Máńgilik Eldiń tuǵyry – myqty memleket

Halyqqa bıylǵy Joldaýynda sol oıyn naqtylaı túsip, Máńgilik El halyqtyń biriktirýshi kúshi, eshýaqytta sarqylmaıtyn qýat kózi ekenin aıryqsha atap kórsetti. «О́tken tarıhymyzǵa taǵzym da, búgingi baqytymyzǵa maqtanysh ta, gúldengen keleshekke senim de Máńgilik El degen qudiretti uǵymǵa syıyp tur. Otandy súıý, babalardan mıras bolǵan uly murany qadirleý, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, óz úlesińdi qosyp damytý jáne keıingi urpaqqa amanat etip tabystaý ... Barsha qazaqstandyqtardyń jumysynyń túpki máni – osy!» degen bolatyn.

 Bul – kıeli paryz, ulttyq murat. Al osy muratty búgin, erteń jáne ǵasyrlar boıy qalaı júzege asyramyz? Máńgiliktiń saıası tuǵyry ne? Rýhanı tiregi qaısy? Sirá da sarqylmaıtyn ulan-ǵaıyr ýaqyttyń uzyna boıynda kónermeý úshin, óshpeý úshin, adamzatpen birge jasaı berý úshin memleket qandaı mán-mazmunǵa ıe bolýy kerek? Ult pen onyń esti qaýymy – zııaly qaýymnyń osy qazir jáne taıaý bolashaqta atqaratyn mindetteri qandaı? Máńgilikke bastar jolda bizge kim úlgi? Batystyń lıberaldy kapıtalızmi men lıberaldy demokratııasy ma? Qytaıdy álemge beıimdeýdiń negizgi jáne tıimdi quralyna aınalǵan konfýsıandyq rasıonalızm be? Arab áleminiń dinı-ıdeologııalyq jáne mádenı-ǵuryptyq oqshaýlanýy ma? Álde ulttyq bolmys pen salt-dástúrdi saqtaı otyryp, jahanmen jarysa damýǵa múmkindik  beretin, baqylaýda ustalynatyn mádenı-rýhanı ashyqtyq pa?

Mundaı qıyn saýaldar sarsańǵa salǵan elder az emes. Jaýabyn dál tapqandar da bar, taba almaı adasqandar da jeterlik. Naqty mysalǵa júginetin bolsaq, Japonııa osy tóńirekte erte oılanǵan jurttyń biri. Kúnshyǵys eli máńgilikke syrtqy áserlerdiń qandaıyna da (mádenı ekspansııa, dinı arbaý, tikeleı jaýlap alý, t.b.) tótep beretin, bastapqy qasıetterin eshqashan joǵaltpaıtyn ulttyq dil men ulttyq rýh bastaıdy dep bildi. 1542 jyly Batyspen qarym-qatynasty birjola úzdi. Eki jaqty baılanystyń jekelegen zalalsyz túrlerine ǵana ruqsat etildi. Máselen – qarý-jaraq satyp alý. Al mádenıet pen din, saıasat salasyndaǵy aralasýdyń kez kelgen kórinisine, ásirese, hrıstıandyq kózqarasqa úzildi-kesildi tyıym salyndy. HVII ǵasyrdyń orta tusynda sheteldikter túgel elden qýyldy.

Bul ahýal HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin saqtaldy. Sonda japon halqy ne utty? Birinshiden, Eýropa elderiniń jaýlap alýǵa baǵyttalǵan qatygez agressııa­synan týǵan jerin aman saqtap qaldy. Ekinshiden, tól ulttyń bastapqy etnıkalyq qaınarlardan qaıta sýsyndaýyna, jas tolqynnyń ata dástúrlerge shólin qandyrýyna, el ishindegi túrli nıettegi toptar men qaýymdardyń bir ortaq muratty – ulttyq tutastyqty qadirleýine, ulttyq baýyrmaldyq pen namystyń kúsheıýine qol jetkizdi.  Bul uly jeńis edi. Osydan soń, japondyqtar endi eshqandaı ázázildiń azǵyrýyna ermeıtindigine, álemge ulttyń kózimen, ulttyq múddemen qaraıtyndyǵyna, japon rýhynyń máńgiligine senim ornyqqan soń ǵalamǵa esik aıqara ashyldy. Mundaı qadamǵa Qytaı 1601 jyly bardy. Elden hrıstıan mıssıonerleri men túrli aǵymdaǵy sheteldikter qýyldy, qytaı mádenıeti álemdegi eń ozyq mádenıet ekendigin dáripteý bastaldy. Aspan asty eli týraly ıdeıa máńgilik ıdeıasy retinde asqaq jyrlandy. Mıllıondar: «Biz óshpeımiz!» – dep urandady.

Dál osyndaı asqaq sezim túrki aspanynda da qyrandaı sańqyldaǵan. Ol kezeń ata-babalarymyz ózderin joǵaryda Kók táńiri, tómende qara jer jaralǵanda, ortasynda jaralǵan adam balasyna balady. Ol sondyqtan ústem ári máńgilik bolýǵa tıis dep bildi. Kókte túrik táńirisine, túriktiń qasıetti jer-sýyna: «Túrik halqy joıylmasyn, el bolsyn» degizdi. Al mundaı joıqyn ıdeıany qudireti kúshti memleket qana kótere alatyn edi. Teginde máńgilik degenimiz – memlekettiktiń janartaýdaı qýatty rýhanı serpini, eldiktiń shyrqaý shyńyna jetýi. Jahanǵa jasqanbaı qaraı alǵan halyqtyń asqaq armany. Memleketi joqtyń máńgilikte nesi bar? Onyń muraty – jan saqtaý. Osyǵan den qoısaq, qazaq memlekettiginiń bas­taýy jarty álemdi bılegen Ǵun ımperııasyna  tuspa tus kelse, saltanat qurǵan kezi – Túrik qaǵanatynyń altyn ǵasyry. Býmyn qaǵan 552 jyly tý kótergen bul qaǵanattyń shekarasy batysta Vızantııaǵa, tústikte Persııa men Úndistanǵa, shyǵysynda Qytaıǵa deıin sozyldy. Mundaı aıbyndy memleket dál sol tusta biren-saran-dy. Al alyp elge eń qajeti ishki birlik bolatyn. Ol máńgiliktiń túpqazyǵy edi. Sondyqtan dańqty qaǵandar, danyshpan Tonykók aralyq ıdeıany – «Tutas túrki eli» ıdeıasyna ǵumyr berdi.

Dál osy ıdeıanyń buljymaı saqtalýy úshin baryn da, janyn da saldy. Taqqa otyrǵan soń týǵan jeriniń baıyrǵy mádenıetinen alshaqtap, Qytaı mádenıetine bet burǵan Qapaǵan qaǵandy 716 jyly Kúltegin bılikten taıdyryp, basyn aldy. Kim biledi, ǵalymdar qundylyǵy jaǵynan ataqty Orhon eskertkishterine teńep júrgen Ulytaýdaǵy Tańbaly tas osy kezdiń murasy shyǵar. Onyń turǵan jeri de erekshe. 47 metr tereńdiktegi ańǵarda aýmaǵy 6 sharshy metr jartas bar. Soǵan 445 rýdyń (taıpanyń) tańbasy oıylǵan. Qarap turyp ózińnen óziń suraısyń. Nege 445 taıpa?  Olardy ortaq oıǵa uıytyp, etnostyq belgilerin bir tasqa qashatqan qandaı murat? Ulytaý nege tańdaldy? Jaýap bireý: bul túrki qaǵanaty kóksegen «Tutas túrki eli» ıdeıasyn qoldaǵan tektes jurttardyń ózara pátýasy, bólinbeske bergen anty. Soǵan sútteı uıyǵan, Ulytaýdy tórtkúl dúnıeniń altyn tórine balaǵan kók túrikterdiń aınymas serti. Tarıhqa tereń kóz salsaq, tutasý ıdeıasy men baýyrmaldyq Saq zamanynan bar ekenin kóremiz. Áńgimeni shyrqatpaı, derekke júginip aıtsaq, el bılegen kósemderin bir jerge arýlap qoıý rásimi álem elderiniń tarıhynda kezdespeıtin erekshelik. Saqtardyń Shiliktide ǵana patshalar jerlengen 150  obasy bar. Osy kıeli dástúr keıin Túrkistanda jalǵasqany barshamyzǵa belgili. Eger atalǵan rásim eldik mánge ıe bolmasa,  bulaı sabaqtaspas edi. Bizdiń babalarymyz tutastyq pen birlikti tirlikten ǵana emes, o dúnıeden de izdegen. Eki álemde de irgemiz sógilmesin degen.

Dúnıeden ozǵan rýhtar qylaýsyz  tabysyp, jaryq dúnıedegi urpaqtarynyń tileýin tilep jatsa, túrki eli máńgilikke bet alatyndyǵyna sengen. Dál sol senim men dástúrdi biz joǵaltyp almaı, jańǵyrtýǵa tıispiz. Ol bir jaǵynan rýhtar jalǵastyǵyna jetelese, ekinshi jaǵynan ulttyq tamyrdyń úzilmeýine, ulttyq qasıetterdiń baıandylyǵyna bastaıdy. Ulttyq memleket qurýǵa qulshyndyrady. Asylynda Máńgilik Eldiń tuǵyry – ulttyq memleket. Anglııanyń tarıhı tulǵasy Ýınston Cherchıll: «О́rkenıettiń negizgi qaǵıdaty – bıleýshi taptyń halyqtyń kóne dástúrleri men erik-jigerine baǵynýy», degen ǵoı.  Osy dýaly oıdy sál ózgertip paryqtasaq: «Memlekettiń negizgi ustanymy – ulttyń tarıhı arman-ańsaýy men murattaryna  adaldyq» der edik. Al bizdiń tarıhymyz, kóne saqtar men ǵundardyń, Kóktúrikter men Qazaq handyǵynyń ulttyq memleket qurý ıdeıasyna sýarylǵan. Sol ıdeıa júzege asqan ǵasyrlarda Uly Dala dáýirlegen, memlekettikten aıyrylǵan zamandarda ulardaı shýlaǵan.

Osy jerde aıryqsha aıta keteıik, respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda «Qazaq Eli» ıdeıasyn jaıdan jaı kótergen joq. Máńgilik El  muratyn júzege asyratyn ulttyq saıası ınstıtýt retinde áleýmettik-fılosofııalyq aınalymǵa engizdi. Tilge baılanystyra otyryp, barshamyzǵa tereń oı saldy. Elbasynyń: «Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilgende, biz elimizdi Qazaq Memleketi dep ataıtyn bolamyz» deýinde jáne «Dástúr men mádenıet – ulttyń genetıkalyq kody» ekenin qadap aıtýynda tereń mán bar. Bulardyń bári ulttyq memleketttiń belgileri. Biz Prezıdenttiń: «Men qoǵamda «Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy qandaı bolýy kerek?» degen saýal jıi talqyǵa túsetinin kórip júrmin. Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵdar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ıdeıa bar. Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy – Máńgilik El!», degen ulaǵatyn udaıy basshylyqqa alýǵa tıispiz.

Túıip aıtsaq, Máńgilik El – shamshyraq ıdeıa, al Qazaq eli men Qazaq memleketi sol uly ıdeıanyń qozǵaýshy kúshi. Biz qazirgi tańda alǵashqysyn el rýhynyń máńgi sónbeıtin jaryq juldyzyna aınaldyrsaq, sońǵysynyń keregesin kerý ústindemiz. Sondyqtan búgingi kezeń dana tarıhtyń ulttyń ulaǵaty bolyp qaıta oralǵan kezeńi, qazaq halqy óziniń tól armanymen tabysyp, ulttyq taǵyna senimmen otyrǵan shaǵy. Al álemge qarasań, tar joldy taıǵaq keshken tańdaýlardan aıaq alyp júrgisiz. Olardyń árqaısysy talaı-talaı qyl kópirden ótken jáne ár ulttyń taǵdyryn sheshýde. Ulttyq múddeler men adamzattyq múddeler arpalysyp jatyr. Sol aıqasqa ózine jahandyq degen at qoıyp alǵan eýropalyq tańdaýdyń aıdarynan jel esedi. Áleýetti elderdiń ózi onymen sanasýǵa májbúr. Qytaı sonaý Sın dınastııasy dáýirlep turǵan kezdiń ózinde «Qytaı danalyǵy irgeli (fýndamentaldi) qaǵıdattar úshin, Batys kemeńgerligi – is júzinde paıdalaný úshin» degen ustanymda bolypty. Al onyń áldi kórshisi «Japondyq rýh pen Batystyń tehnıkasy» tańdaýyna toqtaǵan. Budan ekeýi de utylǵan joq. О́ıtkeni, Eýropanyń jetistikterin barlyq salada ulttyq qundylyqtardy saqtaı otyryp ıgerdi. Keı rette Batys órkenıeti arqyly ulttyq órkenıetti baıytty. Búginde osy eki el de ózderiniń máńgiliktigine kúmánsiz senedi.

Al Batys basqa álemnen kóptegen salalarda oq boıy ozyp ketkenin aıtyp, kún sóngenshe sónbeımiz deýden jalyǵatyn emes. Kári qurlyqtyń bulaı deýge tolyq haqysy bar. Onyń órleý joly erteden bastalsa, áli kúnge jalǵasýda. 1500 jyly Eýropa elderi jer sharynyń 10 paıyzyn ıelenip, adamzattyń 16 paıyzyna ústemdik etti. Al 1913 jyly qurlyqtyń úshten besin bılep-tóstep, álemdik óndiris óniminiń 79 paıyzyn óndirdi. Uly Otan soǵysynan soń az ýaqytqa toqyrasa, sońǵy jarty ǵasyrdan astam ýaqytta ǵylymı-tehnıkalyq progreste kósh bastap keledi. Eýropanyń búgingi artyqshylyqtary qandaı desek, olar mynalar: halyqaralyq bankter júıesine ıe; barlyq bedeldi valıýta aınalymyna baqylaý ornatqan; álemde negizgi tutynýshy, daıyn ónimderdiń basym bóligin beredi; iri áskerı áreketter jasaýǵa qabiletti, teńiz joldaryn baqylaýynda ustap otyr, osy zamanǵy eń ozyq tehnıkalyq zertteýlermen aınalysady, aeroǵarysh ındýstrııasynda jetekshi orynda, t.b. Amerıka Qurama Shtattarynyń áleýeti budan bir de kem emes. 1990 jyly orta dáýletti amerıkalyqtyń baılyǵy orta ahýaldy qytaıdan 75 ese artyq bolǵan. Qazirgi kúnde de kemigen joq. Búginde Qytaıdyń ishki jalpy ónimi ár turǵynǵa shaqqanda AQSh-tyń ishki jalpy óniminiń 19-aq paıyzyn quraıdy. Bul kórsetkishke Gonkong, Sıngapýr men Japonııa 1950 jyly, Taıvan 1970 jyly, Ońtústik Koreıa 1975 jyly jetken bolatyn.

HH jáne HHI ǵasyrlarda óz tizgini óz qolynda bolǵan elderdiń basym bóligi Eýropa men AQSh-qa jaqyndasýǵa umtylsa, onyń sebebin joǵaryda aıttyq. Azııanyń damyǵan memleketteri KSRO men Reseıdiń emes, Batystyń ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterin, el basqarýdaǵy demokratııalyq úrdisterin, ekonomıkadaǵy naryqtyq qatynasyn ıgerý arqyly órkendedi.  Memleket pen ultty basqarý júıesinde de Eýropanyń keıbir elderi sekildi tarıhı sabaqtastyqty saqtap qaldy. El bıleýdegi kóne dástúrlerdi jańa dáýirdegi tıimdi úrdistermen ońtaıly úılestirdi. Máńgilik degenimiz ulttyq bolmysqa adaldyq, salt pen sanadaǵy turaqtylyq jáne tarıhtyń tálim ekeni memlekettik deńgeıde eskerildi. О́zimiz jıi aıtatyn Malaızııany alaıyq. Ol – konstıtýsııaly monarhııaly memleket. El basshysy – sultan. On úsh shtattyń toǵyzyn muragerlik quqyǵy bar sultan áýletiniń ókilderi bıleıdi, qalǵan tórteýiniń tizgini gýbernatorlardyń qolynda. Sultandar joǵary basqarý keńesin qurady jáne óz aralarynan Bas sultandy saılaıdy. Al atqarýshy bılikti premer-mınıstrge bergen. Eki palataly zań shyǵarý organy bar. Álemde ekonomıkalyq qýaty jaǵynan uzaq ýaqyttan beri ekinshi-úshinshi orynda kele jatqan Japonııa da tarıhı ulttyq basqarý júıesin saqtap otyr. Ol da konstıtýsııaly monarhııaly el bolyp tabylady. 1947 jyly qabyldanǵan konstıtýsııada ımperator memleket pen halyqtyń birligi dep jarııalandy. Ol parlamenttiń usynysy boıynsha premer-mınıstrdi, sonyń uıǵarymymen úkimet múshelerin taǵaıyndaıdy. Joǵary sottyń tóraǵasy men múshelerin taǵaıyndaý jáne oryndarynan alý quqy da ımperatorǵa berilgen.

Eki el halqy bıliktiń osy túrin tarıhtan qol úzbeý dep biledi jáne quptaıdy. Al sultandar men ımperatorlar memleket pen ultqa  adaldyqtyń sımvoly ispetti. Olar bul adaldyqty dańqty áýletteriniń ǵana emes, tutas ulttyń uly qasıeti retinde qurmetteıdi. Memleketti basqarý ınstıtýtynyń yqylym zamannan bergi júıesin saqtap kele jatqan eldiń biri jáne biregeıi – Anglııa. Onyń resmı ataýy – Ulybrıtanııa Birikken Koroldigi. Saıası qurylymy jaǵynan – parlamenttik monarhııa. Osy ýaqytqa deıin jeke konstıtýsııasy joq. Qabyldanǵan jáne qabyldanatyn zańdary ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq dástúrlerge negizdeledi. Eldi basqaryp otyrǵan monarh sot júıesiniń tóraǵasy ári joǵary bas qolbasshy bolyp tabylady.  Koroleva tarıhı tulǵalardyń búgingi kózindeı, aǵylshyn degen ulttyq ataýdyń ózindeı sheksiz qurmetke  ıe. Osy jerde at shaldyryp alyp oılanaıyqshy.

Damý kezeńderinde ımperııa quryp úlgergen, álemdik órkenıetke súbeli úles qosqan, ǵalamdaǵy iri saıa­sı jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerdiń talaıyna uıytqy bolǵan, óner men mádenıette de shyrqap shyqqan Anglııada ulttyq salt-dástúrdiń konstıtýsııanyń ornyna júrýi talaılardy tolǵandyrýǵa tıis qoı. Ǵasyrlar jazyp, dáýirler óńdegen, qarııa tarıh quptaǵan ulttyq dástúr tolqynnan tolqyn qýyp, barlyq býynnyń ulaǵatyna aınalsa, ulttyń túrli mádenıetterdiń yqpalynda ketpeı, tabıǵı tazalyǵyn saqtaýyna yqpal etse, máńgilikke bet burý degenimiz osy emes pe?! Tarıhı jolynan adasqan ulttyń túbi – qurdym. Al Ulybrıtanııany tarıhı sabaqtastyq yldıdan shapsa – órge, erteden shapsa – keshke ozdyrýmen keledi. Aǵylshyn tilinde jyl saıyn ekonomıka, áleýmettaný, medısına, t.b. taqyryptarda 550 000 ataýly eńbek jarııa­lanady. Salystyrý úshin keltire keteıik, orys tilinde – 97 000, fransýz tilinde – 65 000, qazaq tilinde – 2300. Tehnıka jáne jalpy tehnologııa jaıly aqparattyń 70 paıyzy álemge aǵylshyn tilinde taraıdy. Osy aıtylǵandardy saralaı kelgende, Elba­synyń: «Dástúr men mádenıet – ulttyń genetıkalyq kody», degen paıymy odan saıyn salmaqty bola túsedi. Genetıkalyq kodynan aıyrylǵan el – qańbaq. Tamyrynan úzilgenderdiń bári teksiz. Búginde memlekettigi men týǵan tilin saqtap otyrǵandar – sol tekti elder. Al tektiliktiń qaınary – tarıhı sana. Arıılerdiń kezinde egilgen, saqtardyń tusynda kóktegen, ǵundar dáýirlegen shaqta masaqtanǵan, kóktúrikter jemisin tergen, talaı da talaı óńdelgen, máńgilik uǵymyn týǵyzǵan, soǵan jáne sendirgen ulttyq sana. Rımdikter asqaqtap turǵan shaǵynda astanasyn «Máńgilik qala» dep ataǵan. Qıdandar ózderin «Kúmis elimiz» dep jarııalady. Manchjýrııalyqtar (shúrshitter) «Altyn el» ataýymen aıbattanyp, Qytaıdy basyp aldy. Al bizge, azattyq úshin ǵasyrlar boıy arpalysqan halyqqa, tarıhymen tabysyp, ulttyq namyspen dúr silkingen ultqa «Qazaq eli» degen tekti at jarasar edi. Qazaq eli nyǵaıtqan Qazaq memleketi qazaqty máńgilik eter edi. Teginde qazaq halqynyń erik-jigeri erekshe ǵoı. Ishki-syrtqy jaýmen san ǵasyr qııan-keski aıqasyp júrip, túbinde aıy ońynan týatyndyǵyna ılandy.

Qandaı qııamet bolsa da Uly Dalanyń urandy baıraǵy qulamaıtyndyǵyna sendi. Altaıy altynmen, Ulytaýy kúmispen, Alataýy aspanmen, Qarataýy kóktúriktiń kıesimen kómkerilgen ulan óńir keler urpaqqa máńgi mura bolyp qalatyndyǵyna kúmán keltirmedi. Azattyqtan aıyrylyp júrip te táýelsizdiktiń túbi bir qaıta shyraınalatyndyǵyn urandap aıtýmen boldy. Abzal uldarynyń, Sultanmahmut sekildi asyldarynyń tegeýrinimen: О́ler jerden kettik biz, Bul zamanǵa jettik biz. Jasaıdy Alash, ólmeımiz, Jasasyn Alash, jasasyn! – dep jar saldy. Alash degende, árıne, Alty Alash eske túsedi. Búkil túrki dúnıesi kóz aldyńda turady. Iollyǵ-tegin tasqa qashap jazǵan «Tutas túrki eli» ıdeıasy júregińdi jylytady. Máńgilikke túrki elderi tize qosyp birge bet alsaq deısiń. Bul arman-ańsaý emes, solaı bolyp jatqany kóńildi kónshitedi. Osy ıgilikke uıytqy bolǵan bastamalardyń qazaq elinde kóterilgenine mereılenesiń. Anyǵynda solaı ǵoı. Tarıhı tamyrlas aǵaıyndardyń qaıta baýyrlasýyna qyzmet etýge kirisken túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi men osy elder parlamentteriniń assambleıasy, qandastardyń ortaq tarıhyn túgendep jatqan Túrki akademııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tikeleı usynysymen shańyraq kóterdi. Olardyń aıasy keńeıe beretindigi aı men kúndeı aqıqat. Túbi tutastyń tarmaqtanyp baryp qaıta birigetindigi jaratylystyń tabıǵı zańdylyǵy. Fılosof ári saıasattanýshy Samıýel Hantıngtonnyń («О́rkenıetter qaqtyǵysy») paıymdaýyna júginsek, HHI ǵasyrda mádenıetteri tektes elderdiń jaqyndasý, mádenıeti tamyrlas emes ulttardyń bóliný úderisi júrip jatyr.  Alyp derjavalar ydyrap, baýyrlas halyqtardyń odaqtary bel alyp keledi.

Eýroodaq sonyń jarqyn kórinisi. Ejelden qanattasa otyrǵan, kóp rette taǵdyrlas, ishinara qandas, ekonomıkalyq ál-aýqaty deńgeıles, saıası qurylymy uqsas ulttar birigip qana qoımaı, álemge aqyl aıtýda. Mundaı ymyralasý úrdisi Latyn Amerıkasynda da aıqyn ańǵarylady. Ekonomıkalyq odaqtasýǵa negizdelgen And paktisi, Úsheýdiń toby (Meksıka, Kolýmbııa, Venesýela), Ortalyq latynamerıkalyq ortaq rynok – tilderi uqsas, etnostyq tamyrlas ulttardyń jańa jaǵdaıda qaıta tabysý, sol arqyly adamzat kóshinen qalmaý úshin jasaǵan alǵy qadamdary. Osyndaı yntymaqtastyqty Shyǵys Azııa elderi de qalaıdy. Olar, atap aıtqanda, ASEAN elderi – Malaızııa, Taıvan, Gonkong, Ońtústik Koreıa, Qytaı men Japonııa túptiń túbinde tize qosady degen boljam bar.

Negizgi maqsat – Shyǵys Azııa ekonomıkalyq keńesin qurý arqyly álemge bıikten qaraý. Jer sharyndaǵy qandastar osylaı til tabysyp jatqanda ádet-ǵurpy men ulttyq mádenıetteri barynsha uqsas túrki halyqtary bir-birine qol sozyp qana qoımaı, qoıan-qoltyq aralasýǵa tıis. Olardyń sımvolıkalyq ortaq eltańbasy jasalyp «Túrki tektes túgel bol!» dep aıshyqtasaq, artyq pa?! «Baýyrlastyq sezimmen – máńgilikke» dep tulparlansań oryndy ǵoı. Fransııanyń urany – Erkindik. Teńdik. Aǵaıyndyq. Reseıdiń urany – Derjavalyq Rossııa. Amerıka Qurama Shtattarynyń ulttyq ıdeıasy – Qudaıǵa senemiz. Biz, ata-babasy Eýrazııa qurlyǵynda at oınatqan, búgingi tolqyny jahanǵa parasatty oı-usynystarymen jaqqan ejelgi el – Qazaq eli izgilik pen ımandylyq ajarlandyrǵan, keńdik pen jomarttyq darhandandyrǵan, qaıtpas qaısarlyq pen namys shyńdaǵan ulttyq qýatymyzǵa senemiz. «Adamzatty mahabbatpen jaratqan Allany súıemiz». Máńgilikke qulshyndyrǵan danalyqqa júginemiz.

Aldan SMAIYL,

Parlament Májilisiniń depýtaty.