Pavlodarda kalsıılengen soda zaýyty salynady degeli jergilikti jurttan maza qashqan. Tehnologııasy sonaý 1861 jylǵy «Solve ádisine» beıimdelgen joba júzege assa, Ertis taıazdanyp, qaýipti qaldyqtar arta túsedi, dep esepteıdi ekologter.
Ertiske tóngen qaýip
Zaýyttyń alǵashqy jobasynda kóptegen kemshilik kezdesip, qoǵamdyq tyńdaýlarda ol ashyq aıtylǵan edi. 2019–2020 jyldary ótken qoǵamdyq tyńdaýlarda talqylanǵandaı, eń áýeli munda bir tonna ónim daıyndaǵanda keminde eki tonna joıylmaıtyn qaldyq shyǵady. Iаǵnı bolashaq kásiporyn «jasyl» ekonomıkanyń erejelerine baǵynbaıdy. Ekinshiden, oǵan óndiristik jáne tehnologııalyq maqsatta jyl saıyn kóp mólsherde tushy sý jumsalady. Tipti ol Pavlodar qalasynda ornalasqan barlyq óndiris oryndarynyń qajettiliginen eki ese kóp. Joba júzege asar bolsa, Ertis ózenindegi sý deńgeıi edáýir tómendep, ekojúıedegi ósimdik pen janýarlardyń qatary sıreıdi. Al paıdalanylǵan sý Bylqyldaq kóline jiberilip, ondaǵy las sýdy odan saıyn molaıta túsedi.
Alaıda «Memlekettik saraptama» RMK Shyǵys óńirlik fılıalynyń 2019 jylǵy oń qorytyndysyn jeleý etken «Pavlodar-Soda» JShS men oblys bıligi bul jobany iske asyrýǵa áli de qulshynyp otyr.
Soda zaýytyn salýǵa jergilikti bıliktiń yntyǵyp otyrýynyń ekinshi syry – 2019–2020 jyldary «Pavlodar» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń janynda bolashaq kásiporyn úshin 1,6 mlrd teńgege ınfraqurylymdyq kommýnıkasııalar salynyp úlgergen. Qyrýar qarajatqa jasalǵan ınfraqurylymdar qańtarylǵan kúıi áli tur. Munyń ózi bul jobanyń asyǵystyqpen usynylyp, áli de shıki bolyp turǵanyn ańǵartsa kerek.
Qoǵam belsendisi, oblys ortalyǵyndaǵy ekologııalyq máselelerdiń sheshilýine atsalysyp júrgen Iýrıı Pavlenko jylyna 200 myń tonna kalsılengen soda shyǵaratyn zaýyttyń jobasy qoǵamdyq tyńdaýlardan qalaı ótip ketkenine tańǵalatynyn aıtady. Sebebi ondaǵy kóptegen másele áý bastan-aq Pavlodar jurtshylyǵynyń kóńilinen shyqpaǵan. Al jergilikti ekologter «Solve tehnologııasy» óte eskirgen tásil ekenin aıtýdaı-aq aıtyp kelgen.
– Eger bolashaq zaýyt «Solve tehnologııasyn» tańdap, shynymen sonymen jumys isteıtin bolsa, onda transshekaralyq ári halyqaralyq mańyzǵa ıe Ertis ózenine úlken qaýip tónedi. Sebebi bir tonna soda alý úshin kóp kólemde sý qajet bolady. Munyń saldarynan ózen bir jylda-aq taıazdanyp, onyń tómengi tusynda otyrǵan eldi mekenderde sý deńgeıi kúrt tómendeýi ǵajap emes. Ertistiń ekojúıesine mıllıardtaǵan shyǵyn keltirilip, jaz aılarynda sý ústimen úlken kemeler men barjalardyń júzýine tyıym salynýy múmkin. Al otandyq ózen flottarynda tasylatyn júktiń 90 paıyzy Ertis basseınine tıesili, – deıdi qoǵam belsendisi.
О́ndiristen aǵyp shyǵatyn qaldyq sý joba boıynsha Bylqyldaq sý jınaǵyshyna baryp quıylady dep jazdyq joǵaryda. Ol kólde tonnalaǵan synap qaldyǵy jınalǵany málim. Erteń Bylqyldaq arnasyna syımaı tasyp, jer ústindegi sý kózderine, Ertis ózenine baryp quıylsa, naǵyz apat sonda bolady. Bylqyldaq máselesine núkte qoıýdy Memleket basshysynyń ózi kóterip otyrǵan ýaqytta onyń zardabyn odan ári arttyrý kimge tıimdi?
Iýrıı Pavlenko qoǵam ókilderi keıingi jyldary aımaqtyń ekologııasyna shekten tys júkteme túsiretin zaýyttardyń ústi-ústine salynyp jatqanyna da alańdaıtynyn jetkizdi. Ekibastuzda metallýrgııa salasynda úsh birdeı zaýyt, oblys ortalyǵynda alkılat jáne altyn óndiristeri uıymdastyrylyp jatyr. Munyń barlyǵy onsyz da tútin men shań-tozańnan kóz ashpaı otyrǵan óńir jurtynyń ómiri men densaýlyǵyna úlken qaýip. Qazirdiń ózinde jyl saıyn zaýyt-fabrıkalardan shyǵatyn zııandy qaldyqtardyń kólemi ár oblys halqyna shaqqanda bir tonnadan keledi.
Eldiń pikiri eskerile me?
Pavlodar oblysy ákiminiń orynbasary Áıgerim Qabyltaevanyń aıtýynsha, jobany júzege asyrýǵa múddeli «Pavlodar-Soda» JShS «Pavlodar» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń qatysýshysy emes. Jobany irgeles aýmaqta júzege asyrý kózdelgen.
– Ekonomıkalyq aımaqqa kórshiles aýmaqta keleshek soda zaýyty úshin bıýdjet esebinen jalpy quny 1,6 mlrd teńgege ınfraqurylymdyq kommýnıkasııalar júrgizilgeni ras. Qazir TEN-niń qoldanylý merziminiń aıaqtalýy men qurylys-montajdaý jumystaryn júrgizý, jabdyqtar satyp alý boıynsha qunyn qaıta qaraý qajettiligine baılanysty túzetý engizilip jatyr. Odan soń memlekettik saraptamanyń qorytyndysyn alý, sondaı-aq jobany ázirleý, soda zaýytynyń qurylysy boıynsha qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý qajet, – deıdi ol.
Soda zaýytynyń atalǵan jelilerge 2026 jyldyń sońyna deıin qosylýǵa múmkindigi bar. Eger ol sol ýaqytqa deıin iske aspasa, ınfraqurylymdar tolyǵymen ózge kásiporyndarǵa (jobalarǵa) beriledi.
Al óńirlik ekologııa departamentiniń mamandary álgindeı óndirister el ekonomıkasy úshin strategııalyq mánge ıe bolsa, barlyq ekologııalyq aspektiler men halyq qaýipsizdigi eskerilse, onda keleshegi zor joba bolýy múmkin dep esepteıdi.
– «Memlekettik saraptama» RMK Shyǵys fılıalynyń saraptamasynda bolashaq soda zaýytynyń jyldyq tehnıkalyq tushy sý tutynýy normasy –1 209 600 tekshe metr dep kórsetilgen. Ertis ózeniniń ortasha jyldyq aǵyny shamamen – 95 sharshy kılometr. Demek josparlanǵan sý ózendegi jalpy ortasha jyldyq aǵynnyń 0,1%-nan azyraq kólemdi quraıdy. Bul asa kóp kólem emes. Alaıda Ertis – transshekaralyq sý nysany bolǵandyqtan, sýdy alý kólemderi shektelýge tıis jáne ǵylymı negizdelýi qajet, – dep oı túıedi ekologııa departamentiniń basshysy Qanat Musaparbekov.
Ekologııalyq kodekstiń 95-baby talaptaryna súıensek, memlekettik ekologııalyq saraptama jarııalylyǵy men qorshaǵan ortany qorǵaý, tabıǵı resýrstardy paıdalaný máseleleri boıynsha sheshim qabyldaý qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizý arqyly qamtamasyz etiledi. Múddeli qoǵamǵa memlekettik ekologııalyq saraptama kezeńinde óz pikirin bildirýge múmkindik beriledi. Qoǵam ókilderi memlekettik ekologııalyq saraptamanyń qorytyndysyn el zańnamasyna sáıkes daýlaýǵa quqyly.
– Joba qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý rásiminen ótip, ekologııalyq ruqsat alýǵa tıis. Memlekettik ekologııalyq saraptama júrgizilmeı joba júzege asyrylmaıdy. Buǵan deıingi qoǵamdyq tyńdaýlarda Ertis ózeniniń sýyn kóp paıdalaný jáne «Solve ádisin» qoldanǵan kezde kóp mólsherde joıylmaıtyn qaldyqtardyń paıda bolýy týraly birqatar synı eskertpeler bolǵan. Olardyń barlyǵy aldaǵy túzetýlerde eskeriledi degen senimdemiz, – deıdi departament basshysy.
О́ńir ekologııasyna júkteme artady
Pavlodar oblysy – tehnıkalyq-óndiristik turǵydan elimiz boıynsha eń júktemesi mol ónerkásiptik óńirdiń biri. Orta jáne shaǵyn kásiporyndardy qospaǵanda, oblys aýmaǵynda respýblıkalyq deńgeıdegi iri 50 kásiporynnyń qataryna kiretin 10 ónerkásiptik zaýyt ornalasqan.
«О́kinishke qaraı, shyǵaryndylardy kólemi ekonomıkalyq ósimge tikeleı táýeldi. Qıyndyqtar bar. Naryqtyń qosymsha elektr men jylý energııasyna, ónimge qajettiligin týdyratyn óndirister men ınvestısııalyq jobalardyń iske qosylýy emıssııa kólemine áser etedi. Keıingi jyldary óndiristik damý qarqyny áserinen emıssııalardy qysqartý tejelip keldi. Sebebi memlekettik saıasat kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalǵan. Deı turǵanmen, júrgizilgen jumystar nátıjesinde emıssııalardyń ósýi 15-20% jáne odan da joǵary shekti deńgeıden aspaı ustalyp keledi», deıdi Ekologııa departamentiniń basshysy Qanat Musaparbekov.
Tarazylaıtyn taǵy bir másele – kalsıılengen soda zaýytynyń otandyq naryqqa qajettiligin tyńǵylyqty zerdeleý. «Pavlodar-Soda» ókilderi bolashaqta alynatyn ónim «Qazaqstan alıýmınııi» AQ-nyń qajettiligine jumsalady dep otyr. Alaıda aldaǵy ýaqytta Jambyl oblysynda 500 myń tonna soda shyǵaratyn jańa zaýyt ashylady dep josparlanǵan. Derekterge súıensek, elimiz bir jylda shamamen 400 myń tonnadaı kalsılengen soda tutynady. Onyń jartysyna jýyǵy, ıaǵnı 192,8 myń tonnasy pavlodarlyq alıýmınıı zaýytyna tıesili. Jambyldyq zaýyt keleshekte ishki suranysty ótep qana qoımaı, óz ónimin TMD men Qytaı elderine eksporttaýǵa bel býyp otyr. Endeshe, Pavlodarda 200 myń tonnalyq kásiporyndy ashýdyń qandaı qajettiligi bar?
Pavlodar oblysy