Qarapaıym oqyrman Ketbuǵa jyraý men Ketbuqa (Hetbýha) sultandy ajyrata bilmeıdi. Bir jaǵynan buǵan syn joq. О́ıtkeni shyǵystanýshy tarıhshylar eki tarıhı tulǵa haqynda jeke-jeke aıyryp, túsindirme jasaǵan joq.
Ataqty Dospambet jyraýdyń «Ketbuǵadaı bılerden, Keńes surar kún qaıda?» deıtin jyrda nemese HIV ǵasyr murasy «Shadjarat ál-atrak» atty kitapta: «Teńiz bastan bylǵandy, kim tundyrar, a, hanym, Terek túpten jyǵyldy, kim turǵyzar, a, hanym» dep, Joshynyń ólimin estirtetin naıman Ketbuǵa jyraý bir basqa. Bul kisi shamamen 1150 – 1225 jyldary ómir súrgeni týraly derek bar.
Al myna kúmis teńgeni soqtyrǵan Ketbuqa basqa adam. Bul tulǵa týraly qoldaǵy bar derekke úńilsek, mońǵol sherigi 1260 jyly Aın Jalýt shaıqasynda mamlıýkterden oısyraı jeńilgen tusta biz sóz etip otyrǵan Ketbuqa Sham jerinde mysyrlyqtardyń qolyna túsedi. Tarıhshylar bul adamnyń shyqqan tegi oırat tuqymdas deıdi.
Ketbuqany qul bazarynan Qalaýyn sultan satyp alyp, balasy ál-Ashraf Halılge syılaıdy. Ýaqyt óte erligi elden erek tutqyn han balasynyń jaqyn serigine aınalady. 1290 jyly Qalaýyn dúnıe salyp, Mysyr bıligi Halıldiń qolyna ótedi. Biraq 1293 jyly qysta Halıl sultan búlikshi Baıdaranyń qolynan qaza tabady. Baıdara taqqa otyryp úlgermeı Ketbuqanyń qolynan ólim qushady. Ketbuqa burynǵy ıesi Halıl sultannyń segiz jasar balasy Muhamedti taqqa otyrǵyzady.
Keshikpeı taq talasyna soıqan tartys bastalady. Bul tartysta Ketbuqa jeńiske jetip, 1294 jyly taqqa otyrady. Patshalyǵynyń belgisi retinde altyn, kúmis teńge soqtyrady. Teńgeniń óń betine arab árpimen «al-Malik al-Adil Zayn-ad-Din Kitbugha Ben Abd-Allah al-Mansuri al-Turki al-Mughli» degen jazý jazylyp, hıjranyń 694 jyly soǵylǵany týraly málimet berilgen. Bul data bizdiń jyl sanaý boıynsha 1295 jylǵa dál keledi.
Bir qyzyǵy, oırat tekti sultan taqýa musylman bolǵan eken. Sol zaman tarıhshylary jazǵan málimetke júginsek, «Ketbuqa musylmandar qasıetti sanaıtyn Mekke, Mádına qalasyn syrtqy jaýlardan qorǵap, paıǵambar Muhamedtiń (s.a.s) ustanymyna adal bolǵan» depti.