Jalpy, qysy qatal, jazy aptap Syrdyń topyraǵynda syrttan kelgen kóshetterdiń jersine qoıýy ońaı emes. «О́z elimizde ósetin tal-daraqty kógerte almaı otyrǵanda tabıǵaty jaıly aımaqta ǵana tamyr jaıatyn tropıkalyq jemis aǵashtary týraly sóz etý qıyn shyǵar», dep oılaıtynbyz.
Biraq osy kúni óńirde ondaı aǵashtardy da jaıqaltyp otyrǵandar bar. Solardyń biri – Aqerke Tájekeeva. Qazir Aqerke qyzmet etetin «Bolashaq» ýnıversıtetiniń jylyjaıynda lımon pisip, papaııa, banan, kýmkvat aǵashtary jemis salyp tur.
Aqerkeniń osy kásipti qolǵa alǵanyna 22 jyl bolypty. Bastapqyda Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń, keıingi jyldary «Bolashaq» ýnıversıtetiniń jylyjaıynda qyzmet etip keledi. Qala irgesindegi «Sabalaq» saıajaıyndaǵy 3 jylyjaıda lımon, qııar, qyzanaq, túrli kóshet egiledi. Shaǵyn baq retinde bastaǵan úıdegi jylyjaıda qazir jemis pen gúl túrlerin ósirip, jan-jaqty zertteıdi, kerekti kútimdi jasap, ýnıversıtettegi jylyjaıǵa kóshiredi.
Tájirıbeli maman Qyzylorda kún sáýlesi molynan túsetin óńir bolǵandyqtan, jylyjaıǵa óte qolaıly ekendigin aıtady. Bizdegi basty másele – qysy-jazy toqtamaıtyn jel ǵana. Osyny eskermegendikten de syrttan kelgenderge jylyjaı saldyrǵan talaılar san soǵyp qaldy. Qazir Aqerke men kúıeýi oblysta osy kásipti bastaǵandarǵa keńes berip, bir maýsym boıy kómek kórsetedi. Qolynan talaı is keletin azamatynyń jergilikti tabıǵatqa beıimdep soqqan jylyjaıy 10–15 jylǵa deıin syr bergen emes. Bulardan keńes surap keletinder de kóbeıip keledi.
Saryaǵashtan lımon kóshetin ákelgende bul iske kúmánmen qaraǵandar az bolǵan joq. Apelsınmen býdandastyrylǵan bul sort ystyqty «jaqsy kóretin» bolyp shyqty. Kútimniń arqasynda ekinshi jyly jemis berdi. Banan, papaııany da jergilikti topyraqqa egip, tynymsyz izdenis pen eńbektiń arqasynda jersindirdi. Sońǵysynyń emdik qasıeti kóp. Japyraǵy men túınegi qant dıabeti men joǵary qan qysymyn qalypqa keltiredi.
Bul ispen aınalysqandardyń kópshiligi jazdyń aptabynda jylyjaıdy toqtatyp qoıady. Keıipkerimiz kúnnen qorǵaıtyn tordy tutyp, jumysyn jalǵastyra beredi. Qajet kezinde aýany qoldan ylǵaldatady. Kóp jylǵy tájirıbeden túıgeni – Syrda eshteńe óspeıdi degen beker sóz. Babyn jasasa, bar ósimdikti jaıqaltýǵa bolady.
«Dúkende satylatyn topyraqqa áýes bolmaǵan durys. Men qoldan jasalatyn bıogýmýs paıdalanamyn. Sosyn bir topyraqta óngenmen, árqaısysynyń ereksheligi bar. Mysaly, bir túp banan 30–40 kılo ónim beredi. Biraq bir salǵannan keıin ony shaýyp tastap, jan-jaǵynan shyqqan kóshetin baptaýǵa kirisemiz. Bizge tańsyq papaııanyń da, mangonyń da ózderine tán «minezi» bar», deıdi Aqerke.
Qazir jylyjaıda 4 túp banan, 4 túp papaııa, 10 shaqty lımon, apelsın, kýmkvat aǵashtary ósip tur. Jemis aǵashtarynyń da býdandastyrylǵan túrleri de bar. Jaqynda kıvı ósirýdi bastap ketti.
Jylyjaıdy jaıqaltyp otyrǵan keıipkerimiz Almaty qalasyndaǵy zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtty bitiripti. Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetinde eńbek jolyn bastaǵan ony jańadan salynǵan jylyjaıǵa agronom etip jiberedi. Keıin ekinshi joǵary bilim alyp, qazirgi mamandyǵyn ıgerdi. Qazir aýyl sharýashylyǵy magıstri dárejesin ıelengen ol «Bolashaq» ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy ári jylyjaı meńgerýshisi. Osy isti qolǵa alǵaly beri óńirde qyzanaq, qııar ósirý tehnologııasy jaıynda ádistemelik nusqaýlyq jazypty.
«Elimizde botanıkalyq baqty qolǵa alǵan qala az. Bul eń aldymen jaqsy demalys orny bolar edi. Bizdiń qalada da Tuńǵysh prezıdent parkin jańǵyrtý barysynda usynymyz eskerilip, qysqy baq salynyp jatyr degendi estidik. Ekologııalyq óńir sanalatyn biz úshin qaqaǵan qysta qustary saırap, baǵy jaınap turatyn mundaı oryn syrttan ákelingen ósimdikterdi jersindirip, olardyń ósip-ónýin zertteýge taptyrmas múmkindik berer edi», deıdi maman.
Qyzylorda