Tektiniń tuıaǵy

Qazaqta tekti jandar barshylyq. Sonyń biri – bıyl týǵanyna 110 jyl tolyp otyrǵan kórnekti ǵalym Qaıym Muhamedhanuly. Bul tulǵany qoǵam iri abaıtanýshy hám Alash qaıratkerleriniń tálimin alyp, sarqytyn ishken «kózi» dep tanıdy. Qaıymnyń tól shákirti Tursyn Jurtbaı ustazy týraly: «Qaıymnyń adam retińde ustanatyn uly qasıeti – rýh qaısarlyǵy men tektiligi», degen eken.

Qaıym aǵanyń shyqqan tegi, alǵan ónegesi haqynda kóp aıtyla bermeıdi. Biletinimiz – 1916 jyly qańtardyń 5 kúni Semeıde kózi ashyq, kókiregi oıaý, Alash arystarymen úndes Muhamedhan Seıitqulovtyń shańyraǵynda dúnıege kelgeni ǵana.

Ǵalymnyń ákesi Muhamedhan Seıitqulov jaratylysy jaısań, ozyq oıly, óner-bilimge qushtar, dos-jaran, aǵaıyn-týysqa úıir adam bolypty. Birinshi dúnıe­júzilik soǵysta qolǵa túsip, Semeıge tutqyn bolyp kelgen aýs­trııalyq qurylysshylar salǵan ásem úıdi satyp alyp, bir bólmesin tutas kitaphana jasapty. Onda shetel ádebıetterimen qatar, orys jazýshylarynyń týyndylary jaıǵasqan deıdi.

Qaıym aǵa esteliginde: «Ákeı­diń kitaphanasynda Abaıdyń 1909 jyly Peterborda jaryq kórgen alǵashqy kitaby, «Qazaq», «Saryarqa», «Tárjiman, «Dala Ýálaıaty», t.b. gazet, jýrnaldar bolǵan» dep jazsa, ǵalymnyń ómir-tarıhyn zerttep kitap jaz­ǵan semeılik jýrnalshy Dáýlet Seısenuly: «Qaıymnyń ákesi Alash qaıratkeri Muhamed­han Seıitqululy oryssha, musyl­mansha saýatty ári arab til-ja­zýyn óz betimen úırengen adam. Kezinde Tynybaı meshiti men Ahmet Rıza medresesinde dáris oqyǵan», depti (D.Seısenuly. «Er qazaq»: derekti hıkaıat. 2020 jyl. 4-b).

Qysqasy, osy shańyraqtan Abaı men Shákárimnen bastap, elge tutqa Alash azamattarynyń bári dám tatqan. Bul áýlet ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary júrgizilgen stalındik repressııadan aman qalmapty. Baıdy jek kóretin bolshevıkter naı­zasynyń ushyn birinshi bolyp Seıtqulov áýletine tiregen eken. 1921 jyly Muhamedhannyń aq saraı úıi tárkilenip, otbasy múshelerine «senderge osy da jetedi» degendeı eki-aq bólmesin qaldyrǵan da, basqa bólmelerin mektep qylypty. Qyzyq bolǵanda Qaıym aǵa osy mektepte saýat ashypty.

Keńes ókimeti 1928 jyly baıtalaý (konfeske) naýqanyn bastaǵanyn bilemiz. Iri baılardy tutqyndady nemese jer aýdardy. Bul naýqan Muhamedhandy aınalyp ótken joq. Áýeli túrmege qamap saǵyn syndyrady. Kóp uzamaı túrmeden bosatqanymen, qolyndaǵy kúlli mal-múlkin sypyryp alady. «Beıtanys bi­reý­ler kelip, qoradaǵy jylqy­lardy shyqpyrta qýyp ustap, mine jónelgende qoraǵa baýyr basqan janýarlar kózinen jasy sorǵalap, jylap bara jatypty», dep eske alady áýlettiń keıingi urpaqtary.

Seıitqulovtardy qýdalaý munymen bitken joq. 1932 jyly Muhamedhannyń jańadan tur­ǵyzǵan shaǵyn úıin taǵy da tartyp alady. Bul oqıǵa týraly Qaıym aǵa óz esteliginde: «Ákeı kúshtige jaǵynyp jan saqtaýdy bilmeıtin adam edi, tipti basqa jaqqa kóship ketýdi de oılaǵan joq. Qalanyń Soldat kóshesindegi úıshikteı úı­ge baryp bas saýǵaladyq», depti.

Kelesi kezekte 1935 jyly Muhamedhannyń kenje inisi Ábilqasym tutqyndalyp, 10 jylǵa sottalyp, jazasyn tolyq ótep shyqqan. Biraq túrmeden bosap úıine kelgen soń kóp keshik­peı kóz jumypty. Tegi qamaýdaǵy aýyr azap, jan tózbes qıyndyq súıegine ótip ketken sııaqty.

Seıitqulovtarǵa aqyry soqqy 1937 jyldyń qarasha aıynyń sońǵy kúni jasalypty. Bul Ramazan aıy eken. Otbasy túgel oraza eken. Sol kúni barlyǵy sáresin iship bola bergende, syrttan dabyrlaǵan top adamnyń úni estiledi. Áldekim esik qaǵady. Ashady. Basa kóktep kirip kelgen top adam otaǵasyna myltyq kezep «seni tutqyndaımyz» dep ákireńdeıdi. Arada apta ótpeı «keńestiń qas dushpany musylman dinshilder tobynyń múshesi Muhamedhan Seıitqulov 10 jylǵy sottalyp Sibirge aıdaldy, habarlasý, hat jazý quqy jo­ıyl­dy» degen resmı habar keledi.

«Biraq shyn máninde atamyzdy tutqyndaǵan soń úsh kún ótkende 2 jeltoqsan kúni atyp tastapty. Biz muny 1989 jyly bildik. Súıegi qaıda qalǵany beımálim. Sýreti de saqtalmaǵan. О́ıtkeni ustalǵan kúnniń erteńinde úkimet adamdary kelip, jınaǵan kitaptaryn jáne barlyq qaǵaz muralaryn (foto, qoljazba, t.b.) ıne sabaq jip qaldyrmaı jınap alyp ketipti», deıdi Dına Qaıymqyzy esteliginde.

Qaıymnyń ekinshi inisi 1918 jyly týǵan Qurmanǵalı Stalıngrad shaıqasyna qatysyp, soǵystan bir kózinen aıyrylyp múgedek bolyp oralǵan. 1946 jyly, ekspedıtor bolyp qyzmet atqaryp júrgen kezinde boranda dalada qaza tapqan eken.

Al 1924 jyly týǵan kenje inisi Maýlethan Semeı peda­gogıkalyq ınstıtýtynyń 2-kýrsynda oqyp júrip, kýrstas dosy Ázilhan Nurshaıyqovpen birge 1942 jyldyń 23 aqpanynda maı­danǵa attanady. Sol kúıi habarsyz ketken.

Joǵarydaǵy qýǵan-súrgin Qaıymdy aınalyp ótpepti. 1937 jyly «Halyq jaýynyń balasy» degen «qalpaq» kıgizip, oqýdan shyǵarady. Týmysy ójet jigit sonda da moıymaıdy. Va­gonnan júk túsiredi, kómir tasıdy, qysqasy otbasyn asyraý úshin jantalasady. Qanshama qıyndyq kórse de ójet jas ákesi Muhamedhan Seıitqulovtyń «Kimdi kórseń de, kimnen tálim alsań da – bárin este saqta» degen ónegeli sózin berik ustaıdy.

Qaıymdy qýǵyndaý bunymen toqtaǵan joq. Ǵalym 1951 jyly sáýir aıynda «Abaıdyń ádebı mektebi» taqyrybynda kandı­dattyq dıssertasııa qorǵa­ǵannan keıin keshikpeı qýǵynǵa ushyrap, 25 jylǵa sottalady. Túrmede bes jyl otyryp, QazSSR Joǵary soty prezıdıýmynyń 1955 jylǵy 13 qańtar kúngi ókimimen aqtalyp shyǵady.

Osy bir qıyn ýaqyt týraly Qaıym aǵa: «25 jyldy arqalap Qarlag-qa kete berdim. О́lsem keshegi Alash arystarynan janym artyq emes dep oıladym. Jergilikti bılik aıaǵy aýyr Farhınýrdy alty balamen bir bólmege tyǵyp, qalǵanyn tartyp aldy», depti.

Akademık Rahmanqul Ber­dibaev: «Qaıym – kópqyrly tulǵa. Onyń ár qyry jiti zert­­telýi kerek. Abaıdy je­tik bilgen abaıtanýshy. Ol esh­qan­daı ıdeologııanyń qys­paǵyna túspeı, ǵylymı shyn­dy­ǵynan aıyrylǵan joq. Alash­ordalyqtar men Shákárim murasyn jaryqqa shyǵarýda Qaıym sııaqty eńbek sińirgen adam az. Búkil alashtyqtar qyr­ǵynǵa ushyraǵanda Áýezov pen Qaıym qaldy. Ulttyń rýhy Qaıym sekildi azamattardyń bo­ıyn­da saqtalady. Onyń murasy bizdiń halqymyzdyń tarıhy men mádenıetiniń qasıetti bólshegi», degen eken.

Sózimizdi túıindep aıtar bolsaq, ǵulama-ǵalym, tabandy zertteýshi, rýhy bıik tulǵa, qajyrly qaıratker Qaıym aǵanyń tulǵasyn bir maqalaǵa syıǵyzyp baıandaý múmkin emes. Dese de dataly mereıtoıy qarsańynda únsiz qalýǵa bol­maıdy. Qaıym aǵa keıingi jastarǵa qaratyp: «Baqyt dege­nimiz – erkindik, adal sóıleý jáne eshteńeden qoryqpaı ómir súrý», dep ósıet qaldyrǵan eken. Endeshe, er qazaqtyń (D.Seı­senuly) ósıetine adal bolaıyq!