Oblys ortalyǵynan qozykósh jerdegi Qonysbaı aýylynan 200-den asa jylqy joǵalypty degen sýyt habar qulaǵymyzǵa tıgen soń baryp qaıttyq. Shynynda da jamanat habar jaı bola ma, mal súmesimen kún kórip otyrǵan malsaq qaýym júgen ustap qalypty.
Qymbatshylyq qos búıirden qysqyshtaı qysyp turǵan ýaqytta malsaq qaýym úshin 200 bas jylqy – qyrýar dúnıe. «Aldyrtqan albyrt» degendeı halyqtyń saly sýǵa ketip otyr eken. Máseleniń mánisine kóz júgirtsek, aldymen jylqyshy, aýyldyq okrýgtiń ákimdigi, mal ıeleri arasynda úsh jaqty kelisim jasalmaǵan. Eń aldymen qoldaǵy malǵa qajetti jazǵy jaıylymy, qysqy qystaýy anyqtalyp, shabyndyq jeri belgilenip, ár basqa 5 myń teńgeden aqy qoıyp baǵýdy mindetine alǵan jylqyshymen arada kelisim jasalý kerek edi. Áıtpese baǵymdaǵy mal joǵalsa nemese aýyryp ólse, shyǵyndy qalaı óndirip alasyń?
«Ondaı mindetti eshkim moınyna alǵysy kelmeıdi. Sebebi jylqyshy tabý óte qıyn. Elde ishinara jumyssyzdyq bolǵanymen, belsenip eshkim shyqpaıdy. Negizinde tabys tabatyn jer. Qazir jylqyshylar ár basqa 5 myń teńge alady. Eger bir baqtashyda 300 jylqy bolsa, aılyq tabysy 1,5 mln-nan aınalar edi. Árıne, jalǵyz baqpas úshin kómekshi alsa da utylmaıdy. Kóktemde qara maldy jaıylymǵa shyǵarar aldynda aýyl turǵyndarynyń jıynyn ótkizip, qara maldy, jylqyny kim baǵady dep aqyldasamyz. Qazir jylqy turmaq kóktemnen kúzge deıin ǵana baǵylatyn qara malǵa da baqtashy taba almaı otyrmyz. Bul aradaǵy sebep túsinikti. Qazir 300-ge jýyq otbasy turatyn aýylda elýge jeter-jetpes qara mal bar. Tabysy az bolǵan soń mal baǵýǵa belsenip eshkim shyqpaıdy. Kezekpen baǵyp jatyr. Úıinde mal baǵatyn adamy bolmasa tipti qıyn. Azyn-aýlaq aqshasyn tólese de, bir kún baǵyp turatyn kisi joq», deıdi Qonysbaı aýyldyq okrýginiń ákimi Jasqaırat Eslámbekov.
Aýyl turǵyndarynyń aıtýyna qaraǵanda, saýyn sıyr bolmaǵandyqtan, sút-maıyn oblys ortalyǵyndaǵy bazarlardan satyp alady eken. Bálkim, qaladaǵy suranystyń artyp, qymbatshylyqtyń qaýlap bara jatqanynan da osyndaı jaılar janama sebepshi bolyp jatqan shyǵar. Aýylda turyp mal ustamaǵannan keıin aqshasyna satyp alǵan kúnniń ózinde ózgeniń nesibesine ortaqtasady emes pe? Alǵashqyda túpnegizi jalqaýlyqta jatyr-aý dep joramaldaǵanbyz. Sóıtsek, aýyldyq okrýgte qolda bar maldyń jazǵy jaıylymy joqqa tán, shabyndyq jeri toqymdaı ǵana eken. Onyń ústine irgede altyn óndiretin kásiporyn, qıyrshyq tas óndiretin ujymdar qaptap tur. Jaıylym bolmaǵan soń qaıtyp mal baǵar. Al óz aıaǵymen kún kóredi deıtin jylqynyń jaıy – jańaǵy. Aýyl turǵyndarymen tildeskende uqqanymyz, joq maldyń sany 200-den asyp jyǵylýy ábden yqtımal. Aıdyń-kúnniń amanynda tileýin tilep otyrǵan qyrýar jylqy qoldy bolǵannan keıin bir-birimen habar almasý úshin ortaq chat ashypty. Sol chattaǵy tildesýlerge qaraǵanda joǵalǵan jylqy sany biz aıtyp otyrǵan kólemnen áldeqaıda kóp bolýy da múmkin. Aýyl turǵyndary ǵana emes, qalanyń irgesindegi aýyl bolǵandyqtan, qala turǵyndary da jylqyshyǵa senip, malyn tapsyrady.
– Meniń úsh bas jylqym joǵaldy, – deıdi aýyl turǵyny Amantaı Baıdalın, – jylqyshy Temirbek Ǵalymov kelisimshart jasaǵysy kelmeıdi. Eger ondaı talap qoısań, «men jylqylaryńdy baqpaımyn, ózderiń baǵyp alyńdar» dep shyǵa keledi. Al «men baǵamyn» dep umtylyp turǵan eshkim joq. Qazan aıynyń 29-y kúni jylqyshynyń ózi habarlasty. Eki úıir jylqym joǵalyp ketti, izdep júrmin dedi. Qarasha aıynyń alǵashqy kúnderi habarlasqan edi. Taıaý kúnderi jylqyny aýylǵa ákelemin, malyńdy ustap al degen. Biraq ákelmedi. Keıin meniń jylqylarym joǵalǵany belgili boldy. Tóleımin dep qolhat ta jazyp berdi. Biraq qansha izdesek te jylqyny ǵana emes, jylqyshyny da taba almaı júrmiz. Úıine qansha ret bardyq, únemi jabyq turady. Qalta telefonyn kótermeıdi. Endi ne isterimizdi bilmeı, áýre-sarsańǵa túsip otyrmyz.
Mundaı másele jalǵyz Qonysbaı aýylynda ǵana emes, kóptegen aýylǵa tán. Biletin adamdardyń aıtýyna qaraǵanda, qazirgi jylqyshylar – «erke». Malsaq qaýymnyń kúni ózderine qarap qalǵanyn bilgennen keıin moıyndaryna eshbir jaýapkershilik alǵysy kelmeıdi. Qonysbaı aýyldyq okrýgi ákiminiń tilimen aıtqanda, balama usynys joq. Balama bolmaǵannan keıin amal joq aýyl turǵyndary bar malyn túbinde áldebir olqylyq ornyn alyp qalsa ornyn toltyra almaıtynyn bile tura baqtyrýǵa májbúr.
«Menen alty bas jylqy joǵaldy, – deıdi osy aýyldyń turǵyny Serikbol Bekbolat, – ózimniń topshylaýymsha 2024 jylǵy qyrkúıekten bastap joǵalǵan bolýy múmkin. Jylqyshydan surasam, úıirde júr deıdi. О́z betińshe jylqyǵa baryp malyńdy kóre almaısyń. Bireý-mireýdiń taı-jabaǵysy joǵalsa, kúdik týýy múmkin. Al jylqyshy kórsetpeıdi. Sodan alty aı boıy joq maldyń aılyq aqysyn tólep turdym, sosyn toqtattym. Jylqyshy tóleı ber dep qoıady. Men osy maldy memlekettik «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha nesıe alyp mal ósirmekke nıettenip alyp edim. Áýelde tólbasy bolsyn dep qulyndy bıe, taı, jabaǵy aldym. Bárine en salynǵan, jambasyna belgisi basylǵan. Birli-jarym jelindep júrgen bıelerim aman, al pyshaq kóteretin, qysyr qalǵan semiz bıelerim qoldy bolyp otyr.
Osylaısha, memleket tarapynan aýyl turǵyndaryna jandy qamqorlyq jasalyp, baǵdarlamalar qabyldanyp jatqanymen, túpki nátıjesi osylaı bolyp otyr. Bul – bir ǵana mysal. Bálkim baǵdarlamalardyń baıandy bolmaýyna kedergi bolyp turǵan dúnıe jergilikti jerde tirshilikti durys uıymdastyra almaǵandyqtan shyǵar.
– Men osy okrýgke byltyr ákim bolyp saılanǵannan keıin jylqyshymen sóılestim, – deıdi okrýg ákimi Jasqaırat Jaqsybaıuly, – kelisimsharttyń jasalmaǵany ras. Tártip boıynsha jylqyshy jeke kásipker retinde tirkelýi kerek, salyǵyn tóleıdi. Ondaı jaǵdaıda baǵym aqysy sál qymbattaýy múmkin. О́tken jyly irgedegi Krasnyı selosynan jylqyshylar tabylǵan, biraq, ókinishke qaraı, olar da kelisimsharttan bas tartyp otyr.
Aqyr sońynda bútin bir aýyl júgen ustap qaldy. Aýyl turǵyndary jınalyp, ol jıynǵa aýdandyq ishki ister bóliminiń adamdary qatysyp, aryz-shaǵymdaryn jazyp alǵan eken. Endigi úmit – tártip saqshylarynda.
Qys basynda Ereımenniń eteginen eki úıir jylqy joǵaldy. Izim-qaıym. Kókshetaý qalasy turǵyndarynyń 17 bas jylqysy qoldy boldy.
«Mal joǵalǵannan keıin tóńirektiń bárine suraý saldyq. Kózderine tústi me eken dep. Ormanshylarmen habarlastyq. Bolmady. Kileń semiz jylqylar edi», deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Allabergen Jomartov.
Aıtpaqshy, Qonysbaı aýyldyq okrýgine qarasty Dóńgilaǵash aýylynyń qara maly túp-túgel shyǵynǵa ushyrady. Sebep egin alqabynda shashylyp qalǵan hımııalyq tyńaıtqyshty jegen bolyp shyqty. Abyroı bolǵanda irgedegi «Altyntaý Kókshetaý» aksıonerlik qoǵamy qorasy qańyrap qalǵan aýyl turǵyndaryna janashyrlyq kórsetip, shyǵynnyń ornyn toltyrmaq bolyp oqtalyp otyr.
– Aýyl turǵyndarynyń jaǵdaıyn oılaý – eń aldymen jergilikti ákimdiktiń mindeti, – deıdi el aǵasy Asylbek Esmaǵambetov, – ózim de birneshe jyl aýyldyq okrýgtiń ákimi bolyp istedim, ózge jerlerdi qaıdam, qala irgesindegi aýyldarǵa jylqyshy tabýǵa bolatyn shyǵar, aýdan, oblys ortalyǵynda qanshama halyq bar. Jumyssyzdardy qulaqtandyryp shaqyrsa nege kelmesin. Tek jaǵdaı jasaý kerek. Qazir malshylardyń eńbegin eskerý kerek degen másele jıi aıtyla bastady. Eger qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta, Arqanyń aqyrǵan aıazynda at ústinde júretin eńbekkerler zeınet demalysyna erterek shyqsa, olarǵa memleket tarapynan qosymsha kómek kórsetilse, yntalandyrý bolmas pa edi.
Ázirgi jaǵdaı – osyndaı. Mal urlyǵy beleń alyp, jylqy jaryqtyq aıdasa – jaýdiki, ysqyrsa – jeldiki bolyp turǵan kezde mal baǵýdyń mashaqaty myń batpan.
Aqmola oblysy