan qandastarymyz da bar eken. Olar da eki adam bolyp shyqty. Endi sol asyl aǵalar týraly aıtaıyq. Orynbor óńiriniń Aqbulaq aýdanynan maıdanǵa 5 myń adam attanypty. Olardyń 3 myńnan astamy týǵan jerge oralmaǵan. Al joǵarydaǵy óz aýylyna aman kelgenderdiń biri qaharman qazaq Haırolla Ábdeshev eken. Ol 1925 jyly ózimiz joǵaryda aıtqan aýdan ortalyǵynan onsha alys emes Aqoba selosynda týypty. Jasy 16-ǵa tolyp týǵan jerindegi aýyl sharýashylyǵy jumysyna aralasa bergende, surapyl soǵys bastalady. 1942 jyly ásker qataryna alynyp, kóppen birge maıdanǵa attanady. Barlaýshylar daıyndaıtyn kishi komandırler kýrsyna qabyldanady. Bir jyldan soń ol áskerı bólimdegi barlaýshylar otrıadyna keledi. Sóıtip, Ýkraınany azat etý urystaryna qatysady. Kıev mańyndaǵy shaıqastardyń birinde Haırolla Ábdeshevtiń bólimshesine qarsylastardyń ornalasqan jerin anyqtap, oǵan qosa «til» alyp kelýge tapsyrma beriledi. Qazan aıynyń qarańǵy túninde olar eppen júrip otyryp, jaýdyń aldyńǵy shebine jetedi. Bul Bravary degen eldi meken edi. Osy jerde fashıster transheıasy men blındaj bar bolyp shyqty. Ýaqytty tekke ozdyrmaýǵa tyrysqan barlaýshylar tań aldynda qarsylastardyń kúzet ornyna jaqyndap, granata laqtyrady. Eshteńege túsinbegen jaý soldattary ý-shý bolyp jatqanda ábjildik tanytqan Haırolla alǵashqylardyń biri bolyp transheıaǵa sekirip túsedi de blındajdaǵy beıqam otyrǵan ofıserdi tutqyndap, qalǵandarynyń kózin joıady. Shepten sytylyp shyǵa bergende arttarynan qýǵyn túsedi. Bul qaýipten olarǵa sátin salyp, kólbegen qalyń tuman kómektesedi. Sonyń nátıjesinde barlaýshylar eshbir shyǵynsyz polkke aman-esen jetip, «oljany» arnaıy bólimge tabys etedi. Osy tapsyrmadan keıin qarshadaı qazaq jigiti alǵashqy nagradasyn alady. Ol «Erligi úshin» medali edi. ... 1944 jyldyń tamyzy. Haırolla Ábdeshevtiń tobyna tórt saǵat ishinde tezdetip, «til» alyp kelýge buıryq beriledi. Ony bular oryndaıdy. Sonyń artynsha taǵy bir jańa tapsyrma júkteledi. Oǵan attanǵan barlaýshylar túnde jaýdyń qorǵanys shebinen ótip, «til» alǵanymen, tań atyp ketýine baılanysty belgilengen ýaqytta tıisti jerge jete almaıdy. Ormanda jasyrynǵan olar bir kúndi sol jerde ótkizýlerine týra keledi. Abyrjyp shtabqa kelgende bular ákelgen nemisten tezdetip jaýap alǵan komandırleriniń óńi jylyp qoıa beredi. Sóıtse, tutqynǵa alynǵan jaý ofıseri mańyzdy málimetter bergen eken. Bul Ýjgorod mańynda bolǵan oqıǵa edi. Osy erligi úshin qandasymyz III dárejeli «Dańq» ordenimen nagradtalady. Kúni bitip bara jatqanyn bilgen jaý jantalasa qarsylyq tanytýmen bolady. Ár eldi meken, ár úı keskilesken urys jaǵdaıynda azat etiledi. 1944 jyldyń qazanynda IV Ýkraın maıdany sheshýshi shabýylǵa kóshedi. Olardyń aldyna Zakarpatege bekingen nemis áskerlerin talqandaý mindeti qoıylady. Haırolla Ábdeshev tobyna taýly ormandy jer jaǵdaıynda barlaý jumystaryn belsendi júrgizý mindetteledi. Durys oılastyrylǵan operasııalar nátıjesinde Ýjgorod fashısterden azat etiledi. Urysqa qatysqan kóptegen jaýyngerler men komandırler joǵary marapattarǵa ıe bolady. Sonda «tilderden» alynǵan mol málimetterdiń mańyzdylyǵy úshin Dańq ordeniniń II dárejelisi barlaýshy Haırolla Ábdeshevke beriledi. Biraq ony qandasymyz bilmeıdi. Qaǵylez qazaq jigitiniń aldynda jańa shaıqastar men urystar turǵan edi. Sol syndarda qandasymyz óziniń eren erligimen ózge jaýyngerlerge úlgi kórsetýmen bolady. Oǵan bir mysal retinde Moravııa mańyndaǵy urysty aıtsaq ta jetkilikti. Sonda alǵa ozyp ketken barlaýshylar vzvody fashıstermen kúshi teń emes shaıqas júrgizip, batalon kelip jetkenshe, ózderi basyp alǵan qajetti núkteni qorǵap turady. Fashıster abaısyzda aıyrylyp qalǵan atalmysh bıiktikke birneshe ret shabýyl jasaıdy. Biraq ony ala almaıdy. Osy arpalysta Haırolla Ábdeshev aýyr jaralanady. Biraq urys alańyn tastap ketpeı, vzvodymen birge shaıqasa beredi. Sondaǵy erligi úshin qandasymyz omyraý­yna I dárejeli Dańq ordenin taǵady. Barlaýshy Haırolla Ábdeshev 1945 jylǵy 9 mamyrdaǵy Jeńis kúnin gos­pıtalda qarsy alady. Aýrýhanadan saýyǵyp shyqqannan keıin ásker qatarynan bosap, óziniń týǵan ólkesine keledi. Aýyl sharýashylyǵy salasynda úlgili eńbek etedi. 1950 jyly ol áskerı komıssarıatqa shaqyrylady. Ony qabyldaǵan beıtanys ofıser óziniń qaı jerde soǵysqanyn, qandaı nagradaǵa ıe ekenin táptishtep suraýmen bolady. Nátıjesinde birneshe kúnnen keıin búkil aýdan jurtshylyǵy keıipkerimizdiń jańa nagradasy – II dárejeli Dańq ordeni kezinde tapsyrylmaı umyt qalyp, endi marapattyń maıdangerdi ózi izdep kelip tapqanynyń kýási bolady. Sodan 25 jyldan soń, ıaǵnı 1975 jyly Dańq ordeniniń tolyq ıegeri Haırolla Ábdeshev ómirden ozady. Búginde onyń isi men oılaǵan arman-muratyn zaıyby Alma men segiz ul-qyzy laıyqty jalǵastyryp keledi eken. Biz joǵaryda osy óńirdegi Dańq ordeniniń tolyq ıegeri atanǵan eki qandasymyzdyń biri Haırolla Ábdeshev týraly aıttyq. Al ekinshisi – Baqtybaı Shoshaev. Ol kisi 1916 jyly Orynbor aımaǵyndaǵy Novoorsk aýdanynyń Qumaq aýylynda týǵan. Ásker qataryna erterek alynǵan sııaqty. Sebebi, jergilikti ólketanýshy I.Sapojnıkovtiń «Dobroı pamıatı verny» atty anyqtamalyǵynda Baqtybaı Shoshaevtyń Qıyr Shyǵystaǵy japon mılıtarısterine qarsy 1939 jylǵy Hasan kólindegi shaıqasqa qatysqany aıtylady. Sodan soń Uly Otan soǵysy bastalǵanda Batys, Kalının, Lenıngrad baǵyttaryndaǵy soǵys qımyldaryna qatysady. 1944-1945 jyldary II Prıbaltıka, I Belarýs maıdandarynda bolady. Sondaǵy kórsetken erekshe erlikteri úshin ol Dańq ordeniniń III, II dárejelerine qol jetkizedi. Al eń qurmetti I dárejesine... Bul týraly tolyq derekti Orynborda 1985 jyly shyqqan «Orenbýrjsy – polnye kavalery Slavy» degen plakattar serııasynan taptyq. Onda bylaı delingen: «Baqtybaı Shoshaev keńes áskerleri Berlınge shabýyl jasap jatqanda 207-atqyshtar dıvızııasynyń 598-polki quramynda edi. 1 mamyr merekesi qarsańynda dıvızııa Shpree ózenin kesip ótip, qalany alý urystaryna bel sheshe kirisken bolatyn. Jaýyngerlerdiń bar armany men oıy Brandenbýrg qaqpasyna alǵashqylardyń biri bolyp jetip, Reıhstag qabyrǵasyna jeńimpaz qarýlastarymen birge ózderiniń esimderin jazý edi. Ratýsha men Reıhstag mańy oq nóserinen kóz ashpaı tur. Barlyq jerde keskilesken urystar júrip jatyr. Alańda da, ǵımarat tóbesinde de, jertólede de jaý jaǵy qarsylyq kórsetip baǵýda. Osyndaı qym-qýyt sátte: «Shoshaev, tez kombatqa!» – degen daýys estildi. Bul kelgende komandır jaralanyp qalǵan eken. Ol: «Bar kúshterińmen anaý kórinip turǵan teatr ǵımaratyna qaraı jyljyńdar. Ondaǵy otty núkteni óshirińder. Senderden osyny ótinemin, serjant!» – dedi álsiregen únmen. Bular osy tapsyrmany alyp bola bergende bizdiń artıllerııa qaıta «sóıleı» jóneldi. Baqtybaı Shoshaev tútin men shańǵa qaramastan bólimsheni alǵa bas­tady. Bul kezde Ratýsha men Reıhstag ǵımarattarynyń ár jerinen qyzyl jalaý­sha kórine bastaǵan-tyn. Ol sol mańdaǵy urystardyń aıaqtalǵanyn bildiretin belgi edi. Al teatr jaqtaǵy shabýyl endi ǵana óristep keledi. Baqtybaı qarsy aldyndaǵy surǵylt ǵımaratty kórdi. Syrtta shamaly jel esip tur. Teatrdyń barlyq qabattarynyń terezelerinen pýlemetten úzdiksiz oq jaýdyrylýda. Mınometter men faýst patrondy qurylǵylardan da oq atylyp jatyr. – Jigitter, alǵa! – dep aıǵaılady Baqtybaı. Alǵashqy sátte baıqamaǵan eken, teatrdyń ishi ǵana emes, oǵan jete beristegi qalqalarǵa jasyrynǵan fashıs­ter bólimshe jaýyngerlerine kútpegen jerden oq jaýdyrdy. Qarýlastarynyń kóbi osy jerde oqqa ushyp, jaralandy. Biraq urys toqtaǵan joq. Osyndaı jankeshtilikpen ǵımarat ishine kirdi-aý... Naǵyz qyrǵyn mine, osy jerde boldy. Aqyry bul basqarǵan bólimshe mundaǵy qalǵan jaýdy ishten qol kóterte aıdap shyqty. – Biz teatr ǵımaratynan shyqqanda aınala typ-tynysh bola qaldy. О́zimiz eshteńeni túsinbeı, oǵan tańǵaldyq, – dep eske alypty ardager kózi tirisinde jýrnalısterge bergen ıntervıýlerinde. – Sóıtsek, surapyl soǵys aıaqtalypty. Tynyshtyq sonyń belgisi eken. Ony bilgen soń, dostarymmen birge Reıhstagqa baryp, onyń qabyrǵasyna qoltańbamdy qaldyrdym. Sol shaıqastaǵy erligi úshin serjant Baqtybaı Shoshaev Dańq ordeniniń I dárejesine usynylady. Marapat qaǵazy qujatynda ol mynadaı faktiler arqyly kórinis tapqan: «...1945 jyldyń 1 mamyrynda vzvod Berlın ortalyǵynda urys júrgizip jatty. Osy kezde aǵa serjant B.Shoshaev teatr ǵımaratyna qaraı jyljý jóninde tapsyrma aldy. Buıryq bul basqarǵan bólimshe batalonynyń negizgi kúshi kelgenshe jaýdy ustap turý jóninde edi. Tapsyrmany oryndaýǵa kirisken B.Shoshaev teatr ǵımaratyna jetip, shaıqaspen onyń ishine kirdi. Osy jerde aǵa serjanttyń ózi 15 fashıstiń kózin joıdy jáne negizgi kúsh kelgenshe, sol jerdi ustap turdy. Ol osy jerdegi urys barysynda, teatrdyń tolyq azat etilýine jáne jaýdyń 219 áskeri men ofıseriniń tutqyndalýyna tikeleı qatysty». Osyndaı jaýyngerlik jáne janqııarlyq erligi úshin qaısar qazaq ­­­ I dárejeli Dańq ordenimen nagradtaldy. Soǵystan keıin ol óziniń týǵan óńiri Novoorsk aýdanynyń Qumaq aýylyna kelip, ártúrli jumystar atqardy. Or keńsharynda shopan boldy. Sharýashylyqtyń maýsymdyq jumystaryna eginshi, mehanızator retinde atsalysyp, on saýsaǵymen túıin túıgen aǵash sheberi atandy. Sóıtip, 1980 jyly ómirden ótkenshe adal da abyroıly eńbek etti. Jerlesteriniń esinde jomart júrek, jyly júzdi jaısań jan retinde qaldy.  Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan». Reseı Federasııasy, Orynbor. P.S. Orynbordaǵy oblystyq memlekettik arhıv pen N.K.Krýpskaıa atyndaǵy óńirlik kitaphana zaldarynda otyryp baıqaǵanymyz – mundaǵy Uly Otan soǵysyna qatysqan qazaqtar týraly jazylatyn da, tabylatyn da taqyryp kóp. Biz joǵaryda solardyń ishindegi bir baǵytty ǵana alyp, sony sizderge baıan ettik, qurmetti oqyrman. Al basqalary she? Máselen, Reseıdiń ońtústik Ýral dep atalatyn bul ólkesinde 1941-1943 jyldary birneshe dıvızııa men brıgada jasaqtalsa, solarda mundaǵy Adamov, Or, Elek, Dombarov aımaqtarynan shaqyrylǵan qandastarymyz kóp bolǵan. Sózimiz qurǵaq bolmas úshin oǵan osy saparda ózimiz taýyp, kóz jetkizip qaıtqan myna faktilerdi keltireıik. Zertteýshi A.P.Artemevtiń deregine qaraǵanda 1942 jyly Orynbor mańynda jasaqtalǵan 196-atqyshtar dıvızııasyndaǵy jaýyngerlik quramnyń 80 paıyzy qazaqtar bolǵan. Endi ǵalym Iý.I.Shpınevanyń faktilerine zer salaıyq. Ol osyndaǵy sol jyly qurylǵan taǵy bir qurylym – 195-dıvızııanyń 50 paıyzyn bizdiń qandastarymyz quraǵanyn aıtady. О́kinishke qaraı, biz osyndaı derekterdi áli bilmeımiz. Sol 80 nemese 50 paıyzdyń ar jaǵyndaǵy aǵalar taǵdyrynan habarsyzbyz. Reseıdiń ózimiz sóz etip otyrǵan jalǵyz Orynbor ólkesi emes, elimizben shekaralas taýly Altaı, Tom, Omby, Chelıabi, Astrahan óńirlerinen soǵysqa attanǵan ata-aǵalarymyzdyń ómiri – Qazaqstan tarıhshylary úshin tyń taqyryp. Áńgimemizdiń sońynda osy máseleni zerttep, qolǵa alýdyń qajet ekenin atap aıtqymyz keledi.