Bıyl da álemdik saıası arenanyń talas pen tartysqa toly oqıǵalardan bosamaıtyn túri bar. Máselen, birneshe elde ulttyq parlamenttik jáne prezıdenttik saılaý (Taıland, Bangladesh, Slovenııa, Nepal, Majarstan, Benın jáne taǵy basqa) qolǵa alynsa, Taıland pen Bangladeshte konstıtýsııalyq referendýmdar josparlanyp otyr. Al birshama memlekette aımaqtyq jáne jergilikti deńgeıdegi saılaýlar ótkizilmek.
Taıland – álemdik aýqymda týrıster kóp baratyn memleket. Sondyqtan bul eldiń tynyshtyǵyna, saıası turaqtylyǵyna taılandtyqtar ǵana emes, álem halqy da múddeli. Sebebi kún jylysa, Azııanyń ońtústik-shyǵysyna qaraı aǵylatyn jahan jurty aqpandaǵy referendým men saılaýdyń qalaı ótetinin alańdaýmen kútip otyr.
Naqty aıtsaq, Taılandtaǵy Konstıtýsııalyq referendým 8 aqpanǵa belgilenip otyr. El bıligi sol kúngi jalpy saılaýmen birge konstıtýsııalyq referendýmdy da qosa ótkizip alýdy kózdeıdi. Bul daýys berý naýqany juptasqan túrde ótedi: ıaǵnı azamattar parlament depýtattaryn saılaýmen birge jańa Ata zańnyń qabyldanýyna qatysty azamattyq pikirin rastaıdy.
Bul naýqandy uıymdastyrýdaǵy negizgi maqsat 2017 jylǵy qabyldanǵan qazirgi Taılandtyń negizgi zańy retinde qoldanylyp kele jatqan Konstıtýsııany qaıta qaraý nemese jańasyn daıyndaý máselesine qatysty bolyp otyr. Sondyqtan referendýmda daýys berýshilerge «Jańa Konstıtýsııany ázirleýdi bastaýǵa kelisesiz be?» degen suraq qoıylady. Bir eskere keter jaıt, bul referendým naqty jańa Konstıtýsııany dereý qabyldaý úshin emes, onyń qaıta qurylýyn bastaýǵa halyqtyń kelisimin alý úshin ótkiziledi.
Jalpy, Taılandtyń saıası júıesinde keıingi jyldary turaqsyzdyq baıqalyp júr. Parlamenttiń taratylýy men ishki qaqtyǵystar eldegi saıası kúshterdiń tartysyn da kúsheıte tústi. Sondyqtan bul referendým eldiń saıası bolashaǵyna aıtarlyqtaı yqpal etýi múmkin.
Bangladesh te Konstıtýsııalyq reformanyń bastaýy bolǵaly turǵan referendýmdy aqpan aıyna oraılastyryp otyr. 12 aqpan kúni el halqy «July National Charter»-di (Shildeniń Ulttyq Hartızmin) jáne oǵan sáıkes konstıtýsııalyq reformalardy qoldaısyz ba?» degen suraqqa jaýap berip, óz pozısııalaryn bildiredi. Eske sala ketsek, 2024 jyldyń jazynda elde stýdentter kóterilgen iri narazylyqtar bastalǵan. Qarsylyqtar alǵashynda tek jumysqa beriletin kvotaǵa qatysty bolǵanymen, ýaqyt óte saıası reformalar men bılikten ketýdi talap etken «shilde revolıýsııasyna» ulasty. Keı derekterde kóterilis kezinde myńnan asa adamnyń qaza tapqany aıtylady.
Osylaısha, bıylǵy reforma arqyly bılik eldiń saıası júıesine úlken ózgeris engizýdi maqsat tutyp otyr. Eń mańyzdysy zań shyǵarýshy bılik tarmaǵyna qos palataly parlament júıesi engizilmek. Bangladeshtiń qazirgi 300 oryndyq parlamenti bir ǵana palatadan turady. Sondaı-aq saılaý men bıliktik reformalar, memlekettik basqarý tártibi, bılik tarmaqtarynyń teńgerimi syndy qosymsha ózgeristerdiń de taǵdyry osy referendýmnyń nátıjesine baılanyp tur.
Al 13-ulttyq parlamenttik saılaýyn Bangladesh 13 aqpan kúnge belgilepti. Bul daýys berý arqyly 300 depýtattyq orynǵa tirkelgen úmitkerlerdiń baǵy synalmaq. Jalpy, osy saılaý men referendým eldiń saıası tarıhynda erekshe oryn alǵaly tur. О́ıtkeni bul naýqandar 2024 jylǵy eldegi arty tótenshe jaǵdaıǵa ulasqan stýdentterdiń jappaı narazylyǵynan keıin maqsatty túrde ári kezekten tys ótkizilgeli otyr.
Sondaı-aq Nepalda – 5 naýryzda, Vetnam – 15 naýryzda, Slovenııada – 22 naýryz kúni, al Majarstanda 12 sáýirde parlamenttik saılaý ótkiziledi.
Al 22 naýryz kúni Kongo Respýblıkasynyń halqy bolashaq prezıdentin «tańdaıdy». Bul naýqandy eldiń prezıdenti jarııalap, ýaqytyn da belgilep bergen. Iаǵnı bul saıası «báıgede» kimniń aty oza shabatynyn halyq jaqsy bilip otyr. Sol sebepti syrtkóz sarapshylar da bul saılaýǵa táýelsiz baqylaýshylardyń qatystyrylatynyna qazirden-aq úlken kúmánmen qaraı bastady. Sebebi eldiń qazirgi basshysy, 82 jastaǵy Denı Sassý Ngessonyń saılaýǵa túsetinin France 24, AFP syndy bedeldi aqparat agenttikteri rastady. Ngesso alǵash ret memleketke 1979–1992 jyldar aralyǵynda bılik etti. Odan keıin ótken ashyq saılaýda jeńilip qalyp, tek 1997 jylǵy azamattyq soǵysta sol kezdegi prezıdentti ornynan yǵystyryp, bılik tizginin qaıta qolǵa aldy. Mine, sodan beri Denı Sassý Ngesso Kongony ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda ustap keledi.
Sondaı-aq 12 sáýir kúni Benınde de prezıdenttik saılaý ótkizilgeli otyr. Sonaý Afrıkanyń batysyndaǵy bul eldegi saılaýdyń da dýy men shýy olar úshin qıyr shyǵys sanalatyn bizge de jetýi ǵajap emes. Sebebi qazirgi prezıdent Patrıs Talon el Konstıtýsııasy boıynsha úshinshi merzimge saılana almaıtyndyqtan óz saıasatyn jalǵastyrý úshin resmı úmitker etip respýblıkanyń qarjy jáne ekonomıka mınıstri ári bılik koalısııasynyń basty úmiti Romýald Vadagnıdi qazirden qoldap otyr. Onyń ústine oppozısııalyq toptardyń saılaýdan shet qalýy saıası alańdaýshylyqty da kúsheıtip barady. Qysqasy, bul saılaý Benınniń de demokratııasynyń keleshegi úshin mańyzdy oqıǵa sanalady.
Álem dese, aldymen Amerıkaǵa moıyn buratynymyz jasyryn emes. Sebebi onda beıresmı álem astanasy atanyp ketken alyp shahar Nıý-Iork bar. Jahandyq máselelerge sózin ótkizip, tyńdamaǵandarǵa tizesin batyryp jiberetin resmı Vashıngton bar. Sondyqtan AQSh-ta kúndelikti tynys-tirshilik qana emes, saıası ómir de qyz-qyz qaınap jatady. Bıylǵa bul elde eleń etkizerlik esh saıası oqıǵa josparlanbaǵan. Degenmen AQSh-tyń Taıaý Shyǵys, Ýkraına máselelerine aralasyp, ara tura Tramptyń kútpegen málimdemeleri jaǵdaıdy kúrt ózgertip jiberip jatqany jasyryn emes. Ásirese uzaq jyl AQSh-ty «esirtkimen ýlap kele jatyr» degen jeleýmen Venesýela prezıdentin óz rezıdensııasynan aınalasy jarty-aq saǵattyń ishinde kisenmen alyp shyǵyp, tergeýge áketkeni jahandyq tártiptiń jańara bastaǵanyn ańǵartatyndaı. Kelesi kezek Grenlandııany kútip tur. Planetamyzdaǵy eń alyp araldy birese basyp alamyn, birese satyp alamyn degen Amerıka basshysy qaıtken kúnde de óz josparyn jarııalap qoıdy. Degenmen aral qojaıyny Danııa ólispeı berispeımiz dep otyr.
Al ózimizge kelsek, elimiz saıası reformany batyl bastap ketkeni ózderińizge málim. Biraq bir palataly parlamenttik reformanyń iske asatyn ýaqyty jaqyndap qalǵanyn eskersek, elimizdiń saıası ómirinde biraz serpilis bolǵaly tur. Sondaı-aq bıyl birqatar halyqaralyq uıymǵa tóraǵalyq etetinimiz anyq. Aıtalyq, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 1 qańtardan bastap elimiz aımaqtaǵy ekonomıkalyq ıntegrasııalyq uıymdardyń biri EAEO-ǵa tóraǵalyq ete bastady. 2026 jyldyń sońyna deıin elimiz – Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń (IFAS) tóraǵasy. Sonymen qatar bıyl Qazaqstan túrki elderiniń saýda-ónerkásip palatasyniń tizginin ustaıdy.