Jazda jeri saǵymǵa, qysta eli soǵymǵa baı Sarysý aýdanynyń tórinen oryn tepken Igilik aýylynda qazir 200-diń ústinde tútin bar. Bireýden ilgeri, bireýden keıin tirshilik etip, ózine laıyqty kósh-kerýenin jalǵastyryp jatqan Igilikte biraz ıgi tirlikterdiń basy qaıyrylypty. Mektep, klýb, feldsherlik pýnkt, meshit úıi sonadaıdan men mundalaıdy. Bir áttegen-aıy, el aýyzsýdy áli kúnge qudyqtan alyp iship otyr. Biraq, aýylǵa qubyr tartýǵa joba jasalynǵan eken. Sátin salsa taza sý ishetin kún alys emes sekildi.
Osyndaǵy óner mektebiniń ishi de kúmbirlegen únge toly. Myna bólmeniń esigin ashyp qalsańyz, dombyra tartýdy úırenip jatqan jas bala, ana bólmesinde qobyzyn qushaqtaǵan oqýshy qyz... Árqaısysy ártúrli shyǵarmany oryndap jatsa da bári qosylyp osy shańyraqqa tán, qulaqqa jaǵymdy bir áýenge ulasady. О́ıtkeni, osy shańyraqta óner úırenip júrgen jas balalardyń boıynda erekshe bir qulshynys, qýanysh, kúsh-qýat bar eken. Olarǵa dáris berip júrgenderdiń ishinde Baltabaı Dáýirbekovti Sarysý jurty ǵana emes, oblys halqy jaqsy tanıdy. О́nerdiń arqasynda ónip-ósip, qos ishektiń arqasynda qanatyn keńge jaıǵan Baltekeńniń úıinde dombyra, qobyz jasaıtyn shaǵyn seh bar. Ol shańyraqqa da sálem berdik. Shaǵyn ǵana bólmege dombyranyń birneshe túrleri ilinipti. Áli bitpeı, jarym-jartylaı istelgenderi de barshylyq.
Jalpy, bul óner qonǵan shańyraq. Baltabaı aǵanyń perzentteri – Biltebaı, Almabaı, Janar, Dınara, Ásel, Jaras, Aıtkúl, bári-bári shetinen dombyrashy, qobyzshy. Barlyǵy da termeni, halyq ánderin naqyshyna keltirip aıtady. Nemereleri Jandos, Aıda, Jalǵastar da atadan daryǵan ónerdi jalǵastyryp kele jatqan daryndar. Jambyl gýmanıtarlyq kolledjiniń III kýrsynda oqıtyn taǵy bir nemeresi Almas stýdentter arasynda ótken respýblıkalyq baıqaýdyń «Qylqobyz» atalymy boıynsha laýreat.
– Dombyra, qobyz jasaýmen aınalysyp kele jatqanyma 14 jyldan asty, – deıdi Baltabaı Bekboluly. – Jeke kásipker retinde tirkelgenmin. Dombyranyń barlyq túrin jasaımyn. Árıne, bul kásipti birden meńgerip ketkenimiz joq. Tájirıbe joqtyqtan opynǵan jaǵdaılar da boldy. Áli esimde... Mýzykalyq aspap jonýdy jańadan úırenip júrgen kezimde baqandaı elý dombyrany Almatyǵa aparyp, úlken bir konserttiń kezinde satpaqshy boldym. Sonda tizilip turǵan dombyrany kórip, bir kisi buryldy. Álgi kisi dombyranyń bir-ekeýin shertip kórip: «Munyń ne? Mańqa dombyralaryńdy nemenege samsatyp ákelgensiń?» dep, teris burylyp ketip qaldy. Keıin bildim, bul – Nurǵısa Tilendıev eken. Sóıtsem dombyranyń shanaǵynan pernelerine qaraı kóz jibergende, syzǵyshpen syzǵandaı túp-túzý bolyp turýy tıis eken. Sál qısaısa, úni buzylatyn kórinedi. Nurǵısa aǵamnyń jasaǵan dúnıemdi jaratpaı tastaýy sabaq boldy. Qazir tapsyrys kóp. Tipti, keıbir dombyramyzdy 1000 AQSh dollaryna baǵalap, satyp alyp ketedi. Jalpy, ózim bala kezimnen aǵash jonýǵa qumar boldym. Irek, qısyq ósip turǵan aǵashtardy kórsem, kóz aldyma talaı beıneler elesteıtin. Qazaq osy ulttyq aspaptarymen baı emes pe? Bir jyldary qylqobyz degendi eshkim qolǵa ustamaı, quryp bara jatyr edi. Qazir Allaǵa shúkirshilik, ulttyq aspaptarǵa degen qamqorlyq jaqsy. Aýyldaǵy óner mektebi talaı jastyń bolashaǵyna jarqyn jol ashty. Únemi baıqap júremin, oqýshylar meılinshe óner sabaǵynan qalmaýǵa tyrysady. Jas balalardyń ónerge degen qulshynysy – ómirge degen qyzyǵýshylyǵy, umtylysy emes pe?
Iá, óner – qudiret. Qudiretti bári moıyndaıdy. Tek bankter bolmasa... Er adam qashanda sabyrly, salmaqty ǵoı. Al áıel ádiletsizdikke shydap tura almaıdy. Osy úıdiń otanasy Halbúbi apamyz syryn aıtamyn dep shynyn aıtyp qaldy. Onyń aıtýyna qaraǵanda, otaǵasy qolǵa alǵan kásipke ál-ázirge bankter tarapynan eshqandaı qoldaý-qolpashtaý bolmaı tur eken. «Nesıe beremiz degen soń jaz boıy qujat jınaýmen ýaqytym ótti. Nemerelerimniń aýzynan jyryp alǵan 40 myń teńgem osyǵan bekerge ketti. Aqyrynda nesıe berilmedi. Shynyn aıtý kerek, bankter bul kásipten paıda túsetinine senbeıdi. Tipti, kepildik qoısań da jolatpaıdy eken. Allaǵa shúkir, 15 jyldan beri osy aspaptardy satýdyń arqasynda kúnimizdi kórip kelemiz ǵoı. Ákimdiktegiler mereıtoı ıelerine syılyq jasaýǵa keı kezderi dombyra-qobyzymyzdy qaryzǵa alyp ketip, aqshasyn keıin ákep berip jatady. Rahmet, ákimdik qoldaý kórsetti. Biraq, banktegilerdiń basy osy iske ıilmeı-aq qoıdy» dep kúıinedi apamyz shaıyn qamdap jatyp.
Árıne, bul jerde bas salyp bankti kinálaýǵa bolmas. Olar da ary-beri eseptep, kózderi anyq jetpegennen keıin bul iske aqsha salǵysy kelmegen shyǵar. Biraq aýdan basshylarynyń aıtýyna qaraǵanda, jalpy bankterdiń Sarysýǵa qarjy salýǵa qulqy joq. Sońǵy 2 jylda «Damý» qory bul óńirdegi 1-aq jobany qarjylandyrýǵa kelisim beripti. О́tken jyly «Halyq bankine» usynylǵan 41 jobanyń ekeýi, «Banksentrkredıtke» usynylǵan 15 jobanyń úsheýi ǵana ótkeni osy sózimizdiń dáleli bolsa kerek. Úlken jobalardyń ózin jolda qaldyryp jatqan bank dombyra men qobyzǵa qaıdan qarjy bólip bersin?
Meıli, ár qazaqtyń shańyraǵynyń tórinde dombyra turýy kerek degendi uran qylyp ustaǵan halyqpyz ǵoı. Qazaq aman turǵanda ulttyq ónerdi ulyqtap júrgenderdiń de jaǵdaılary jaman bolmas. Sarysý aýdanynyń ákimi Qanatbek Mádibek dombyrany serik etken Dáýirbekovtar otbasynyń kásibine aldaǵy ýaqytta jumyspen qamtý baǵdarlamasy boıynsha nesıe beriletinin aıtyp qaldy. Ázirge ákimniń ulttyq ónerge degen osy janashyrlyǵy ǵana kóńilge demeý bolyp tur.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy,
Sarysý aýdany.