«Germanııada qazaq jigiti turady eken. О́zi sportshy, Brıýs Lıdiń dosy, aty – Mustafa, – dedi ol telefon nómiri jazylǵan bir tilim qaǵazdy qolyma ustatyp. «Reti kelip, kezdesip jatsań, sálem aıtarsyń». Muny aıtqan Bekseıit Túlkıev Máskeýde oqyǵan, sýretshi dosym. Ol talantty sýretshi ǵana emes, myqty karatıst te edi...
Frankfýrttaǵy kıno festıvali bastalǵaly 2–3 kún bolǵan. Qyrkúıek aıynyń jıyrmalary edi. Maın ózeniniń jaǵalaýy. Birinen biri ótken ádemi ǵımarattar kózdiń jaýyn alady. On bes, álde jıyrmasynshy qabattyń tóbesinde «Mersedes Benstiń» emblemasy jaı ǵana aınalyp tur. Keńestik qapastan sytylyp shyqqan bizge kórgenimizdiń bári ertegi sekildi.
Kıno mýzeıiniń ishi de, syrty da yǵy-jyǵy halyq. Biri – nemis, biri – aǵylshyn, biri ıspan tilinde sóıleıtin aranyń uıasyndaı gýildegen ortada Bolgarııadan kelgen rejısser Natasha Pıskova ekeýmiz kofe iship otyrǵan edik. Biz otyrǵan kafe tómengi qabatta. Bir kezde joǵarydaǵy baspaldaqtan túsip kele jatqan eki kisini kózim shaldy. Biri – jas, ekinshisi – egdeleý kisi. Syrt kelbetteri qytaılar sııaqty, álde fılıppın, bolmasa monǵoldar ma? Ekeýi ár basqyshty sanap basqandaı asyqpaı túsip keledi.
Keshe túnde qolym bosaǵan soń Bekseıittiń aıtqany esime túsip, ol bergen nómirge telefon shalǵam. Telefonnyń arǵy jaǵyndaǵy adam túrikshe birdeńelerdi aıtady. Onyń «Áfándim, ıoq» degenin ǵana túsindim. Kóp uzamaı Mustafa О́ztúriktiń ózi zvondady. Jón-josyǵymdy, Qazaqstannan kelgenimdi qazir Frankfýrtta kınofestıvalde júrgenimdi aıttym. Ol qýanyp «Qazaqstan bizdiń ata mekenimiz ǵoı, erteń kelemin», degen-di.
Eki kózi ottaı janǵan jigit jan-jaǵyna zer sala qaraıdy. Aıaǵyna «adıdas», ústine qysqa jeń kóılek, aq sur shalbar kıgen. Buıralaý qalyń shashy qobyrap qulaǵyn japqan. Aqquba, ádemi jigit meni kórip turyp qaldy. Kúldi. Nege ekenin bilmeımin, men de jymıdym. Apyr-aı, á. Men myna kózdi bul jigitti burynnan sonaý bala kezden bilem ǵoı. Bul Mustafa bolýy kerek. Iá.
– Mustafa ? – dedim ana jigit jaqyndaı bergende.
– Iá, Talǵat baýyrym, menmin, – dedi. Ekeýmiz qushaqtasyp amandastyq.
– Myna kisi Qabı Sýmer aǵamyz, birge keldik.
Mustafa О́ztúrikpen alǵash ret osylaı Maındaǵy Frankfýrt qalasynda tanystym.
Mustafa О́ztúrik kim? Onyń qazaq sporty tarıhyndaǵy róli qandaı? Tólegen Aıbergenovtiń «Janam degen júrekke ot beremin, shabam degen jigitke at beremin», degeni sekildi Mustafa qanshama jasqa úmit pen arman syılap, maqtanysh pen namystyń ne ekenin úıretti. Osylaı kóptiń kýmıri bolyp, Otandy súıý degenniń qudiretin tanyta bildi. Mine, beımezgil aqqan juldyzdyń qupııasy osynda.
Mustafa О́ztúrik alǵash elge 1990 jyly keldi. Bul uly ımperııa keńes odaǵy ydyraýynyń aldyndaǵy shaq-ty. Osy jerde áıgili «Veni, Vidi, Vici...» tirkesi aýyzǵa túsedi. Keldim, kórdim, jeńdim... Alaıda osy úsh sózdiń astarynda qanshama adamnyń taǵdyry men talaby, armany men úmiti, senimi men satqyndyǵy, asaý attyń ústindegi shabýy men súrinýi qatar jatqanyn bildik pe? Mustafa qazaq eli batyrǵa, batyl tulǵaǵa, oryssha aıtsaq kýmırge shóldep turǵan kezde keldi. Tek talantty sportshy ǵana emes, aqkóńil, adal, qazaqtyń ultjandy patrıoty bola bildi. Ol buryn-sońdy bilmegen, estimegen taekvondany bizge kórsetti, tanytty, tamsandyrdy, tánti qyldy.
Mustafany eń alǵash Imanǵalı Tasmaǵanbetov pen Ánýar Arǵynǵazın Sheremetev áýejaıynan kútip aldy. Ol kúnderi Máskeýdegi kıno festıvalda júrgen edim. Imanǵalı «Mustafa dosyń keldi, tez jet» degen soń qonaqúıge tartqam. Ertesine Almatyǵa birge ushtyq. Mustafa Almatyǵa kelgende qatty tolqydy. Alataýdan kóz almaı jasaýraǵan janaryn bizge kórsetpeı buqpantaılaı bergen. Onyń ústine qyzdar gúl usynyp, jigitter dombyramen án salyp, bir qaýym el áýejaıda kútip aldy. Qaýmalaǵan aǵaıyn Musekeńdi burynnan biletin, baǵalaıtyn, tanıtyn, aralasatyn qımas baýyry uzaq sapardan kelgendeı ystyq yqylaspen qarsy aldy. Kelesi kúni Tóle bı kóshesindegi Komsomoldyń Ortalyq komıtetinde jýrnalıstermen kezdesý ótti. Neshe túrli suraqtar qoıyldy. Nemisshe, túrikshe, aǵylshynsha erkin sóıleıtin Mustafany kórgende keýdemizdi maqtanysh sezimi bılegeni ras. Brıýs Lı týraly suraqqa da jaýap berdi. Olar Taıvanda bir zalda jattyqqanyn, Brıýs Lıdiń Mustafany alǵash hanzý eken dep, qytaısha sóılep artynan jón-josyǵyn aıtqanda álemge áıgili kınoakterdiń rıza bolǵanyn estigende bárimiz qol soqqanbyz.
Mustafanyń eń alǵash Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıynda óner kórsetkeni áli esimde. Ortaǵa jalań aıaq, kımonomen shyqty. Appaq kıim ózine jarasa qalǵan. Boıynda bir túıir artyq et joq. Naǵyz jigittiń sultany dersiń. Taekvondo ónerimen jurtty tańǵaldyrdy, tamsandyrdy.
Keshti júrgizgen Doshan Joljaqsynov pen Nurjamal Úsenbaeva Tólegen Muhamedjanovtyń jańa shyqqan «Saǵynysh» ánin oryndady.
«Sálem saǵan, qazaq baýyrym,
Saǵynyshtyń aýyryn-aı...
Taǵdyr tartyp shalǵaı, bir shet elden
Kelem el mekenge...»
Ánniń qaıyrmasyna jińishke soprano qosylǵan. Ananyń úni dersiń. Balasyn kúte-kúte sharshaǵan, shaldyqqan áýez dersiń.
Mustafa osy sát Sport saraıynda emes, tóbede, jo-joq sonaý appaq bulty mamyrlaǵan zańǵar kók aspanda qus bolyp ushyp júrgendeı kúıge túsken.
Dinmuhammed Qonaev ol ýaqytta zeınetker. Bılik zańǵar tulǵany qanshama oqshaýlaǵanymen, el-jurttyń qurmeti teńizdiń qaıta soqqan tolqynyndaı údeı túsken shaǵy-tyn...
– Áı, batyr! – dep Dımash Ahmetuly Mustafaǵa bar zeıinimen ıyǵynan qaǵyp qoıady. Mustafa da «Sizge myń rahmet! Myń jasańyz, aǵa!» deıdi. Mustafaǵa erip kelgen Doshan, Tólegen, Imanǵalı, Bekseıit syndy birneshe jigit sózge aralaspaı tyńdap otyrmyz. Mustafa sol keshte ata-babalarynyń Qytaıdan Pamır taýy arqyly Pákistan, Úndistan arqyly Túrkııaǵa qonys aýdarǵanyn, ákesi Qabenniń jaýyryny jerge tımegen balýan bolǵanyn táptishtep baıandady. Altaıdan kóshken jıyrma myń qazaqtyń eki myńdaıy ǵana Túrkııaǵa jetip, panalaǵanyn aıtyp berdi.
– Áı, batyrym-aı... Ata-babańnyń kórmegenderi joq eken-aý... Qaıran bozdaqtar, – dedi Dımekeń sál únsizdikten soń. Sosyn: «Seniń ónerińdi kórmeı qalǵanyma ókinip otyrmyn», dedi. Mustafa eki kózi bal-bul janyp, ornynan turyp kostıýmin sheshti de:
– Bir temeki shegýge ruqsat etińiz, – dedi. Dımekeń «bolady» degendeı bas ızedi.
Mustafa temekini tutatyp, qaıta-qaıta sordy da kúlin tókpeıin dep maǵan ustata saldy. Bólmeni kók tútinge bóledim. Bir sát Mustafa shıryqqan serippedeı sekirip baryp shyr aınala tepkende ernimdegi temekiniń kúli jalp etip jelge ushty. Mustafanyń tepkendegi dáldigi men sheberligine Qonaev aqsaqal qatty rıza bolyp, ornynan turyp ulanyn qushaqtaǵan.
1991 jyldyń kúzinde Mıýnhendegi kınofestıvalge shaqyrtý aldym. Jıýrıdemin. Festıvalden keshtetip shyǵyp edim, Mustafa esik aldynda «Iаgýar» mashınasymen kútip otyr eken. Kóńil kúıi joq sııaqty. Kóliktegi magnıtoladan Janar Aıjanova án salyp tur. Jol-jónekeı benzın quıyp túngi Mıýnhendi qaq jaryp kelemiz. Ánsheıinde sózshil dosymnyń kóńili pás.
– Musaqa, ne boldy? Bári durys pa?
– Iá.
– Úıdegi hanymmen renjisip qalǵan joqsyń ba?
– E, Táke baýyrym, men myna qalaǵa syımaı júrmin, – dedi Mustafa daýysy dirildep. – Kózimdi jumsam kóretinim tek – boz dala. Almaty men Alataý. Ne isterimdi bilmeımin. Qusa boldym. Uǵamysyń. Ne isterimdi bilmeımin.
Men ne derimdi bilmeı qaldym. Esime Ýlıam Saroıannyń «Eı, kto nıbýd» pesasyndaǵy túrmege túsken jigittiń ókinishi men azaby, jan dúnıesi, qınalǵany, qynjylǵany esime tústi. Ekeýmiz qonaqúıge deıin únsiz keldik. Men mejeli jerge jetken soń, ol da syrtqa shyqty. «Mendeı jaman balasyn qazaǵym syrtqa teppeıtin shyǵar, á».
– O ne degeniń, árıne teppeıdi, – dedim.
– Sol kúzde Mustafa Qazaqstanǵa qonys aýdardy. Qaı jerge barsyn Mustafany qazaq eli alaqanyna salyp qurmettedi. Sol syı-qurmet Mustafanyń tiri kezinde de, qaıtys bolǵannan keıin de saıabyrsyǵan joq.
Mustafa О́ztúrik – qazaq halqynyń saǵynyshpen eske alatyn balasy. Ár qazaqtyń janyna kúsh, júregine rýh syılaǵan ulan! Sondyqtan da qazaq eli bar da Mustafa О́ztúriktiń aty eshqashan óshpek emes. О́shpeıdi de.
Sonaý kók aspannyń tórindegi Temirqazyqtyń janynda qos juldyz bar. Ony halyq Aqbozat pen Kókbozat deıdi. Keıde maǵan Mustafa sol bıikke ushyp ketken sekildi. Qasyna dosyn, serigin Bekseıit Túlkıevti ertip qos juldyz attanyp ketkendeı kórinedi. Saǵynyp jetken, sarǵaıyp kórgen eline, baýyr basqan mekenine zor mahabbat, ystyq yqylaspen sonaý bıikten qarap júrgendeı. О́ıtkeni jaqsy adam ómirden ótkende juldyzǵa aınalady deıtin Táńirge tabynǵan shaqtan qalǵan ańyz bar.
Talǵat TEMENOV,
Qazaqstannyń halyq ártisi, kınorejısser