Memleket basshysy Býrabaıda ótken Ulttyq quryltaıdyń IV otyrysynda salyq reformasyna basa nazar aýdarǵany belgili. «Salyq júıesi – búkil memlekettik júıeniń negizi. Eger bıýdjette qarajat bolmasa, memleket óz fýnksııalaryn, sonyń ishinde áleýmettik mindettemelerin tolyq oryndaı almaıdy», degen edi Prezıdent. Úkimet te salyq reformasyna qatysty jańa tásilder usynyp, bel sheshe kiristi. Qazir ne ózgerdi?
Prezıdenttiń aıtýynsha, kásibı ortada da, qoǵamda da qosylǵan qun salyǵynyń mólsherlemesin kóterý qajettigi týraly túsinik qalyptasqan. Usynylyp otyrǵan sharalarǵa, ásirese QQS-ǵa qatysty syn-pikirler kóp aıtyldy.
«Keıbir elder ártúrli sebepterge baılanysty úlken áleýmettik mindettemelerdi óz moınyna almaıdy. Al elimizde áleýmettik blok bıýdjet shyǵystarynyń jartysynan kóbin quraıdy. Bizdiń memleket – áleýmettik memleket. Sondyqtan biz bilim berý men densaýlyq saqtaý salasyna ınvestısııa salýdy jalǵastyramyz. Bul – bizdiń Konstıtýsııalyq mindetimiz. Eldiń damýy úshin asa qajet sheshimderdiń mánin azamattarǵa jan-jaqty túsindirý mańyzdy. Adamdardyń bári ekonomıka men qarjyny birdeı jaqsy túsine bermeıdi, múmkin memlekettiń qandaı da bir sharalardy ne úshin qabyldap jatqanyn bári birdeı uǵyna bermeıtin shyǵar. Sondyqtan júrgizilip jatqan reformalardyń mánin ár adamǵa túsinikti, qarapaıym tilmen jetkizý qajet», dedi Q.Toqaev.
Jalpy, Ulttyq quryltaıdan keıin salyqta birshama ózgeris boldy. Máseleniń mánisi san qaralyp, naqty sheshimder de qabyldandy. 2026 jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizde jańa Salyq kodeksi kúshine endi. Bul qujat «Salyqty qalaı tóleımiz, qaryz bolsaq ne bolady, qandaı jeńildikter bar?» degen sııaqty kúndelikti ómirge tikeleı áser etetin máselelerdi túgel ózgertpek. Qysqasha toqtala keteıik. Eń aldymen jeke tabys salyǵyna ózgeris engizildi. Buryn bári birdeı 10% tólep kelse, endi tabys kólemine qaraı salyq salynady. Eger adamnyń jyldyq tabysy 8,5 myń AEK-ten aspasa, ol burynǵydaı 10% jeke tabys salyǵyn tóleıdi. Bul shamamen 33,4 mln teńge. Al osy somadan artyq tabys tapqan azamattar artyq bóliginen 15% tóleıdi. Mundaǵy maqsat – aıqyn. Az tabatyn adamǵa salmaq salmaý, kóbirek tabys tapqandardan kóbirek úles alý.
Salyqtan bosatylatyn tabys kólemi de ulǵaıdy. Buryn aı saıyn 14 AEK kólemindegi tabysqa salyq salynbaıtyn. Endi bul kórsetkish 30 AEK bolyp belgilendi. Iаǵnı aıyna 140 myń teńgege deıin jalaqy alatyn azamattar jeke tabys salyǵyn múlde tólemeıdi. Áleýmettik jaǵynan osal toptarǵa beriletin jeńildik te kúsheıtildi. Atap aıtqanda, 1 jáne 2-toptaǵylardy salyqtan bosatatyn shegerim 5 myń AEK-ke deıin jetkizildi. Buryn emdelýge, oqýǵa nemese ıpoteka tóleýge baılanysty salyqtyq jeńildik alý úshin túrli anyqtama jınaý kerek bolatyn. Endi bul tártip jeńildeıdi. Qujat tapsyrýdyń ornyna bárine ortaq standartty shegerim qoldanylady. Sonymen qatar zeınetaqy tólemderi men birjolǵy tólemder de salyqtan tolyq bosatylady.
Salyq qaryzyna qatysty tártip te ózgerdi. Endi qaryzdyń naqty shegi belgilendi. Eger salyq qaryzy 20 AEK-ten aspasa, tek ósimpul eseptelip, azamatqa habarlama jiberiledi. Shot buǵattalmaıdy, basqa shara qoldanylmaıdy. Eger qaryz 20 AEK men 45 AEK aralyǵynda bolsa, eskertý jasalyp, tólem talap etiledi. Tólem jasalmasa, shyǵys operasııalary ýaqytsha toqtatylýy múmkin. Al qaryz 45 AEK-ten asqan jaǵdaıda múlikke tyıym salý, múlikti satýǵa deıin baratyn qatań sharalar qoldanylady. Eger salyq qaryzy 27 myń AEK-ten asyp, 3 aı boıy ótelmese, sot sheshimimen boryshkerdiń shetelge shyǵýyna shekteý qoıylýy múmkin. Biraq bul birden jasalmaıdy. Aldymen salyq organdary mindetti túrde habarlama jiberip, eskertý jasaıdy. Jańa Salyq kodeksi salyqty ýaqytsha tóleı almaı otyrǵan azamattarǵa da múmkindik beredi.
Aýyl sharýashylyǵy salasyna qatysty jeńildikter saqtalady. Sharýa qojalyqtary ózderi óndirgen aýyl sharýashylyǵy ónimin satyp tapqan tabystan jeke tabys salyǵyn 70%-ǵa azaıta alady. Bul aýyldaǵy eńbekpen kún kórip otyrǵan azamattarǵa qoldaý retinde qarastyrylǵan. Dıvıdendterge qatysty burynǵy 30 myń AEK kólemindegi jeńildik alynyp tastaldy. Endi dıvıdendterge de progressıvti tártip engiziledi.
Kólik salyǵynda da mańyzdy ózgerister bar. Eger kólik 10 jyldan 20 jylǵa deıin paıdalanylǵan bolsa, salyq 0,7 koeffısıentpen esepteledi. Al 20 jyldan asqan kólikterge 0,5 koeffısıent qoldanylady. Buryn qozǵaltqysh kólemi 3 myń tekshe sm-den asatyn kólikterge joǵary salyq salynatyn. Endi bul talap alynyp tastaldy. Sharýa qojalyqtary bir pıkap kóligin salyqsyz paıdalana alady.
Ekologııalyq tólemder de ósedi. Qorshaǵan ortaǵa zııandy zat shyǵaratyn kásiporyndar kóbirek tóleıdi. Paıdalanylmaı jatqan nemese zań talaptaryn buza otyryp paıdalanylǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerine salynatyn tólem birneshe ese artady.
Qosylǵan qun salyǵy da jańasha esepteledi. Negizgi mólsherleme 16% bolady. Dári-dármek pen medısınalyq qyzmetterge bıyl 5%, 2027 jyldan bastap 10% mólsherleme qoldanylady. Otandyq merzimdi basylymdarǵa 10% belgilenedi. Eksport, halyqaralyq tasymal jáne arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarǵa jetkiziletin taýarlar 0% mólsherlememen qalady. QQS esepke alý tártibi de naqty bekitiledi. Taýar naqty alynǵan kún, ımport kezinde taýardyń shyǵarylǵan kúni, EAEO elderinen ákelingen jaǵdaıda salyq tólengen kún negizge alynady. Bul burynǵydaı túsinbeýshilikti azaıtýǵa baǵyttalǵan. Endi QQS boıynsha óz erkimen esepten shyǵý bolmaıdy. Buryn bul múmkindik salyqtan jaltarý úshin paıdalanylyp kelgen. Sondyqtan jańa kodekste ol alyp tastaldy.
Arnaıy salyq rejimderi de jańartyldy. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵan azamattar úshin bólek rejim engiziledi. Mundaı azamattardyń aılyq tabysy 300 AEK-ten aspaýy tıis. Olar zeınetaqy jarnasyn óz tabysynan 1% mólsherinde tóleıdi. Barlyq esep mobıl qosymsha arqyly júrgiziledi. Internet joq jerde tabys qarapaıym túrde qolmen esepke alynady.
Ekonomıst Almas Chýkın osy ózgeristerdiń jaı-kúıin túsindirip berdi. Onyń aıtýynsha, salyq reformasy aıaq astynan qabyldanǵan sheshim emes, bızneske qysym kórsetý úshin de oılastyrylǵan qadam da emes. Bul – eldiń qarjylyq turaqtylyǵyn saqtaý úshin májbúrli túrde qolǵa alynǵan shara.
«Búgingi makroekonomıkalyq jaǵdaı jaman emes. Ekonomıka tiri, jumys istep tur. Biraq memleket kirisi men shyǵysy arasyndaǵy teńsizdik jyl saıyn qordalanyp barady. Elemeske bolar emes. Osy sebepti reforma qajettilikke aınaldy. Jalpy, jaǵdaı jaman emes. Mysalmen aıtsaq, adam jaı ǵana aýyryp tur, biraq eger dáriger ony ólim aýzynda dep aıtsa, kúrdelenip ketedi, eleń-alań bastalady. Al saýatty, kásibı túrde emdep alsa, jaǵdaı múldem basqa», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, dál osyndaı baıypty ári salqyn baǵalaý ǵana reformanyń naqty sebepterin ashyq aıtýǵa múmkindik beredi. Munda dúrbeleń de, dabyra da qajet emes. Eger biz eldiń qarjylyq negizin buza bersek, shyǵys pen kiristiń aıyrmasy jyl saıyn birneshe trıllıon bolsa, al jalpy shyǵys kólemi shamamen 20 trıllıonnan assa, jaǵdaı nasharlaıdy.
«Mysaly, 25 trıllıon shyǵynnyń 5 trıllıony jetpeı tursa, bul 20 paıyz. Biz salyǵy tómen, salyq jınaýy álsiz elmiz. Osylaı jalǵasa berse, nátıje bolmaıdy. Ne isteý kerek? Teńgerý kerek. Dál osy teńsizdik reformany keıinge qaldyrýǵa múmkindik bermegen basty sebepke aınaldy. Salyq reformasynyń negizgi ıdeıasy fıskaldyq boldy. Iаǵnı kiristi shyǵynǵa sáıkestendirý úshin», deıdi A.Chýkın.
Ekonomıst Jaqsybek Qulekeevtiń aıtýynsha, salyq saıasatyn jetildirýdi keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn edi. Sebebi bıýdjet – kez kelgen eldiń ajyramas bóligi, negizgi atrıbýty. Eger bıýdjetke kóbirek qarajat túsetin bolsa, soǵurlym memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerin sheshý áleýeti arta túsedi.
«Eger memlekettik ınstıtýttar bıýdjetke túsýi tıis salyqty jetkilikti mólsherde jınaı almasa, qoǵamdaǵy teńsizdik tereńdeı beredi. Mundaı jaǵdaıda baılar baıyǵan ústine baıyp, kedeıler kedeılene túsedi. О́ńirler arasyndaǵy áleýmettik ári ekonomıkalyq alshaqtyq ulǵaıyp, bul eldiń saıası tutastyǵyna naqty qaýip tóndiredi. Qosylǵan qun salyǵy kóterilgende bıýdjettiń kiris bóligi aıtarlyqtaı ósedi. Bul – memleket úshin óte jaqsy múmkindik. Biraq QQS tek qazynany toltyrýǵa arnalǵan qural ǵana emes. Ol bizdiń alys-jaqyn sheteldermen ekonomıkalyq qarym-qatynastarymyzdy retteýde de mańyzdy ról atqarady», deıdi sarapshy.
Májilis depýtaty Marat Bashımovtiń aıtýynsha, salyq reformasy búgingi kúni aýadaı qajet bolyp otyr. Sebebi Konstıtýsııada salyq tóleý ár azamattyń mindeti ekeni anyq jazylǵan. Biraq bul mindet ádilettilik qaǵıdatymen qatar júrýi kerek. Iаǵnı kim qalaı tabys tabady, soǵan qaraı salyq ta ádil salynýǵa tıis. Osy talap Konstıtýsııanyń ózinde bar. Sondyqtan Prezıdent kótergen salyq reformasy Ulttyq quryltaıda mańyzdy másele retinde qaralǵan edi.
«Búginde elimizde kásipkerlerdiń eki túri bar. Biri zańdy saqtap, tapqan tabysyna adal salyq tólep otyr. Al ekinshi bir top túrli aılaǵa baryp, salyqtan qashýdyń jolyn izdeıdi. Olardyń ishinde bıznesin ádeıi birneshe usaq kompanııaǵa bólip tastaıtyndar kóp. Muny bólshekteý ádisi dep ataıdy. Maqsaty bireý – salyqty az tóleý. Bul ádiletsizdik. Sebebi qarapaıym azamattar aılyǵynan salyqty ýaqytynda, tolyq tólep otyr. Damyǵan elderde salyqtan jaltarý jaı ǵana zań buzý emes, aýyr qylmys retinde qaralady. AQSh pen Eýropa elderinde ár azamat ta, ár kásipker de, ár zańdy tulǵa da salyqty buljytpaı tóleıdi. Sebebi memlekettiń turaqtylyǵy, qoǵamdaǵy áleýmettik teńdik tikeleı bıýdjetke túsetin salyqqa baılanysty ekenin olar jaqsy túsinedi», deıdi depýtat.