Abaıtanýdyń alyby

Shákárim ýnıversıteti, M.Áýezov atyndaǵy pedagogıkalyq kol­ledji men Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq mýzeı-qoryǵy birlesip uıymdastyrǵan is-sharada áýeli M.Áýezov pen Q.Muhamedhanulyna turǵyzylǵan «Ustaz ben shákirt» eskertkishine gúl shoǵy qoıyldy. Budan keıin Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» mem­lekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq mýzeı-qoryǵynda «Abaıtanýdyń asqan bilgiri» atty mádenı is-sharanyń kýási boldyq. Kelgen qonaqtar «Aldymda aqyn Abaı – temirqazyq» arnaıy kór­mesin aralap, ǵalym murasymen keńirek tanysty.

Jıynda quttyqtaý tilegin bil­dirgen Abaı oblysy mádenıet, til­derdi damytý jáne arhıv isi bas­qar­masynyń basshysy Janjigit Omarhan Qaıym Muhamedhanuly­nyń 110 jyldyq mereıtoıy óńirde jyl boıy ótetinin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, oblys ákimi Berik Ýálı­ulynyń tapsyrmasymen ǵalym­nyń eńbek jolyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵan rýhanı-tanymdyq joba­lar uıymdastyrylmaq jáne mereı­toı qarsańynda respýblıka­lyq deńgeıde ǵylymı konferensııa ótkizý josparda eken.

Mýzeı dırektory Ulan Bolat­uly Abaı murajaıy M.Áýe­zov pen Q.Sátbaevtyń bastamasymen qurylǵanyn, Qaıym Muha­med­han­uly hakimniń rýhanı qazyna­syn muqııat saraptap-jınaqtap, jan­keshti eńbek etkenin aıtty. Al Shákárim ýnıversıtetine qarasty «Abaı jáne ulttyq rýhanııat» ortalyǵynyń basshysy Aqmaral Smaǵulova ǵalymnyń shyǵarmashylyq murasyn zertteýge ustazy, fılologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Arap Espembetovtiń baǵyt ber­genin áńgimeledi. Onyń sózinshe, qaladaǵy burynǵy In­ter­nasıonal kóshesin Qaıym Muhamedhanulynyń atyna aýystyrý da ońaıǵa soqpaǵan. Osy kóshe boıyndaǵy ár úıdiń esigin qaǵyp, kelisim jınaý úshin biraz ter tókken. Buǵan Arap Espembetov­pen birge Q.Muhamedhanulynyń shákirti, M.Áýezov atyndaǵy Semeı pedagogıkalyq kolledjdiń dırektory Shaǵangúl Janaeva zor úlesin qosqan kórinedi.

– Qaıym Muhamedhanuly – qazaq ádebıettanýyndaǵy tulǵalyq feno­men. Ol tek abaıtanýshy, shákárim­tanýshy ǵana emes, ǵylymı ádis, ulttyq jaýapkershilik jáne derekke adaldyqtyń úlgisin qalyp­tastyr­ǵan zertteýshi. Osy turǵydan Qaıym murasyn júıeli túrde zertteý qajettiligi qaıymtaný atty derbes ǵylymı baǵyttyń qalyptasýyn talap etedi. Ol Alash oıymen tamyrlandy. Alash ańsaryn, Alash amanatyn jetkizý úshin jaralǵandaı. Sebebi Qaıym – Alash arystarynyń áńgime-dúkenin rýhyna sińirip ósti. Eldiń tanymal aqyn-ánshileriniń saǵattap otyryp án men jyrǵa toltyrǵan óner bazarynyń kýási boldy, – dedi Aqmaral Smaǵulova.

Ǵalymdy kózi tirisinde eki ret kórip, ǵylymı zertteýge kirisken qarshadaı qyz búginde fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. ­Ula­ǵatty ustaz týraly ár sózi tebi­reniske toly.

– «Muhtardy sat, dıssertasııany zorlap jazǵyzdy, ǵylymı eńbek­terińnen bas tart, jazań jeńil­deıdi». Bul – Qaıymnyń segiz aı tergeýde jatqanda estigenderi. Ter­geýshilerdiń lajsyzdan oılap tapqan áreketteri edi. Ádebıetti saıasattyń quly etken qoǵam Qaıym­dy óz údesinen shyǵara almady. Sebebi jalǵan aıta almady. Osy minezi ony QarLag-tyń qan sheń­ge­line toǵytty. Iá, ol ǵulama Muhtardyń jantorsyǵy atandy. Tipti jazyqsyz aıyptaýlarda «Áýezovtiń kóleńkesi» deýshiler de boldy. Ol, shyn máninde, Muhtardyń ǵylymdaǵy senimdi serigi, rýhanı inisi edi. Al olardy telqońyrdaı jaqyndastyrǵan Abaı, – deıdi Aqmaral Tóleýǵazyqyzy.

Budan soń ǵalymdy eske alý keshi M.Áýezov atyndaǵy pedagogı­ka­lyq kolledjde jalǵasyp, «О́zi – mýzeı, ózi – arhıv, ózi – mektep» atty rýhanı shara ótti. Open space formatynda ótken is-sharaǵa Semeı qalasynyń bilim bólimi basshysy Dıdar Asqarqyzy, Astana qala­lyq Qaıym Muhamedhanuly atyn­daǵy №90 gımnazııanyń dırektory ­Gúl­janar Asanova, sonymen qatar ǵalymnyń urpaqtary qatysty.

Keshti atalǵan kollejdiń dırektory Shaǵangúl Aldamjarqyzy júrgizip, ýnıversıtette ǵalymnyń dárisin tórt jyl tyńdaǵan baqytty shákirttiń biri ekenin aıtty.

– Leksııasyna kóp gazet alyp keletin. 82–86-jyldardyń araly­ǵy. Sol kezdiń ózinde aǵa Alash ıdeıasyn aıtyp otyratyn, – deıdi Sh.Janaeva.

Is-shara barysynda Qaıym Muhamedhanulynyń ǵalymdyq bol­mysy, azamattyq ustanymy, Abaı murasyn saqtaý jolyndaǵy qajyrly eńbegi men ult ǵylymyna qosqan úlesi týraly mazmundy baıandamalar jasaldy. Onyń ishinde belgili ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Arap Slámulynyń estelikterin jınalǵan jurt erekshe yqylaspen tyńdady.

– Ǵalymnyń Abaı mýzeıine sińirgen eńbegi – qazaq rýhanııa­ty tarıhyndaǵy ólsheýsiz mura. Ol Abaıdyń ómiri men shyǵarma­shy­lyǵyn ǵylymı turǵyda júıe­lep qana qoımaı, ulttyq sana­nyń ózegine aınaldyrdy. Abaı mýzeıin qalyptastyrý, qoryn baıy­tý, ǵylymı bedelin arttyrý jo­lyn­daǵy qajyrly eńbegi arqyly Qaıym Muhamedhanuly ultqa máń­gilik qyzmet etti. Búgingi shara «ózine jáne eńbegine sengen», jazyqsyz túrme tozaǵyn bastan keshken qaıratker tulǵaǵa degen qurmettiń bir kórinisi, – deıdi Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memo­rıal­dyq mýzeı-qoryǵynyń dırektory Ulan Bolatuly.

Semeı qalasynyń bilim bólimi­niń basshysy Dıdar Asqarqyzy Astanaǵa Qaıym Muhamedhanuly esimin tanytqan, nasıhattaǵan – ǵalymnyń shákirti, ustaz Erbol Irgebaı ekenin aıtty.

– Ol – Qaıym Muhamedhanuly­nyń ǵylymı jáne mádenı mura­syn zertteý, túsindirý jáne nasıhattaý isine aıryqsha úles qos­qan qaıymtanýshy. 1951 jyl­ǵy 1 jel­toqsanda tutqynǵa aly­nyp, 1952 jyly «KSRO-nyń saıa­sı júıesine qarsy kúres júrgizdi» degen jalǵan aıyp taǵylyp, 25 jyl­ǵa bas bostandyǵynan aıyrylyp, temir torǵa jabylǵan ǵulama ǵalym Qaıym Muhamedhanuly «Bala­laryma» atty óleńinde «Altyn kórip adal joldan taımadym» dep jazypty. Mine, osy óleń joldaryn Erbol Islámuly árdaıym aýzynan tastamaı, uran retinde aıtyp, ustazy Qaıym Muhamedhanulynyń ustanymyn basshylyqqa aldy, – deıdi.

Onyń aıtýynsha, Erbol Islám­uly 2020 jyly 19 qarashada «Astana aqshamy» gazetine «Ulylardyń iz­basary» atty kólemdi maqala ja­rııa­laǵan. Onda Qaıym Muhamed­hanulynyń ómiri men shyǵar­mashylyǵyn jastarǵa tanystyrý, tulǵasyn ulyqtaý jobalaryn iske asyrý baǵytynda qoǵamdyq usynystar men ıdeıalar usynǵan.

– Qaıym Muhamedhanuly bar qajyr-qaıratyn uly Abaı shyǵar­malaryn zertteýge arnasa, Erbol Irgebaı bar kúsh-qýatyn Qaıym Muhamedhanuly murasyn jınaq­tap, ǵalym murasyn nasıhattaýǵa sarp etti. Erbol Irgebaı ǵylym jolyndaǵy jetekshisi Tur­syn Jurtbaımen birge Qaıym Muhamedhanulynyń 10 tomdyq shy­ǵar­malar jınaǵyn qurastyrdy. Bul – qazaq ádebıeti men abaıtaný salasyndaǵy mańyzdy bastama. Jınaqta Abaıdyń aqyndyq mektebi týraly tujyrymdaryn, tekstologııalyq eńbekterin, Alash arystary murasyn saqtaýdaǵy erligin, ulttyq ádebıet tarıhyndaǵy ornyn ǵylymı derekterge súıene otyryp taldaǵan, – deıdi Semeı qalasynyń bilim bólimi basshysy.

2018 jyly Astanada Qaıym Muhamedhanulynyń atyna kóshe berildi. 2010 jyldan bastap Erbol Islámuly Astanadaǵy bir mektepke Qaıym Muhamedhanuly esimin berý týraly basqarmaǵa usynys tastap, ár jyly mınıstrlikke hat jazyp, rýhanı kúres júrgizedi. Sóıtip, 2020 jyly Astanada jańadan ashyl­ǵan №90 gımnazııaǵa Qaıym Muhamedhanulynyń esimi beriledi. Mek­tepke tulǵanyń esimi berilý jónindegi qujattarǵa densaýlyǵy syr berse de, aýrýhanada jatyp qol qoıyp, bar jan-tánimen eńbek­tenipti.

– Erbol Islámuly Qaıym Muhamedhanulyna arnap «Er qazaq» degen jýrnal shyǵardy. «Er qazaq» jáne «Qaıym» degen sózderdi egiz dep qaraıtyn. Qaıym oqýlary da jyl saıyn qalalyq deńgeıde ótetin, bıyl aýmaqtyq kólemde ótkizilý josparlanyp otyr, – deıdi Dıdar Asqarqyzy.

Abaıdyń ádebı ortasyn, shákirt­terin, aqyn murasynyń teksto­logııalyq máselelerin tereń zerttep, ulttyq rýhanııattyń damýyna aıryqsha eńbek sińirgen ǵalym eńbekterin dáripteý jyl boıy jalǵasa bermek.

Abaı oblysy