Turaqty órkendeýdiń úlgisine aınalǵan óńir

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aýyldarda tehnoparkter men ındýstrııalyq aımaqtar qurýdy tapsyrǵan. Túrkistan oblysynda qurylǵan 20 ındýstrııalyq aımaqta 99 ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp keledi. Álbette olar betaldy bastalǵan emes, ábden talqy tarazysynan ótken jobalar. Aldymen oblysqa syrttan keletin taýarlarǵa, ıaǵnı, qurylys materıaldary, jeńil ónerkásip, mashına jasaý sııaqty salalar boıynsha taldaý júrgizilgen. Nátıjesinde, ımport kóleminiń 98 mlrd teńgege jetkeni anyq­talǵan. Sóıtip, oblys ákimdigi atal­ǵan taýar túrleriniń tizimin jasap, soǵan qaraı ınvestısııalyq jobalar tizbesin ázirlep, óńirdiń óndiristik áleýetin júıeli túrde damytýǵa den qoıdy. Búginde quny 152 mlrd teńgeni quraıtyn 99 ınvestısııalyq jobany júzege asyrý josparlansa, onyń 50-i jumys istep tur. Onda 3 myńdaı adam eńbek etip júr.

Aıta keterlik aýqymdy joba­nyń biri – Otyrar aýdanyndaǵy maqta zaýyttary. Olarda myńǵa jýyq aýyl turǵyny jumys istep jatyr. Kásiporyn maqta egýden bastap, talshyǵyn óńdeý, jip ıirý, mata toqý, kıim tigýge deıingi klasterlik júıemen jumys isteıdi. Ol jerge jumysshylar arnaıy dıplomsyz da qabyldanyp, kerekti tájirıbesin jumys barysynda jınap jatyr. Bul degen – aýyl halqyna berilgen tamasha múmkindik.

Aqparat kózderine sensek, Qytaıda jastardyń 17 paıyzy jumyssyz júr eken. Oǵan sebep buryn olar meńgergen mamandyqtar búgingi kúnniń suranysyna sáıkes kelmeı qalǵan. Bul neni kórsetedi? Bizdiń elge de keleshekte san-salaǵa kerekti mamandardy josparly túrde daıyndaý kerek. Prezıdent elimizde sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashýdy tapsyrǵan edi. Túrkistanda IT mamandaryn daıarlaıtyn «Woosong University Kazakhstan» ýnıverseti ashyldy. Bul JOO-nyń 2 myń stýdent qabyldaýǵa múmkindigi bar. Búginde onda 108 otandyq, 70 ońtústikkoreıalyq stýdent bilim alyp jatyr. Ákimdikten 100 grant bólingen.

Oblysta 50 kolledj bar. Onda 46 myńnan asa stýdent 84 mamandyq boıynsha bilim alady. Byltyr kolledj bitirgen 15 myńdaı túlektiń 79 paıyzy jumysqa ornalasty. Onyń 5 myńǵa jýyǵy – jumysshy mamandyq ıeleri eken. Aldaǵy jańa oqý jylyna jumysshy mamandyqtarǵa 9 myńǵa jýyq grant bólinip otyr. Birinen keıin biri ashylyp jatqan kásiporyndarǵa jumysshy mamandar barynsha qajet. Bul ıgiliktiń bári jergilikti jurtshylyqty jumyspen qamtý maqsatynda júzege asyrylyp otyr.

Otandyq óndiris pen qaıta óńdeýdi damytý baǵytyndaǵy Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda 100 gektar jer bólinip, Túrkistanda «Shaǵyn ónerkásiptik park» paıda boldy. Joba aıasynda 152 ǵımarat salyp, 6 040 jumys ornyn qurý josparlanǵan eken. Qazirdiń ózinde 40 ǵımarat boı kóterip, jıhaz, jańbyrlatyp sýǵarý, sýsyn, muzdatqysh jáne qurylys zattaryn shyǵaratyn 32 zaýyt ashylyp, 1 200-den asa adam jumys istep jatyr. Bul – ımporttyq taýarlardy almastyrýǵa ári ishki naryqty qamtamasyz etýge ashylǵan mol múmkindik. О́ńir kásipkerleri aldaǵy ýaqytta elimizdi beıne­ka­mera, medısınalyq jıhaz, turmystyq-hımııalyq buıym­darmen qamtamasyz etip qana qoı­maı, ónimdi eksporttaýǵa yqylas tanytyp otyr.

Saýran aýdanynda jeke ınvestısııa esebinen qurylǵan 5 sha­ǵyn óndiristik alańda 30 mlrd teńgege 115 joba iske asyrylmaq. Búginde «Qarashyq», «Iassy», «Shornaq», «Úshqaıyq» jáne «Júınek» óndiristik alańdarynda 37 ǵımarat salynyp jatyr. Al Ordabasy aýdanyndaǵy «Temirlan» óndiristik alańynda 5 ǵımarat boı kóterip keledi. Oblys basshylyǵy jobanyń mýltıplıkatıvtik tıimdiligin eskerip, barlyq aýdanda osy tájirıbeni engizýge kirisken.

Oblysta «Keleshek mektepteri» jobasy aıasynda 28 jańa mektep paıdalanýǵa berildi. Onda 23 myń bala bilim alyp jatyr. Budan bólek, oblys bıýdjeti esebinen 17 mektep boı kóterip keledi. Májiliske kelgen kezde óńirdiń mektep máselesin túpkilikti sheshý úshin respýblıkalyq qarjylandyrý kózderinen 344 mlrd teńgeden asa qarajattyń bólinýine yqpal ettim. Sonyń nátıjesinde eki jylda alpys­tan asa mekteptiń qurylysy júrgizilip, aldy paıdalanýǵa berilip te jatyr. Ýádeler oryn­dalǵan saıyn halyqtyń júzine uıalmaı qaraı alady ekensiń. О́ńirde atqarylyp jatqan ıgilik­ti is óte kóp. Bul – aımaq bas­shy­larynyń jumysty josparly ári júıeli júrgizýiniń jemisi.

Kóptegen eldi mekende joldar jańalanyp, gaz ben sý jetkizilip, emhanalar ashylyp jatyr. Byl­tyrdyń ózinde 34 aýyldyq emhana salynsa, 3 aýdandyq ortalyq aýrýhanaǵa kúrdeli jóndeý ju­mystary júrgizilip jatyr. 60 jedel járdem kóligi el ıgili­gine berildi. Biz 2024 jyly oblys ortalyǵynan shalǵaıda jat­­qan Saryaǵash, Keles, Maq­taaral, Jetisaı, Shardara aýda­ny­nyń turǵyndary úshin ke­shendi ortalyq aýrýhana salýdy Úkimetke usynǵan edik. 2025 jyly bes aýdanǵa arnalǵan perınataldy ortalyqtyń qurylysy bas­talǵanyn estip, qýanyp qaldyq.

Memleket basshysynyń Orta­lyq Azııa elderimen ekono­mı­kalyq baılanysty kúsheıtý bastamasy boıynsha О́zbekstanmen birlesken «Ortalyq Azııa halyq­aralyq kooperasııa ortalyǵy» qurylǵan. 100 gektar aýmaqta ornalasqan nysanda keden beke­timen zamanaýı qoımalar jáne óndiristik nysandarmen ınte­grasııalanǵan logıstıkalyq or­talyq qyzmetin úılestiredi. Qazirdiń ózinde 7 ınvestor qyzy­ǵýshylyq tanytyp, 185 mlrd teńge ınvestısııa quımaqshy. Nátıjesinde, 1 175 adam jumyspen qamtylyp, bıýdjetke 355 mln teńge tóńireginde salyq túsedi dep kútilip otyr. Prezıdent neǵurlym kásiporyn kóbeıse, solǵurlym salyq tóleýshiler kóbeıetinin aıtqan.

Túrkistan oblysynda halyq kóbeıgen saıyn, elektr energııa­syna degen qajettilik te artyp keledi. Tapshylyq týyndatpaý úshin kún, sý jáne jel elektr stansa­laryn kóbeıtý baǵytynda da ınvestorlarmen kelissózder júrgizý jalǵasyn tapty.

«Samuryq-Qazyna» qorynyń kómegimen Saıram aýdanynda qýattylyǵy 1000 MVt bolatyn bý-gaz stansasy salynyp jatyr. Sol sııaqty Kentaý qalasynda qýaty 240 MVt bolatyn gaz týrbına stansasy iske asady. Túlkibas jáne Saýran aýdanynda eki jylda 2 bý-gaz, kún elektr stansasy salynady. Al Báıdibek aýdanynda qýattylyǵy 350 MVt bolatyn jel elektr stansasynyń qurylysy josparlanǵan. Bul jobalar oblys ekonomıkasyna 1,8 trln teńge ınvestısııa tartyp, 2,4 GVt elektr qýatyn óndirýge múmkindik beredi. Áıtpegende oblys elektr energııasynyń 75 paıyzyn syrttan tasymaldap otyr. Balamaly energııa kózderi birshama táýeldilikten aryltady. 2 jylda 66 eldi mekenniń elektr júıeleri jańǵyrtylyp, sapaly elektr qýatymen qamtamasyz etilgen.

Búginde oblys halqynyń sany 2,5 mıllıon adamnan asady. Al 763 eldi meken aýyzsýmen qamtylǵan. Dese de 70 jyl ilgeride júrgizilgen sý qubyrlarynyń tozyǵy jetken. Bıyl 30 eldi meken jańadan aýyzsý jelisine qosylyp, 11 aýyldyń tozǵan sý júıeleri jańartylyp, halyqty aýyz sýmen qamtý deńgeıin 100%-ǵa jetkizý jumystary júrgizilip keledi. Jazǵy maýsymda aýyzsýdy kestemen ishetin 192 eldi meken bar. О́ńirde úsh sý qoımasyn salý arqyly, bul máseleni de aldaǵy 3 jylda tolyq sheshý josparlanǵan. Sol sııaqty Shardara aýdanynyń turǵyndaryn sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý úshin aýyldarǵa «Tama-Tastanbek» sý júıesin tartýǵa respýblıkalyq bıýdjet esebinen 17 mlrd teńgeden asa qarajat bólinýine yqpal ettik. Sóıtip, qyryq jyldan beri she­shimin tappaı kelgen máseleniń sheshimin tabýyna kómegimiz tıdi. Bul da bolsa Prezıdenttiń aýyl halqyna kóńil bólýiniń sharapaty.

Oblysta kún saıyn jaqsy jańalyqtardyń shyǵyp jatqany kóńil qýantady. Bul degen tynymsyz jumystyń nátıjesi. Oblys basshylyǵy jumysty júıeli atqaryp jatyr. Al josparly jumys júıeli jemisin beredi.

Búginde Kentaý, Sozaq, Báıdibek aýdandaryna kógildir otyn jetti. Iаkı, óńirde tabıǵı gazben qamtamasyz etý 85,5%-dy qurap otyr. Bıyl 37 eldi mekenge gaz qubyry tartylyp jatyr.

Byltyr 289 nysanǵa nemese 1 236 shaqyrym jolǵa qurylys-jóndeý jumystary júrgizildi. 2025 jyldyń qorytyndysymen 951,4 shaqyrym jol paıdalanýǵa berilip, joldardyń normatıvti úlesin 94,7%-ǵa jetkizý kózdelgen.

О́zderińizge belgili, Túrkistan oblysy baqsha ónimderimen keńinen tanylǵan elimizdiń jylyjaı sharýashylyǵynyń negizgi ortalyǵyna aınalǵan desek áste ja­ńylmaımyz. Elimizdegi jylyjaılardyń 76%-y osy óńirde. Byltyr jylyjaı alańy taǵy 75 gektarǵa ulǵaıyp, jalpy kólemi 1 715 gektarǵa jetip otyr. О́tken jyly 1,1 trıllıo­n teńgeniń ónimin óndirip, aýyl sharýashylyǵy boıynsha alǵashqy orynǵa shyqty.

Túrkistan oblysy agroóner­kásiptik keshen salasynda 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan ınves­tısııalyq jobalardy iske asyrýdyń Jol kartasyn álde­qashan bekitip qoıǵan. Jol kartasy sheńberinde jalpy quny 295,5 mlrd teńgege josparlanǵan 78 ınvestısııalyq jobanyń, 30-ǵa jýyǵyn júzege asyryp úlgerdi. Esesine myńnan asa turǵyn jumyspen qamtyldy.

Qazir elimiz boıynsha egis­tikti retteý sharalary qabyl­danyp jatyr. Bul álemde bar úderis. Byltyr óńirde aýyl sha­rýashylyǵy daqyldary 907 myń gektarǵa egilip, aldyńǵy jyldan 34 myń gektarǵa artqan. Dala jumystaryna qajet­ti janar-jaǵar maı bosatý, kredıttik resýrs­tar, mıneraldy tyńaıtqyshtar, tuqym bólý sharalary merziminde júr­gizildi. Oblysta maqta, et jáne júgeri klasteri qurylyp, tereń óńdeý qolǵa alynǵan. Bul ólkeniń geografııalyq-klımattyq ereksheligin eskere otyryp, tań­dalyp alynǵan 3 klasterlik baǵyt bolyp tur.

Túrkistan oblysynda jalpy ónim kólemi 4 trıllıon teńgeden asty. Al kedeılik deńgeıi 4,4 paıyzǵa tómendegen.

Túrkistan týrıstik áleýeti de joǵary ólke. Buryn kıeli oryndardy zııarat etýge týrıster kóptep kelse, qazir Túrkistandy tamashalaıtyn týrısterdiń qarasy qalyńdaǵan. Prezıdent pármenimen qalaǵa erekshe mártebe de berildi. Qyryqtan asa múmkindik qarastyrylǵan arnaıy zań qabyldandy. Jalpy qandaı jaqsylyq jasalsa da, bári de jergilikti jurtshylyqtyń jaıly ómir súrýine arnalǵan. Oblystyń ósip-órkendegen óńirge aınalýyna biri bilimi, biri ıgi isi, endi biri óneri, jaqsy tálim-tárbıesimen úles qosý árbir turǵynnyń perzenttik paryzy dep bilemin.

Qaırat BALABIEV,

Májilis depýtaty