Álemdegi úzdik kvanttyq oftalmolog, kvanttyq fızıka men JI mamany, Kardıff ýnıversıtetiniń PhD Muhıt Qulmaǵanbetovtiń «Entoptica» startaby Gonkongta aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııa (ICT) syılyǵyn jeńip aldy. Kompanııa «Hardware and Device» sanatynda bas júlde ıegeri atanyp, «SLOPE» qurylǵysy (Structured Light Observation Perception and Evaluation) qazylar alqasynyń Altyn júldesine ıe boldy. «Entoptica» kompanııasy usynǵan ınnovasııalyq qurylǵy makýlıarly degenerasııa skrıngine arnalǵan. «SLOPE» naýqastarǵa qolaısyzdyq týǵyzbastan, makýlıarly degenerasııany eki mınýttyq test arqyly erte kezeńde anyqtaýǵa múmkindik beredi.
Kóz aýrýyn anyqtaıtyn qurylǵynyń prototıpi
S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń túlegi, kóz zertteý ǵylymdarynyń PhD (Cardiff University) Muhıt Qulmaǵanbetov – kvanttyq optıka ádisin meńgergen sırek ǵalymnyń biri. Ol ǵalymdar tobymen birlesip, Gonkongtegi kvanttyq oftalmologııa zerthanasynda kóz aýrýlaryn anyqtaıtyn «SLOPE» (Structured Light Observation Perceptionan dEvaluation) qurylǵysynyń prototıpin ázirledi. Qazir bul qurylǵy seriktes oftalmologııalyq klınıkada (Hong Kong Laser Eye Centre), sondaı-aq Gonkong pen Kanadadaǵy ýnıversıtetterde (The Hong Kong Polytechnic University jáne University of Waterloo) synaqtan ótip jatyr. «SLOPE» qurylǵysyn óndiretin «Entoptica Limited» startapqa Muhıt basshylyq etedi.
Keıipkerimiz Qaraǵandydaǵy dárigerler otbasynda ómirge kelgen. Sodan ba, ol ǵalym bolýdy bala kúninen armandaǵan. Talapty órenniń sol armany búginde halyqaralyq deńgeıdegi zertteýlerge ulasty. Kardıff ýnıversıtetinde glaýkoma boıynsha jasaǵan baıandamasy sheteldik ǵalymdardyń nazaryn aýdaryp, professor Djeıms Morgannyń tobynda bilim aldy. Onyń zertteýleri – kózdiń torly qabyǵy kletkalarynyń apoptozyn aldyn ala anyqtaýǵa jol ashady. Jasandy ıntellekt baǵdarlamalary úshin kompıýterlik kodtardy jazý men zertteýlerin de dál osy Kardıffte bastaǵan.
Ýelste optıkalyq júıeler jasaýmen aınalysyp júrgen Muhıttyń jumysy Kanadadaǵy Ýoterloý ýnıversıteti ǵalymdarynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Kvanttyq fotondardy paıdalaný arqyly mıkroskop jasaýdy qolǵa alǵan ol Kvanttyq esepteýler ınstıtýtynyń (Institutefor Quantum Computing) fızıkteri Dýshan Sharenas pen Dmıtrıı Pýshınniń tobyna qosyldy. Munda ınjenerııa, optoelektronıka, IT, oftalmologııa jáne kvanttyq fızıkany meńgergen Muhıt Qulmaǵanbetovtiń tájirıbesi erekshe baǵalandy. Qazir ol zertteýlerin Gonkongta jalǵastyryp, AQSh, Ulybrıtanııa, Kanada, Úndistan, Gonkong, Serbııa men Reseıden kelgen ǵalymdarmen birge jumys isteıdi. Bul topqa kanadalyq-amerıkalyq professor, kvanttyq ǵylymdar álemindegi bedeldi ınstıtýttyń basshysy professor Devıd Korı jetekshilik etedi. Zerthananyń negizgi bóligi Kanadada ornalasqan, al Gonkongta klınıkalyq zertteýler júrgiziledi.
Muhıt ǵylymı jolynda Nobel syılyǵynyń laýreattary Donna Strıkland pen Anton Saılıngermen birge jumys istedi. Professor Donna Strıkland zerthanaǵa ara-tura qatysyp, álemdik lazerlik hırýrgııa men kózdi lazermen emdeý salasyndaǵy jetistikterimen bólisedi. Fızık Anton Saılıngerdiń Alen Aspe jáne Djon F.Klaýzermen kvanttyq fotondardy zertteýdegi birlesken jumysy álemdik ǵylymı da ǵalymdar kollaborasııasyna, adamzat úshin ashylmaǵan zańdylyqty zertteýge jańa múmkindik týǵyzyp otyr.
Ǵylym men klınıka toǵysy
Gonkong zerthanasy klınıkalyq zertteýlerge negizdelse, al Kanada zerthanasynda fızık ǵalymdar jumys isteıdi. Qazirgi tańda Muhıt Qulmaǵanbetov Gonkong-Kanada baǵytyna jıi qatynap, naýqastardy qabyldap, kvanttyq fızıka men oftalmologııa turǵysynan kóz aýrýy túrlerin anyqtaıdy. Sonymen qatar 2014 jyldan beri Almatydaǵy Kóz aýrýlary ǵylymı zertteý ınstıtýtynda ǵylymı qyzmetker bolyp isteıdi. Sondaı-aq kóz aýrýyn emdep, naýqastarǵa keńes beredi.
Ǵalym «SLOPE» prototıpiniń kóz aýrýlarynyń aldyn alýdaǵy múmkindiginiń joǵary ekenin aıtady. Bul qurylǵynyń aldaǵy ýaqytta elimizge jetkizilýi de múmkin. Ǵalymdar úshin bastysy naryqta tabys tabý emes, ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesi men adamzatqa paıdasy. Bul startapty ázirleýge Gonkong úkimeti osy kezge deıin 15 mln dollar jumsaǵan, aldaǵy tańda taǵy da qarajat bólmekshi.
Bizdiń elimizde de kóz aýrýlarynyń taralýy – ózekti másele. Máselen, glaýkoma, makýlıarly degenerasııa, dıabettik retınopatııa sekildi aýrýlardyń emi áli tolyq tabylǵan joq. Mıopııanyń (alystan kóre almaýshylyq) progressıvti túri de kókeıkesti problemaǵa aınaldy. Búginde Muhıt Qulmaǵanbetov bastaǵan ǵalymdar toby mıopııanyń progressıvti túrin emdeýge qatysty joba ázirlep jatyr. Onyń aıtýynsha, naýqastardyń 60-70 paıyzy atropın, farmakologııalyq jolmen emdeledi. Álemde keń taralǵan mıopııany kózildirik nemese kontaktili lınza paıdalanyp korreksııalaýǵa bolady, biraq asqynǵan túrlerinde operasııa da kómektespeýi múmkin. Sondyqtan ǵalymdar fotobıomodýlıasııada az ıntensıvti qyzyl jaryqty paıdalanyp, mıopııanyń údeýin toqtatýǵa bolatynyn zertteý ústinde.
«Elimizde kóz aýrýlarymen kúreste birneshe mańyzdy baǵytqa nazar aýdarý qajet dep sanaımyn. Eń aldymen, erte dıagnostıka men skrınıngti damytý asa mańyzdy. «SLOPE» sekildi jańa tehnologııalardy engizý arqyly aýrýlardy bastapqy kezeńde anyqtaýǵa múmkindik artyp, emdeý nátıjelerin jaqsartýǵa bolady», deıdi ol.
Sonymen qatar oftalmologııa salasyna jasandy ıntellekt pen kvanttyq tehnologııalardy engizý dıagnostıka men emdeýdiń sapasyn arttyrýǵa septigin tıgizedi. Bul jańa ádister dárigerlerdiń jumysyn jeńildetip, naýqastarǵa zamanaýı medısınalyq kómek kórsetýge jol ashady.
Halyqaralyq tájirıbeni paıdalaný jáne sheteldik ǵalymdarmen birlesken jobalar júrgizý de ǵylymnyń damýyna úlken serpin beredi. Mundaı yntymaqtastyq otandyq mamandardyń kásibı deńgeıin kóterip, jańa bilim men tájirıbe almasýǵa múmkindik beredi.
«Sondaı-aq ǵylymǵa bólinetin qarjyny arttyrý, akseleratorlar men venchýrlyq ortalyqtardy damytý – jas ǵalymdardyń elge oralýyna jáne jańa tehnologııalardy engizýge yqpal etetin mańyzdy faktorlar. Osy baǵyttarda júıeli jumys júrgizilse, elimizde oftalmologııa salasynyń damýy jańa deńgeıge kóteriledi dep senemin», deıdi Muhıt Qulmaǵanbetov.
Oftalmologııa ǵylymynyń áleýeti joǵary
Elimizde oftalmologııa salasynyń damýy úshin ǵylymı zertteýlerge turaqty qoldaý kórsetip, halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtip, jańa tehnologııalardy engizý mańyzdy. Damyǵan elder tájirıbesin qarastyrǵanda, elimizdegi oftalmologııa ǵylymynyń áleýeti joǵary.
Muhıt Qulmaǵanbetovtiń aıtýynsha, kvanttyq tehnologııalary myqty damyp jatqan elder bar. Degenmen de onyń nátıjesi áli tolyq kórsetilgen joq. Taıaý bolashaqta elimizde de kvanttyq kompıýterler qoldanysy artady. Nátıjesinde, kvanttyq medısınany damytyp, magnıtti rezonansty tomografty, elesti beınege túsirý (ghostimaging), kvantty mashınany oqytý (quantum machinelearning) ádisterin paıdalaný arqyly mıdyń jasýshasy dárejesindegi tomograf jasaýǵa bolady. Kvanttyq tehnologııalar eki sheshimdi qatar atqara beretinimen erekshelenedi. Qolda bar múmkindikti paıdalanyp, kvanttyq tehnologııalar naryǵyndaǵy ornymyzdy anyqtaý men kvanttyq kompıýterdi oılap tabý qazaq ǵalymdaryna esh kedergi týǵyzbaıdy. Al oǵan baratyn jol qashyq emes. Bul – bolashaqtyń medısınasy.
Muhıt Qulmaǵanbetov kvanttyq oftalmologııadaǵy jetistikterimen suranysqa ıe. Ol aeroǵarysh medısınasy boıynsha NASA ǵalymy Taıson Branstettermen birlesip, ǵaryshta alty aıdan uzaq bolǵan ǵaryshkerlerde paıda bolatyn neırookýlıarly sındrom sebebin anyqtap, ony toqtatý jolyn izdestirý ústinde. Ǵaryshkerler alty jáne odan kóp ýaqytyn jer orbıtasynda ótkizetindikten, kóz túbinde neırooftalmologııalyq sındrom, tor qabattyń ar jaǵynda synyqtar paıda bolady. Onyń kórý qabiletine áseri bolmaǵanymen, saldary jaqynnan kóre almaýshylyqqa soqtyrady. Kóz aýrýlary dıagnostıkasynda anyqtalǵan sındromdy emdeýdiń joldary endi-endi zerttelip jatyr. Halyqaralyq ǵarysh stansasyna ǵaryshkerler densaýlyǵyn zertteý úshin optıkalyq tomografııa jáne fýndýs kamera jetkizilgen. Ǵalym osy maqsatta «SLOPE» prototıpin de paıdalanýǵa bolatynyn aıtady. Eger startap naryqta keń taralatyn bolsa, onyń adam densaýlyǵyn jaqsartýǵa tıgizer paıdasy da zor bolmaq.
ALMATY