Salyq básekelestikti qalaı damytady?

Kórshi elder dep turǵanymyz – Qyrǵyzstan men О́zbekstan. Mundaǵy salyq rezıdenttiginiń sharttary syrt kózge shynymen de tartymdy bolyp kórinedi. Mysaly, osy elderdegi QQS bazalyq mólsherlemesi   12%. Olar da  bıznes úshin jańa, tartymdy jaǵdaılar qalyptastyrýǵa jantalasyp jatyr. Mysaly, qyrǵyz elinde  ShOB úshin salyq salýdyń jalpaq júıesi men arnaıy salyq rejimderi jumys isteıdi. Buǵan qosa, Qyrǵyzstan men Reseı arasynda qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaý týraly kelisim bar. Bul eki ıýrısdıksııada da bir ret tabys salyǵyn esepteýge múmkindik beredi. Mundaı jaǵdaı reseılik kásipkerler úshin onyń ishinde keıingi jyldary bizdiń elge kóship kelgenderge tıimdi bolyp kórinedi.

Qarjy mınıstrliginiń ustanymynsha, qazaq bıznesi kórshi elderge kóship ketedi dep qaýiptenýge negiz joq. Vıse-mınıstr Erjan Birjanovtyń ýájimen aıtsaq, bul – jańsaq pikir. Sebebi ósip-óngen óńirin tastap, eshkim de bóten elge barmaıdy. Ári О́zbekstanda nemese Qyrǵyzstanda kásipkerlik ashyp, taýarlardy elimizge ákep satsa, shyǵyn tipten kóp bolady.  Taýarlardy elge ákelýge 16% QQS tólenedi. Onyń ústine rezıdent emes degen másele de kóldeneń shyǵady.

О́zbekstanda da bıznestiń ósýi qar­qyndy: 2025 jyly shaǵyn kásip­oryndardyń sany 1,2 mln-nan asqan, sheteldik kompanııalardyń sany 30%-ǵa artqan. Bizdiń eldiń kom­pa­nııa­lary О́zbekstandaǵy sheteldik ká­sip­­oryndardyń 6,8%-yn ǵana quraıdy.

Degenmen de elimizdiń bız­nesi kórshi elderge jappaı kóshý úde­risi baıqalmaıdy. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń derekte­rine sáıkes, ótken jyl­dyń qań­tar-qarasha aılarynda elimizde shaǵyn jáne orta ká­sip­kerlik sýbek­­tileriniń sany azaımaǵan, kerisinshe ulǵaıǵan. Resmı statıs­tıka da bıznestiń syrt elderge qonys aýdarýyn ázirge rastaǵan joq.

Alaıda sarapshylar salyq reformasynda daýly tustar kásipkerlikke salmaq túsi­rýi múmkin ekenin aıtady. Sonyń ishinde jet­kizý tizbekteriniń buzy­lýyna, shot­tardyń jabylýy men esep berýdegi jappaı qate­likterge alyp keletinin eskertti. Olardyń aıtýynsha, bıznes 2026 jylǵy aqpan-sáýir aılaryn­da bıznestegi opera­sııalyq úderisterdiń qul­dyraý qaýpimen betpe-bet keledi. Elimizdiń Saýda jelileri odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Elbegı Ábdıevtiń aıtýynsha, kóptegen jergilikti óndirýshiler jańa erejeler boıynsha jumys isteı almaıdy. Olar ne jabylady, ne óndirisin elden tys jerlerge aýystyrady. «Nátıjesinde, dúkenderdiń sóreleri reseılik, ózbekstandyq, belorýstyq taýarlarmen tolyǵýy múmkin. Saldarynan halyqtyń kún kóriske jumsaǵan aqshasy ımportqa ketedi, deıdi ol.

Ekonomıster bolsa, basqa elge kóshýdi tek salyqtyq óz­geris­­terden dep qaramaý kerek­­tigin eskertedi. Onyń da tıim­di tustary bar, jańa naryq neǵurlym tıimdi nemese neǵur­lym básekeli bolýy múmkin, ere­je­lerdegi jyldam ózge­ris­ter mem­lekettiń rólin joǵa­ry­latady, elimizde ınves­torlar úshin úlken jeńildikter bar.

Sarapshylardyń aıtýynsha, kórshi elder salyq júıe­sinde tár­tip ornatýdy endi ǵana qolǵa aldy, sondyqtan tó­men sa­lyqtardy usyna otyryp, qolynan kelgen­niń bárin kó­­le­ńkeden shyǵarýǵa tyrysady. Odan keıin bul bári­bir salyq paıyzynyń kóteri­lýine alyp keledi. Standart­ty álemdik jol osy. «Bıznes­tiń aýysýy – jaı ǵana salyq­tyq sheshim emes. Naryqtyń aýysýy suranystyń, básekelestiktiń, ınstıtýsıonaldyq ortanyń ózgerýine ákeletinin este saqtaý qajet», deıdi sarapshylar.

Sarapshy Andreı Chebota­rev úsh eldegi salyq júıesi men bıznes júrgizý sharttaryn mu­qııat taldaý kerektigin aıtady. Naqty salyqtar men paıda týraly paıymdaýdy tereń­detpes buryn aldymen jalpy kórinisti qaraǵan jón. «Elimizde ortasha salyq júktemesi 19,5 paıyz­dy quraı­dy, al О́zbekstanda ol aıtar­lyqtaı joǵary – 24,7. Bul elde QQS júıesi óte qatań. Eger jeke kásipker aınalymy 1 mlrd somǵa jetse (bul shamamen 43 mln teńge), ol birden QQS-ǵa kóshýge mindetti. Al bizde jaǵdaı basqasha: jeńildetilgen deklarasııa negizinde arnaıy salyq rejimi boıynsha ju­mys isteıtin bıznes úshin QQS bo­ıynsha shek múldem joq», deıdi A.Chebotarev.

Onyń pikirinshe, tómen mól­sher­leme basynda tartymdy kóri­nýi múmkin, biraq bıznesti uzaq jos­parlaýǵa kelmeıdi. Osy turǵydan alǵanda, otan­dyq model uzaq jyldarǵa jospar­lan­ǵan bıznes úshin óte tıimdi. Sondyqtan kásip­kerler búgingi damýdy emes, erteńgi órkendeýdi oılaý kerek.

Investorlar úshin de aıyr­­ma­shylyqtar bar. Elimiz­de salyq jeńildikteri (korpo­ratıvtik ta­bys salyǵy, jer jáne múlik sa­lyqtary) 8–10 jyl qoldanylýy múmkin. О́zbek­standa mundaı jeńildikter eń kóp degende úsh jyl ǵana qolda­nylady, deıdi sarapshy.

Sarapshylardyń aıtýynsha, salyq júıesindegi ózgerister­­den úrkýdiń qajeti joq. Alǵash­qy jarty­jyldyqta júıeniń damý traek­torııasynyń betalysy anyq­talady. Jańartylǵan qu­jat salyqtyq básekege qabilet­tiligimizdi joǵaltýǵa jol ber­meıdi. Dál qazir bizge bıznes relokasııasy emes, ekonomıka­lyq landshafttyń qurylymy mańyz­dy.

Sarapshy Saparbaı Jo­baev­tyń aıtýynsha, biz birinshi kezekte salyqtyq básekelestik týraly emes, damýdyń túrli modelderi týraly oılaýymyz kerek. О́zbekstan naryqty bel­sendi túrde keńeıtip, tómen baza men demografııanyń áse­rine súıene otyryp, ınstıtýttar quryp jatyr. Al biz ıns­tıtýt­tardyń sapasyna, bız­nes­tiń senimi men erejelerdiń bol­jamdylyǵyna kóbirek mán berip otyrmyz. Uzaqmerzimdi perspektıvada mólsherlemesi tómen nemese joǵary elder emes, erejesi bárine túsinikti elder ǵana utady. Bıznes úshin básekelestiktiń negizgi jelisiniń arajigi osy jerde aıqyndalady.

S.Jobaevtyń pikirinshe, salyq júıesindegi ózgerister bızneske qysym kórsetý emes, eldiń qarjylyq-ınvestısııa­lyq turaqtylyǵyn saqtaý úshin qabyldanǵan májbúrli qadam. Makroekonomıkalyq jaǵdaı turaqty. Biraq memlekettiń kiristeri men shyǵystaryndaǵy jınaqtalǵan aýytqýlardy endi elemeýge bolmaıdy. Byltyrǵy qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha Qazaqstanda 7 190 ózbek zańdy tulǵasy tirkelgen, olardyń 5 473-i jumys istep tur. О́zbekstan elimizdiń ásirese saýda, logıstıka jáne qyzmet kórsetý salasyndaǵy negizgi ınvestorlarynyń biri, sheteldik kompanııalar sany­nyń jalpy azaıýyna qaramastan ınves­tısııalar kólemi boıynsha top-5 eldiń qataryna kiredi.

«Jumysy jolǵa qoıylǵan, na­ryq­ta ózindik úlesi bar bızneske aıaq as­ty­nan basqa jaqqa kóship ketý ońaı emes. Bıznesti kóshirý – bul jaı ǵana salyqtyq sheshim emes, naryq­ty aýystyrý degen sóz. Ol úshin tu­tynýshy naryǵyn, suranys qury­lymyn, básekelestik ortany, jetkizý tizbegin, ınstıtýsıonaldyq or­tanyń bárin óz­gertý qajet. Bul – ońaı máse­le emes. Son­dyqtan salyqtaǵy ózgeris­ter­ge baıla­nys­ty kásipkerler kórshi el­der­ge údere kóshedi degen – mıf. Ári jańa Salyq kodeksindegi negizgi ózge­­ris­ter bıznesti jasandy túrde ból­­shek­teýge jol bermeıdi», deıdi sarapshy.

ALMATY