Reforma – damýdyń alǵysharty. Tarıhtan belgili, túbinde tıimdi bolatynyna qaramastan, kez kelgen ózgeris bastapqyda ońaı qabyldanbaıdy. Degenmen el múddesi úshin mańyzdy sheshimder qajet. Memleket basshysy «Turkistan» gazetine bergen suhbatynda ekonomıkany ilgeriletýde naqty qadamdar jasalatynyn ári bul jolda jaýapkershilikti óz moınyna alatynyn atap ótti.
«Ekonomıkanyń qurylymy ózgerip jatyr. Degenmen, menińshe, ózgeris qarqyny baıaý. Halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men reıtıng agenttikteriniń baǵalaýynsha, elimizdi baqýatty, tipti baı memleket dep ataýǵa bolady. Bul sózdiń jany bar. Soǵan qaramastan, ekonomıkamyzda teńsizdikter áli de saqtalyp otyr. Onyń bárin shuǵyl rettep, túzý jolǵa salýymyz kerek. Biz bul jaǵdaıdy bilemiz, ony jurttan jasyratyn oıymyz joq. Mundaı qıyndyqty kóptegen memleket basynan ótkerip jatyr. Biz «ósim aýrýy» máselesin mindetti túrde sheshemiz. Naqty josparymyz bar», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy suhbatta toqtalǵan jaıttarǵa úńileıik. Áýeli, ınflıasııa deńgeıi ózekti másele bolyp otyr. Prezıdenttiń aıtýynsha, ınflıasııany órshitetin negizgi sebepterdiń biri – bıýdjet qarjysyn orynsyz jumsaý. Sondyqtan memleket endi aqshany kez kelgen jobaǵa bóle bermeıdi. Qarajat tek shyn máninde qajet salalarǵa baǵyttalýy kerek. Osy úshin qatań bıýdjettik tártip engizilip otyr. Halyqqa salmaq túspeýi úshin qys mezgilinde tarıfterdi ósirý ýaqytsha toqtatyldy. Sonymen qatar Úkimet, Ulttyq bank jáne Qarjy naryǵyn retteý agenttigi birigip, 3 jylǵa arnalǵan ınflıasııany tómendetý baǵdarlamasyn qabyldady. Maqsat – baǵany ustap turý ári azamattardyń turmysyn qorǵaý.
Prezıdent eldegi ekonomıkalyq teńsizdik týraly da ashyq aıtty. Kóp adam tabys taýyp júr. Biraq ol aqsha ınflıasııaǵa, ıpotekaǵa, balalardyń oqýyna, kúndelikti shyǵyndarǵa ketip qalady. Adam aýyryp qalsa nemese jumysynan aıyrylsa, otbasynyń jaǵdaıy birden qıyndaıdy. Osyny eskerip, memleket buryn zeınetaqy jınaǵyn baspana, oqý, emdelýge paıdalanýǵa ruqsat berdi. Alaıda bul múmkindikti alaıaqtar paıdalanyp ketken. «Medısınalyq qyzmet» degen jeleýmen 200 mlrd teńgeden astam qarjy zańsyz sheshilgen. Sondyqtan keıbir baǵyttarǵa tyıym salýǵa týra keldi.
Bıznes te qıyn jaǵdaıda. Kásipkerler jumys oryndaryn ashyp otyr, salyq tóleıdi. Biraq nesıe paıyzynyń joǵary bolýy men aınalym qarajatynyń jetispeýi olardyń damýyn tejep tur. Bul másele de memleket nazarynda.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
EconomyKZ-tiń táýelsiz sarapshysy Erlan Karımovtiń aıtýynsha, elimiz birneshe strategııalyq syn-qatermen betpe-bet kelip otyr. Ekonomıkany ártaraptandyrý baıaýlady. Kórshi elder tarapynan básekelestik kúsheıdi. Infraqurylym tozyp jatyr. Energııa tapshylyǵy sezile bastady. Al sý máselesi bolashaqta budan da kúrdeli bolmaq.
«Eldiń agroónerkásiptik kesheni úshin basty qaýip – ımporttyń ósýi. Reseımen saýdadaǵy teris saldo 8,5 mlrd dollardan asty. Azyq túlik ımporty 3,2 mlrd dollardan joǵary. Bul otandyq ónimdi naryqtan yǵystyryp jatyr. О́ńdeý salasyna 10 jylǵa deıin 2,5 paıyzben jeńildetilgen nesıe berý kerek. Et sút, maı, toń maı baǵyttaryna erekshe kóńil bólinýge tıis. Shıkizatty óńdeýge tapsyrǵany úshin sýbsıdııa kólemin arttyrý qajet. Sonda ǵana zaýyttar tolyq júktememen jumys isteıdi, al bul azyq túlik qaýipsizdigin kúsheıtedi. Soltústik jáne shekaralas aımaqtardaǵy úılerdiń 60 paıyzdan astamy 1991 jylǵa deıin salynǵan. Bankter 50 jyldan asqan úılerdi kepilge almaıdy. Sonyń saldarynan ıpoteka qoljetimsiz bolyp otyr, al bul eńbek resýrstarynyń qozǵalysyn tejeıdi. Otbasy bank pen Qazaqstan halqyna qory qatysatyn arnaıy baǵdarlama qajet. Soltústik óńirlerge jeke lımıt belgileý kerek. Jyldyq mólsherleme 4 pen 5 paıyz aralyǵynda bolýǵa tıis. Jastar men bıýdjettik sala qyzmetkerlerine bastapqy jarnany sýbsıdııalaý mańyzdy. Sonymen qatar qurylys kompanııalaryn energııa únemdeıtin úıler salýǵa yntalandyrý qajet», dep túsindirdi sarapshy.
Taǵy bir mańyzdy másele energııaǵa qatysty. Sarapshynyń aıtýynsha, 2030 jylǵa qaraı eldegi elektr energııasyna suranys 141 mlrd kVt saǵatqa jetedi. Qazirgi óndiristiń 80 paıyzy kómir men gazǵa táýeldi. Al elektr jelileriniń tozý deńgeıi 60 paıyzdan joǵary. Batys óńirlerde apat jıi bolyp jatyr. Rezervtik qýat jetkiliksiz. Osy jaǵdaıda shaǵyn modýldik atom elektr stansalaryn damytý qajet.
«Elimiz ýran óndirý boıynsha álemde kóshbasshylar qatarynda. Úlesimiz shamamen 40 paıyz. Biraq óz atom generasııamyz joq. Qýaty 300 MVt-qa deıingi shaǵyn modýldik reaktorlar qaýipsiz ári tıimdi. Kanada, AQSh jáne Ulybrıtanııa tájirıbesi mundaı stansalardy 4 nemese 5 jylda salýǵa bolatynyn kórsetti. Bul baǵytta 2 nemese 3 pılottyq óńirdi anyqtap, memlekettik jeke seriktestik arqyly arnaıy qarjy qory qurylýǵa tıis. Sonymen qatar jergilikti ýrandy el ishinde paıdalaný qajet», deıdi E.Karımov.
Qoldanbaly etnosaıası zertteýler ınstıtýty ortalyǵynyń dırektory Ǵalı Dinmuhammedtiń aıtýynsha, 2025 jyl el ekonomıkasy úshin sapalyq betburys kezeńi boldy. Nomınaldy ishki jalpy ónim shamamen 300 mlrd dollarǵa jetti. Al naqty ekonomıkalyq ósim 6,5% deńgeıinde qalyptasty. О́simniń basty ereksheligi – munaıǵa emes, munaıdan tys sektorlarǵa súıenýi. Ekonomıkanyń ishki qurylymy qozǵala bastady. Qurylys salasy aıqyn alǵa shyqty. Saýda salasy da joǵary qarqyn kórsetti. О́nerkásip óndirisi de ósim kórsetti. Mashına jasaý, metall óńdeý, qurylys materıaldary men azyq túlik óndirisi negizgi qozǵaýshy kúshke aınaldy.
«Alaıda 2018–2019 jyldary el ekonomıkasynyń nomınaldy kólemi 180-185 mlrd dollar aralyǵynda boldy. 2018 jyly IJО́ shamamen 179 mlrd dollardy, 2019 jyly 181 mlrd dollardy qurady. Naqty ósim jylyna orta eseppen 4-4,5 paıyz deńgeıinde boldy. Ol kezde ósim negizinen shıkizat eksporty men ishki tutynýǵa súıendi. Sol sebepti 2025 jylǵy serpilis bir jaǵynan beıimdelý qabiletin kórsetse, ekinshi jaǵynan qoldanystaǵy ekonomıkalyq modeldiń shegine jaqyndaǵanyn ańǵartady. О́simniń negizgi kózderi áli de ishki suranys, bıýdjettik shyǵystar jáne ınfraqurylymdyq ınvestısııalar bolyp qaldy. Bul aldaǵy kezeńde jeke ınvestısııalardy, ónimdilikti jáne eksporttyq áleýetti kúsheıtýdiń mańyzyn arttyrady», dedi professor.
Rasynda ekonomıka óskenimen, halyqtyń qaltasynda bul ósim nege sezilmeıdi degen suraq ta bar. Ǵ.Dinmuhammed bul máseleni jalaqy dınamıkasymen túsindiredi. 2018 jyly ortasha nomınaldy jalaqy 162 men 165 myń teńge shamasynda boldy. Dollarmen eseptegende 480 nemese 500 dollar deńgeıinde edi. Naqty jalaqy sol kezde is júzinde óspedi. 2025 jylǵa qaraı ortasha nomınaldy jalaqy 340 myń teńgeden asty. Teńgemen eseptegende eki eseden artyq ósti. Biraq dollarlyq balamada 370 pen 380 dollar shamasynda qalyp qoıdy. Bul aıyrmashylyq valıýta baǵamynyń álsireýi men joǵary ınflıasııanyń jınaqtalǵan áserin kórsetedi.