BIRYŃǴAI TARIF QOLDANYSQA ENEDI

Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginiń sheshimine sáıkes 2010 jylǵy 1 tamyzdan bastap ulttyq elektr toraby arqyly elektr energııasyn jetkizý qyzmetine barlyq sanattaǵy tutynýshylar úshin 0,94 teńge/kVts mólsherindegi biryńǵaı tarıf qoldanysqa enedi. Elektr energııasyn jetkizýdiń biryń­ǵaı tarıfi buryn qoldanysta bolǵan, ıaǵnı jetkizilgen elektr ener­gııasynyń kılovatt-saǵatyna tólenetin 0,762 teńgeden 1,216 teńgege deıingi 8 aımaqtyq tarıftiń ornyna engizilip otyr. Biryńǵaı tarıfke kóshý Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqaralyq Qaıta qurý jáne damý banki (HQDB) aldynda­ǵy elektr energııasyn jetkizý tarıfiniń qashyqtyqqa táýeldiligin joıý jónindegi mindettemesin oryndaýda qorytyndy kezeń bolmaq jáne ulttyq elektr torabynyń qol jetimdiligin, sonyń ishinde Kedendik odaq sheńberinde elektr energııasyn eksporttaý-ımportttaý men tranzıttik operasııalardy júzege asyratyn sýbektilerdiń teń quqyn qamtamasyz etpek. Elektr energııasyn jetkizý qyz­metine biryńǵaı tarıftiń engizilýi men aqyrǵy tutynýshylar úshin elektr energııasynyń baǵasyndaǵy “KEGOC” AQ úlesin eskere otyryp, Almaty, Qostanaı oblystary men Almaty qalasynda elektr energııasynyń baǵasy 1-2,5%-ǵa tómendeıdi dep kútilýde, dep habarlady “KEGOC” AQ baspasóz qyzmeti. SARALANǴAN TARIF — AQTALǴAN ÁDIS Sarapshylar energııany eń kóp tutynatyn elderdiń qataryna Qazaqstandy da qosyp júr. “Kóp tutyný” degennen góri “ysyrap­syz, esepsiz paıdalaný” deý qı­synǵa keletin tárizdi. Eń arzan  ener­gııa elimizde óndirile tura ishki jalpy ónimniń  energııa tu­tynýy álemdik  mańyzdaǵy  orta­sha deńgeıden 2,5 ese kóp. Osyn­daıda Memleket basshysy Nursultan Na­zar­baevtyń  “elektr energııasyn bar­lyq jerde birdeı únemdeýge bizdiń kásiporyn­darymyz ben azamatta­rymyz áli kirise qoıǵan joq. Arzan energııanyń sarqyla bastaǵanyn ashyq aıtýǵa tıispiz. Az tólegimiz kelse, kóp únemdeý kerek. Bul árkimniń qamy bolýy qajet”–degen sózderi oıǵa oralady. Iá, búginde  energııa tıimdiligi men energııa únemdeý máselesi álemdik mańyzǵa ıe bolyp otyr­ǵany jasyryn emes. Soltústik Qazaqstan oblysyna  jumys sa­pa­rymen  kelgen  QR Tabıǵı mo­no­polııalardy  retteý agenttiginiń tóraǵasy Nurlan Aldabergenovpen bolǵan  alqaly basqosýda elektr energııasy jáne sýmen jabdyqtaý qyzmetiniń saralanǵan tarıfteri, energııa tutyný sharýashylyǵy, energııa únemdeý, menshikti paı­dalaný shyǵyndaryn tómendetý, turǵyn úı-kommýnaldyq  sharýa­shylyqtyń ınfraqurylymyn jańǵyrtý máselelerine baıla-nysty tabıǵı monopolııa sýbek­tileri, sarapshylar jáne aqsaqal­dar keńesi,  qoǵamdyq birlestik ókilderi  óz oılaryn ortaǵa salyp, ortaq taqyryp aıasynda pikirler almasty. Keńesti oblys ákimi Serik Bilálov kirispe sózben ashyp, talqylanyp otyrǵan taqyryptyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti. Jınalǵandar aldynda agenttik tóraǵasy  N.Aldabergenov Elba­synyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstan­nyń jańa múmkindikteri” Jol­daýy boıynsha  baıandama jasap,  energııa únemdeýde  atqarylyp jatqan sharalarǵa, sýdy jáne energııany tıimdi jumsaý, ınvestısııalyq mindettemelerdi oryndaýǵa baǵyttalǵan  sara­lanǵan tarıfterdiń yńǵaıly tetikterin engizý jaıyna keńinen toqtyldy. Saralanǵan tarıf­terdiń tutyný­shylar toby boıyn­sha 12 óńirge engizilgenin,  qorytyndysy kóńil kónshiterlik ekenin  aıta kelip, naqty mysaldar keltirdi. Sý  arnalarynyń kirisi—12,5  mıllıard teńgeni qurap, sýdy únemdeý 10 paıyzǵa jetken.  Qabyldanǵan túzetýlerge sáıkes endi turǵyndar­dyń tutyný kólemine oraılas­tyrylǵan  tarıfter júıesin engizýdiń daıyndyq jumystary bastalmaq. Bul oraıda  álemdik tájirıbe jan-jaqty zerttelip,  damyǵan elderde jıi qoldanylatyn 3 deńgeıli saralaý tańdap alynǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sý resýrstary jónindegi komıtetiniń málimetterine qaraǵanda  Sý resýrs­tarynyń qory shekteýli kórinedi. Máselen, Qazaqstannyń jer asty sý qorynyń mólsheri 17,4 mıllıard tekshe metr bolsa, jyldyq tutyný 1,3 mıllıard tekshe metrden asyp ketken.  Jer ústi sýy da úlken ysyrapqa ıe. Tutyný kólemine qaraı sýǵa saralanǵan tarıfterdi qoldaný orasan ysyrapshyldyqty azaıtyp,  tutynýshylardyń  qarajatyn únem­deýmen qatar olardy tuty­nýshylyq  mádenıetke de úıretedi, – dedi baıandamashy. N.Aldabergenov  energııa tuty­nýdy ońtaılandyrý maqsatynda 15 óńirde  táýlik zonalary boıynsha  saralanǵan tarıfterdiń jumys isteıtinin, onyń áleýetti áseri Almaty qalasy men Qyzyljar óńirinde erekshe sezilip otyrǵanyn atap ótti. Búginde elimizde 2 deń­geıli  saralanǵan tarıf qoldanyl­sa, budan bylaı 3 deńgeıli júıege  kóshý qarastyrylǵan. Elektr, jylý energııasynyń, gaz jáne sýdyń shyǵyndaryn tómendetý, aldyn alý sharalaryn qarastyrý nátıjesinde  normatıvtik shyǵyndar –2,8 mıl­lıard,  normatıvten tys ysyra­p­tar – 3,9 mıllıard teńgege azaı­ǵan.  2014 jylǵa qaraı  shyǵyndar kólemin 13,5 mıllıard teńgege ke­mitý mindeti tur. Jıynda oblystyq energetıka jáne kommýnaldyq sharýashylyq mekemesiniń bastyǵy Anton Fedıaev “Jol kartasyna” baılanysty atqarylyp jatqan jumystardy aıtyp berdi.  Byltyr  59 joba qolǵa alynyp, 1,4 mıl­lıard teńge jumsalǵan. 50 shaqy­rymdaı  sý, jylý, káriz júıeleri jóndelgen. Bıyl bul baǵyt boıynsha 2 mıllıard teńge bólinip, 32 joba  júzege asyrylmaq. Ol ysyrapshylyqqa jol berýdiń eki sebebin jurtshylyq qaperine saldy. Birinshisi, elektr, jylý, sý júıeleriniń 56-88 paıyzynyń tozyǵy jetken. Ekinshisi,  páter ıeleri óz baspanalaryn talapqa saı kútip-ustaýǵa jete mán bermeıdi. Áli masyldyq pıǵyl basym. Sonyń saldarynan  jylý shyǵyny 31,9 paıyzǵa deıin kóterilgen. “Petropavl sý” AQ prezıdenti  Saǵyndyq Begalınniń úni jarqyn shyqty.  Onyń bıik minbeden bulaısha shattana sóıleýine sebep joq emes. Únemi synnan, aryz-shaǵymnan kóz ashpaıtyn kásip­oryn  ótken jyldy 661 mıllıon teńge kirispen aıaqtaǵan. Saralanǵan tarıfti engizýdiń nátıjesi bul! Mekeme jetekshisi  áli de prob­lemalardyń oryn alyp otyrǵanyn jasyrmady. Mysaly, aılyq  eńbekaqynyń mardymsyzdyǵynan  tájirıbeli mamandar turaqtaı bermeıdi. “Soltústik Qazaqstan energo ortalyǵy” JShS  dırek­tory Edil Kópenov  saralanǵan tarıfterge kóshýdiń basty maqsaty – tutynýshylardy áleýmettik jaǵynan qamtamasyz etýge jáne energııany tıimdi paıdalanýǵa degen yntasyn týdyrýǵa jumyldy­ratynyn,  soǵan oraı  44 mıllıon teńge ekonomıkalyq tıimdilikke qol jetkizilgenin, tómen tarıf saqtalyp qala beretinin áńgimeledi. Parlament Májilisi janyndaǵy qoǵamdyq palatanyń múshesi,  páter ıeleri kooperatıvi assosıa­sııasynyń tóraǵasy Sergeı Hýdıakov 900-ge jýyq kóp qabatty úılerdiń  23 paıyzy jarty ǵasyr buryn turǵyzylǵanyn,  40 paıy­zyna 40-45 jyl bolǵanyn, jylý eseptegishpen 21, sý eseptegishpen 80 paıyzy ǵana qamtylǵanyn, berekesizdik kózderin osylardan izdeý kerektigin tilge tıek etti. Qansha aıtylsa da, kópten beri sheshilmeı kele jatqan bir másele – Qyzyljar óńirinde  elektr qýaty baǵasynyń árqılylyǵy edi. 8 aýdanda  bir kılovatt elektr qýaty 7,72 teńge bolsa, “Kókshetaý energo” JShS qamtamasyz etetin 5 aýdanda 11,92 teńgeni quraıdy.  Bul mekeme elektr qýatyn Qyzyljar óńirinen alǵanymen, jetkizý jáne tasymal shyǵyndaryn  shamadan tys arttyryp jiberetin kórinedi. Baǵadaǵy sáıkessizdik talaılardyń shymbaıyna batyp, oryndy reni­shin týǵyzyp júr. Tıisti vedo­mostvo basshylary elektr qýatyn arzandatýdyń birneshe jolyn usyndy. Biri 30 megavatt  qýatty kókshetaýlyqtarǵa berip,  jetkizý mindetin ózderine alýdy qolaıly kórse, ekinshisi jergilikti jerlerde jabdyqtaý júıelerin qurýdy aıtyp,  shama kelse óz múddelerin  kózdeıtinderin ańdatyp aldy. Aınalyp kelgende,  Qyzyljar óńirinen qýat alý tıimdiligin eshkim joqqa shyǵarmaǵanymen, jetkizý qyzmetin qaıtadan qurý jaıyna  oıysqanda pikir ekige jaryldy. Nurlan Shádibekuly  sóıleýshi­ler­diń oı-pikirlerin asyqpaı tyńdap alǵannan keıin  5 aýdan úshin elektr qýatynyń baǵasyn arzandatý joly tabylǵanyn,  máseleni baıyppen sheshýdi tapsyrdy. “Tabıǵı monopolııalar jáne retteletin  naryqtar týraly” Zańǵa engizilgen  ózgerister men tolyqty­rýlarǵa sáıkes alda  atqarylatyn jumys kóp. Múddeli oryndar  saralanǵan  tarıfter boıynsha  rettelip kórsetiletin qyz­metterdi usynýǵa, al tuty­nýshylar  ózderi paıda­la­nylǵan qyzmetterge  ýaq­tyly ári tolyq túrde aqy tóleýge mindetti. Strategııalyq is-sha­ralardy iske asyrý barysynda  agent­tik ınves­tısııa tartý esebinen de  qyzmet sapasyn  jaqsartýdy maqsat etedi, –deı kelip, N. Aldabergenov  Soltústik Qazaqstan oblysynyń energııa únemdeý tájirıbesin qoldap, oń baǵa berdi. О́mir ESQALI, Soltústik Qazaqstan oblysy. ELEKTR ENERGETIKASY DAMYTYLATYN BOLADY Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2012 jylǵa deıingi strategııalyq damý jospary el ekonomıkasynyń elektr energııasyna degen suranysyn júz paıyz qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy elektr kózderin damytý maqsatyna negizdelgen. Atalǵan baǵdarlama boıynsha aǵymdaǵy jylda 144 ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobany iske qosý kózdelgen bolsa, birinshi jarty jyldyqta 72 joba iske qosylyp otyr. Al jalpy baǵdarlama boıynsha 5 jyl ishinde 320 ınvestısııalyq jobany iske qosý maqsaty alǵa qoıylǵan. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin energetıka mamandaryna barlyq ındýstrııalyq jobalardy energııa resýrstarymen jáne ınfraqurylymdarmen qamtamasyz etý mindetteri qoıylýda. Osyǵan oraı elektrenergetıka salasynda 13 jobany iske qosý kózdelgen. Bıylǵy jyldyń osy ýaqytqa deıingi kórsetkishterine qaraǵanda, respýblıka kóleminde elektr qýatyn paıdalaný kórsetkishi 41,87 mlrd. kvt/saǵatty qurap, ótken jylmen salystyrǵanda 9,7 %-ǵa ósken. Jınaqtaýshy dınamıkalyq kórsetkishterdi saraptaý boıynsha 2010 jyly elektr energııasyn paıdalaný men óndirýdiń kórsetkishi 83-84 mlrd. kvt/saǵat bolyp, 8-10 %-ǵa ósken. Elektr energııasyn paıdalanýdy osy qalypta saqtap turý úshin qysqa merzim ishinde jumys atqaryp turǵan elektr júıeleri kólemin keńeıtý qýatyn arttyrý, jańa qýat basqaratyn elektr energııalyq obektilerin salý qajet degendi alǵa tartady mamandar. Jalpy, biz elektr energııasy jaıynda sóz qozǵaǵanda elektr taraptaryn da aınalyp óte almaımyz. Elektr taraptaryn damytý arnaıy baǵyttarǵa sáıkestirilgen. Olardyń ishinde tehnıkalyq qarýlandyrý, qyzmet atqaryp turǵan elektr taraptarynyń qural-jabdyqtaryn qaıta jańǵyrtý qolda bardy kútip ustaý jáne elektr óndiretin jańa nysandar salý sekildi baǵyttar bar. Mine, osy baǵyttar elektr toraptaryn damytýda barynsha yqpal etedi dep kútilýde. Qaı jaǵynan alyp qarasaq ta, sala mamandarynyń pikirleri men usynyp otyrǵan baǵyt-baǵdarlary joǵaryda atalǵan jobalardyń iske asyrylýynda zor mańyzǵa ıe. Elektr energetıkasyn damytýda kepilge qoıar múliktiń bolmaýy elimizdiń elektro­energetıkalyq rynogynda ınvestısııaǵa degen muqtajdyqty týyndatýda. Sondyqtan Úkimet­tiń arnaıy qaýlysymen osy saladaǵy naryq­tyq qatynastardyń odan ári damytý tujyrymdamasy ázirlengen. Ol tujyrym­damada qýat tapshylyǵynyń aldyn alý men ınvestısııa tartý deńgeıin kóterý syndy maqsattar da bar. Saıyp kelgende munyń barlyǵy da otandyq ekonomıkanyń damýy jolyndaǵy alǵysharttar ekeni belgili. Sondyqtan da elektr energetıkasy boıynsha jasalyp jatqan qanatqaqty jobalardyń júzege jyldam asýy elimiz úshin mańyzdy ekeni aıqyn. Ábdirahman QYDYRBEK. DENSAÝLYQ TAMYRY Táýelsiz Qazaqstandaǵy tuńǵysh mııa zaýyty Oral óńirinde paıdalanýǵa berildi Elbasy qoıyp otyrǵan búgingi kezek kúttirmeıtin mindetterdiń biri – Qazaqstanda farmasevtıka óndirisin damytý, dári-dármek ónimderiniń elý paıyzdan astamyn óz elimizde óndirý. Osynaý jaýapty da kúrdeli mindetterdi iske asyrý merzimi 2014 jylǵa deıin dep belgilengen. О́tken sársenbi kúni Oral óńirinde paıdalanýǵa berilgen táýelsiz Qazaq­standaǵy tuńǵysh mııa zaýyty Elbasy tapsyrmasy iske asýynyń jarqyn bir kóri­nisi. О́ıtkeni, Indııadan áke­linip jabdyqtalǵan búgingi zamanǵy zaýyt qondyr­ǵylary arqyly joǵary sapaly dári ónimderi men ár túrli emdik prepa­rattardy shyǵarýǵa bolady. Son­daı-aq osynda óndiriletin mııa tamyry hımııa, temeki , par­fıýmerııa jáne kosmetıka sala­larynda da keńinen qolda­nyl­maq. Tusaýy kesilgen ınves­tısııalyq joba klasterlik baǵytqa negizdelgen. Iаǵnı munda mııa óndirýdi qolǵa alý­dan bastap, onyń tamy­ryn jınaý, óńdeý ári ony daıyn ónim túrine jetkizýge deıingi barlyq jumystar bir jerde atqarylmaq. Qazaqstanda ázirlengen mııa tamyr ónimi ózi­niń sapasy jó­ninen eýropalyq jáne álemdik deń­geıden kem túspeıdi dep kútilýde. Sarap­shy­lardyń baǵa­laýyna qaraǵanda, Oraldan shy­ǵa­rylatyn mııa óni­miniń óziniń kon­sentrasııalyq qu­ramy boıynsha álemdiń sura­nystaǵy osy tektes ónim túrlerinen ájeptáýir artyqshylyǵy bar kórinedi. Ekstrakt jáne untaq túrinde ázirlengen mııa tamyrlary AQSh pen Eýropa elderine eksportqa shyǵarylmaq. Qandaı óndiristik joba bolmasyn ol alǵash qolǵa alynǵan kezde oǵan qa­jetti shıkizattyq baza qosa eskerilmese, ol jarty­kesh kúıinde qalyp qoıatyny belgili. Bir jaqsysy  joba avtor­lary Murat Tóle­baev bastaǵan “Lıkorıs Qa­­zaqstan” JShS jetek­­shileri bul máselege jetkilikti mán bergeni baıqalady. Birinshiden, Aq­jaıyq óńiriniń dalalyq alqaptarynda mııa jabaıy túrde ózidiginen ósip ónedi. Mamandar­dyń esepteýlerine súıensek, osy qordyń ózi mııa zaýytyn shıkizatpen tolyq qamtýǵa jetedi eken. “Lıkorıs Qazaqstan” JShS ıeligine qarasty 5 myń gektardy  quraıtyn alqaptyń ózi zaýyttyń tolyq qýatynda jumys isteýine múmkindik beredi eken. Jańa óndiris oshaǵynda eki júzge tarta adam turaqty jáne maýsymdyq jumystarǵa tartylmaq. Ekinshiden, bolashaq óndiris ıeleri aldyn-ala jasalatyn marketıngtik zertteýlerge jol ashpasa, oǵan jetki­likti mán bermese, óz óndiristerin orta jolda qulatyp alýlary ǵajap emes. Bul turǵyda da joba avtorla­rynyń qunttylyǵy súısindirmeı qoımaıdy. Olar mııa tamyryn óńdeý isine kirispes buryn onyń tarıhy men tehno­logııasyna, mııa ósetin aýdan­dardyń ónim berý múmkindikterine, odan jasalatyn dárilik zattardyń qajettiligine, basqa elderdegi mııa óndirisiniń jáı-kúıine zertteýler júr­gizipti. Úndistan, Japonııa, Eýroodaq elderindegi maman-ǵalymdarmen pikirlesip, onyń tıimdiligine kóz jetkizgen soń ǵana jobany iske asyrýdy qolǵa alypty. Álemdik naryqta jylyna júz myń tonna mııa tamyry óńdeledi eken. Qazaqstandyq zaýyt jylyna úsh myń tonna ónim shyǵarýdy kózdep otyr. Bul otandyq óndiris oshaǵy álem naryǵynyń úsh paıyzyn quraıdy degen sóz. Sóz sońynda atalǵan nysan “Ege­men Qazaqstan” gazetiniń nazarynda bolǵanyn, jobany júzege asyrýdyń bas kezinde oryn alǵan qarjylyq kedergiler jóninde másele kótergenin de aıta ketkendi jón sanaımyz. Ári gazet sózine qulaq asqan barlyq múddeli qarjylyq uıymdarǵa rıza­shy­lyǵymyzdy jetkizgimiz keledi. Jobanyń jalpy quny 558 mıl­lıon teńge. Ol “QazAgro” ulttyq holdıngi men Qazaqstan damý bankisi arqyly qarjylandyrǵan. Munyń syrtynda menshik ıeleri jumsaǵan qarjynyń quny 59 mıllıon teńge kóleminde. Túıip aıtqanda, Qazaq­standa balamasy joq mııa zaýyty óndirisi Elbasy qoıǵan talaptar údesinen shyǵatynyna, sóıtip elge qajetti dári-dármek óndirisin órkendetýge tıisti úles qosatynyna senim mol. Temir QUSAIYN, Batys Qazaqstan oblysy. ALMANYŃ OTANY – QAZAQ JERI Oksford ýnıversıtetiniń bıolog ǵalym­dary jańa tehnologııalar arqyly almany DNK-ǵa teksergen kezde, atalmysh jemistiń jeýge jaramdy qazirgi túri eń alǵash ret qazaq jerinde, atap aıtqanda, Qazaqstannyń taýly aımaqtarynda paıda bolǵanyn anyqtapty. Bul jańalyq bıologııa salasyna edáýir ózgerister ákelip otyr. Sebebi, ǵalymdar buryndary al­many ártúrli ósmdikter men jemisterdiń býdandasýynan paıda bolǵan dep joramaldaı­tyn. Al sońǵy ózgeris nátıjesinde jer betin­degi almalardyń qazaq almasynan shyqqany tolyq dáleldenip otyr. “Alma aǵashtyń gúlin­deı-aý, tekemettiń túrindeı-aý” dep halqymyz án-jyrǵa beker qospaǵan eken. Kúndelikti asymyzǵa paıdalanatyn kartop eń alǵash ret Amerıka qurlyǵynan shyqqanyn eldiń bári bilse de, aporttyń Otany qazaq jeri ekendigi ǵylymdaǵy tosyn jańalyqtardyń biri bolyp otyr. “Alma tarıhy” kitabynyń avtory Berı Djýnıperdiń pikirinshe almalardy qazaq jerinen álemniń túkpir-túkpirine taratqan kádimgi aıýlar. Jemistiń eń irilerin tańdap alyp, basqa jaqqa aýǵan kezde olarmen birge dánderi qalyp ketip otyrǵan. Tarıhta buǵan deıin Sıvers almasy atymen belgili alma aǵashy Qazaqstannyń Tarbaǵataı, Jońǵar Alataýy, Ile, Qyrǵyz Alataýlary men Qarataý­dyń bókterinde qalyń ornalasypty. Kezinde osy Sıvers almasyn jergilikti kishkentaılaý tátti almalarmen býdandastyrý arqyly Almatynyń aport almasy paıda bolǵan eken. Tarbaǵataı jerinde Cıvers almasyn arnaıy tapsyryspen ósirýshi, myqty kúzetpen qorǵalǵan arnaı úsh botanıkalyq baq bar. Bul jerde “Semeı ormany” memlekettik orman tabı­ǵı rezervatyna qarasty Taý-Dala fılıa­lynyń Úrjar orman sharýashylyǵy ornalas­qan. Úrjar Shyǵys Qazaqstandy Jetisýmen jalǵaıtyn óńir. Jergilikti jerdiń tabıǵaty keremet. Jumaqtyń tóri dersiń. Orman jeriniń qyr-syryn qalamgerler qaýymǵa ormanshy Erejep Temeshov baryn sala túsindirip keledi. –Sıvers alma aǵashy orys botanıgi, dárihanashy Ivan Sıversovtyń qurmetine qoıylǵan. Tarbaǵataıdyń ásem tabıǵatyn aralaı kele ol ádemi, iri ári tátti almalary bar alma aǵashyna nazar aýdarady. Osydan 200-deı jyl buryn, 1793 jyly Sıversov osy iri almany sýrettep, zerttep jazyp ketedi,–dep bastady ol áńgimesin. Álemniń barlyq ǵalym­dary almanyń osy túrine erekshe qyzyǵýshy­lyq tanytyp otyr. Ataqty akademık Aımaq Janǵalıev kelip, uzaq jyldar boıy osy almany zerttedi. Amerıkanyń botanıkteri men bıologtary birneshe ret ekspedısııalyq saparmen kelip, bizdiń taýlarymyzdaǵy tabıǵı almalarǵa tańdanyp ketti. Olardyń pikirinshe, Sıvers almasyn bolashaqta almanyń dámin jetildirý úshin paıdalanýǵa bolady. Olar tuqym alý úshin ózderimen birge qazirgi almalarymyzdy alyp ketti. Alma aǵashynyń buta tamyrlaryn da analyq bas shyǵarý úshin surap aldy. Amerıkalyqtar tipti derekti fılm de túsiripti. Olardyń zertteý nátıjeleri boıynsha belgili ǵalym Aımaq Janǵalıev Alataýdaǵy almalardyń sorttaryn jaqsartý jóninde bir­qatar usynystar engizedi. Máselen, Alataýdaǵy buryn qalyń ósip, qazir joıylyp ketken alma aǵashtarynyń ornyna Sıvers alma aǵashynyń kóshetin otyrǵyzyp, tuqymyn seýip biraz eńbektense Almatynyń baıyrǵy almalary, aporttary qaıtadan jańǵyrary sózsiz eken. – Al tuqymy bizden alynǵan Sıvers alma­sy joıylyp ketpesi anyq. Bul alma qazirde álemniń túkpir-túkpirine taraǵan, tipti pro­bırkada da saqtalý múmkindigi bar. Sondaı-aq, ǵylymı kózqaras boıynsha alma ózi eń alǵash tabıǵı túrde ósip-ónip shyqqan jerde neǵurlym jaqsy saqtalady, – deıdi Erejep aǵa. Sıvers almasy degennen góri “qazaq almasy” nemese “jumaq almalary” degen at qoıyp, brend jasap, ózimizde óndiriletin shıkizat, ishki taýar retinde shetelge nege eks­porttamasqa?Arnaıy pıar-kompanııa uıym­dastyryp, osy saladaǵy bıznesti órkendetse she, – dep suradyq baıyrǵy ormanshydan. Ormanshynyń aıtýynsha, osy arnaıy tapsyryspen ósiriletin jerlerde qyshqyl almany jaqsy kóretinderge arnalǵan Sıvers almasyn ósirý ǵana jolǵa qoıylǵan. Bul jer qorǵaýly bolǵandyqtan, tabıǵat aıasynda óndiris ornyn jasaýǵa tyıym salynypty. Sondaı-aq, Úrjardyń ortalyǵynan 22 shaqyrym jerde aýdany úsh jarym gektar jer bolatyn jemis baǵy bar eken. Ǵalymdar almanyń túr-túrin jer betine qazaq jerinen taratqan aıýlar dep otyr, bul jaqta aıýlar qalaı, bar ma, dep suradyq Erejep aǵadan tabıǵatty qorǵaý taqyrybyna qaraı aýysyńqyrap. “Iá, aıýlar bar. Eki aıý ylǵı meni kóredi, men olardy baıqaımyn. Etteri úırenip alǵany sonshalyq, olar tipti menen jasyrynbaıdy da. Iis arqyly sezip, tanıdy ǵoı deımin. Sebebi bóten adamnyń kózine olar múlde túspeıdi. Eger jas balaly urǵashy aıý bolmasa. Ondaılary adamǵa shabýyldy tikeleı bastaıdy. Artqy eki aıaǵyna turyp alyp, qarsylasy qashyp ketsin dep, qorqytyp, úrkite bastaıdy. Soǵan kóne salý kerek. Qashyp ketseńiz sońyńyzdan qýyp, izińizge túspeıdi. Almalardy jeýge maraldar da keledi. Bul olardyń súıikti asy. О́te sekemshil, sırek kezdesetin ań túri ǵoı. Biz olarǵa jaǵdaı jasaýǵa tyrysamyz. Olar qysta biz daıyndaǵan dastarqannan dám tatyp, biz daıyndaǵan jem-shóp, japyraq, tuzdardy jep ketedi. Al jazda olarǵa shóp te, túrli ósimdik te jetkilikti”. Erejep aǵa orman týraly áńgimeni berile baıandaıdy. Olaı bolmaǵanda she, jumaqtyń tórindeı jer shirkin, biraz qarajat berilse qulpyryp keter-aq edi. Ormanshylar qyzyl kitapqa engen jabaıy kúrketaýyq, búrkit, shaǵala sııaqty ań-qustardyń osy jaqqa qaraı qonys aýdara bastaǵandyǵyn baıqap qalypty. Baıqap otyrsaq, alma tek adam balasyna ǵana emes, ań-qusqa da qajet eken. Bul óńirde qaban, borsyq, qoıan, túlki, jabaıy qaz, úırekterdiń moldyǵy ańshylardyń qanjyǵasyn maıly etedi. Tamyzdyń aıaǵynan qarashanyń ortasyna deıin ań aýlaý ýaqyty. Ormanshylarǵa osy kezde jumys ta kóbeıedi. Ań atýǵa ruhsat qaǵaz alǵandarǵa, onyń erejesin túsindirýmen qatar, órt qaýipsizdiginiń de talaptaryn uǵyndyrýǵa týra keledi. Osy rette ormanshylar Erejep Temeshov, Qaldybek Sársembaev, kómekshileri Andreı Qurmanbaev, Bolat Edilbaev, Erlan Laýenov, Shyńǵys Gereevtardiń eńbegi aıryqsha. Osy adamdar halyq arasynda tabıǵatty qorǵaý jóninde júrgizgen úgit-nasıhat jumystaryna oraı, jergilikti turǵyndar da ormandy otamaýǵa, alma aǵashyn búldirmeýge tyrysady. Úrjar kezinde Qazaqstannyń kishi Shveısarııasy atanǵan jer bolatyn. Bul jerdiń Semeı ormanyndaǵy ózge bólikterinen bir ereksheligi munda qaraǵaı joq, degenmen alma aǵashtary, qaıyń, tal-terek, qaraqat, qaraǵash, dolana deısiz be, tolyp jatqan jemis-jıdek aǵashtary óte kóp. Dári-dármektik shóp túrlerine tunyp turǵan ólke. Sońǵy toǵyz jyldan beri qaraı ormanshylar ormandy óz kólikterine minip, kúzetedi eken. Jarqyraǵan asfalt jol emes, taýly, ústirtti aımaq. Kóligiń buzylsa óziń jóndeýge týra keledi. Keı jerlerge atpen de baryp qaıtady. Sondyqtan da 7183 gektar jerdi qorǵaý úshin bıýdjet tarapynan kólik berilse jaqsy bolar edi deıdi olar. Jerdiń qara topyraǵynyń qunarlylyǵy erekshe. Úrjardyń alma aǵashtarynyń gúldenip, jeriniń kórkeıe túsetin mezgiliniń aýyly alys emes ekendigine sengiń keledi. Jalpy, Semeı ormany memlekettik orman tabıǵaty rezervatyna qarasty osy Taý-Dala fılıalynda ǵana orman órtenbeı, otalmaı ornynda saqtalýda. Bul tájirıbe Qazaqstandaǵy ózge de ormanshylarǵa úlgi bolǵany jón sııaqty. Raýshan NUǴMANBEKOVA. AÝYLDAǴY  JAŃA  ZAÝYT Memleket basshysynyń  bıyl­ǵy Joldaýymen 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­lamasyn júzege asyrý tapsyryl­sa, jetisýlyqtar jyl basynan beri osy baǵyttaǵy jumystaryn júıeli júrgizip keledi. Nátı­je­sinde jer-jerde jańa kásiporyn­dar iske qosylyp, jańa jumys orynda­rynyń ashylýy otandyq ónim shyǵarýdy júıelestire bas­tady. Oǵan qajetti shıkizat kóz­deri de tıimdi ıgerilýde. Sonyń dáleli ispettes Astana kúni me­rekesi qarsańynda Ile aýdanynyń Chapaı aýylyndaǵy “Sarybulaq” JShS-niń uıytqy bolýymen maıburshaq daqylyn óńdeıtin jańa zaýyt iske qosyldy. Bul bıylǵy jarty jyldyqta ındýstrııalyq baǵyt boıynsha paıdalanýǵa berilgen josparly 6 jobanyń biri. Zaýyt maıburshaq daqylyn ǵana  emes, raps pen jú­ge­ri ónimderin de óńdeýden ótkizýge negizdelgen. Osy arqyly ol sharýa qojalyqtarynyń jumysyn óristetýge eleýli septigin tıgizedi. Atalǵan óndiris ornynyń qýaty –  jylyna 55 000 – 75000 tonna araly­ǵynda ónim shyǵarýǵa jetedi. Zaýyttyń tolyqqandy jumys isteýine 825 mln.teńge qarjy jumsalǵan. Qurylystyń sapaly oryndalǵany da birden kózge túsedi. Mundaǵy qural-jabdyqtar men qurylysqa qajetti qarajat kásiporynnyń óz esebinen jumsal­ǵan. Qazirgi kezde zaýytta 60-tan astam aýyl turǵyndary  turaqty jumys tapqanyna qýanyshty. Jańa kásiporynnyń ashylýy­na oblys ákimi Serik Úmbetov qa­ty­syp, Elbasynyń ındýstrııa­landyrý baǵytyndaǵy tapsyrmasy óz tııanaǵyn tapqanyna rızashylyq bildirdi. Sonymen qatar bul ıgilikti sharanyń Astananyń merekesimen tuspa-tus kelýi de jaqsy  nyshan ekenine toqtaldy. Búginde oblys bıýdjetiniń qomaqty bóligin toltyryp júrgen ilelikterdiń erteńgi kúnge degen senimi berik. Muny sondaı-aq, 160 myń halqy bar tabysker aýdannyń Elorda merekesine arnaǵan ózindik tartýy dep baǵalaǵan oryndy” dedi. Serpindi jobalardyń qataryn­da oryndalǵan órnekti jumystyń basy-qasynda júrgen jańa zaýyt basshysy Jeńis Jeksenbiuly sóılep, kásipkerlerge degen qoldaý men senimge alǵys bildirdi. Eldi ındýstrııalandyrý baǵytyna ujym­nyń qosqan úlesi osy kásip­orynnyń ashylýymen aıshyq­talatynyn atap aıtty. “Dıplommen – aýylǵa” sha­qyrýymen joǵary oqý ornyn bitirip, ózi týyp-ósken eldi mekenge jumysqa kelgen Álfııa Rahımova jáne basqa mamandar kásiporyn­nyń erteńi úshin jastyq jalyn­daryn jumsaıtynyn óz sózderimen anyqtap ótti. Zaýytty jetkilikti shıkizatpen qamtý jaǵy da oń sheshimin tapqan. Aýdandaǵy sharýa qojalyqtary bıyl joǵaryda atalǵan daqyldardy kóptep ósirip otyr. О́ńirde 27 myń gektarǵa maıburshaq daqyly egilse, kórshiles Jambyl oblysynyń dıqandary da osynaý baǵaly ónim­niń egistik kólemin edáýir ulǵaı­typty. Demek, kásiporynnyń ta­bysy tasıtyn sát alda deýge bolady. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy. Ortalyq memlekettik organdardyń ınternet-saıttary Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti          www.government.kz Ishki ister mınıstrligi       www.mvd.kz Qorǵanys mınıstrligi      www.mod.kz Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi         www.eco.gov.kz Bilim jáne ǵylym mınıstrligi       www.edu.gov.kz Syrtqy ister mınıstrligi               www.mfa.kz Densaýlyq saqtaý mınıstrligi      www.mz.gov.kz Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrligi      www.mtk.gov.kz Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi               www.enbek.gov.kz Qarjy mınıstrligi           www.minfin.kz Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi              www.minplan.kz Ádilet mınıstrligi             www.minjust.kz Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligi   www.emer.kz Mádenıet mınıstrligi      www.sana.gov.kz Baılanys jáne aqparat mınıstrligi                                                           www.bam.gov.kz Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi                www.minagri.kz Ekonomıkalyq damý jáne              www.minplan.kz saýda mınıstrligi - Týrızm jáne sport mınıstrligi    www.mts.gov.kz Munaı jáne gaz mınıstrligi          www.memr.gov.kz Statıstıka agenttigi                            www.stat.kz Jer resýrstaryn basqarý agenttigi                                        www.auzr.kz