MAŃǴYSTAÝ AÝDANYNDAǴY MEREILI ISTER

Elimizdiń batys óńirleri mu­naı-gaz kesheni arqyly Qazaqstan ekonomıkasyna serpindi kúsh berip kele jatqandyǵy jasyryn emes. Sońǵy jyldary Elbasy-myz­dyń elimizdi shıkizattyq eko­nomıkadan táýelsiz etý jolynda úkimetke bergen tapsyrmalary júzege asý ústinde ekenine taıaýda ǵana oblystarda iske qosylǵan jańa kásiporyndar dálel bola alady. Onyń qatarynda Mańǵys­taý oblysyndaǵy “Aqtaý bıtým zaýyty” bar. Jańa zaýyt tolyq­taı jumys istep, ónim bere bas-taǵan kezde bıtýmdy arzan baǵaǵa alý arqyly kádege jaratyp, 2 jyl ishinde Mańǵystaý aýdanyn­daǵy avtokólik joldary tolyq jańartylmaq. Túrli salalarǵa negizdelgen keshender arqyly eki aıaǵy teń basqan, ıaǵnı ártaraptan­dyrylǵan san qyrly ekonomıka mine, osylaısha qalyptaspaq. Jergilikti jerdegi osyndaı óreli isti óz kózimizben kórý úshin jaqynda issaparmen Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdanyna baryp-qaıttyq. Issapar barysyn­da aýdannyń óndiris pen ınfra­qurylymdyq damýyndaǵy alǵa basýshylyq eski problemalary jańa sıpatta sheshimin tabýyna áser etkendigin baıqadyq. Ony aýdan ákim Qarmys Boqanovtyń óz aýzynan estidik. Mundaǵy №1 másele nemese aýyz sý máselesi eken. Jaratqan­nyń kól-kósir teńiz berip, al tóńiregin tushy sýǵa zaryqtyryp qoıǵan qudiretin qarasańyzshy. Aýdan ortalyǵy Shetpe aýyly ǵana emes, keıbir eldi mekender aýyz sý tapshylyǵyn kórip otyr. Degenmen, bul másele sońǵy kez­deri qolǵa alynyp, qalypqa kelýde. Shetpe halqy jyl saıyn ósýde, atap aıtqanda 2006 jyly 11 myń bolsa, bıylǵy jyly 13 myńǵa jetip otyr. Aýdan halqy Eski Shetpedegi bulaq kózderinen jınalǵan sý qoımasy sýynyń jetispeýshiligin sezinýde. Sondyq­tan jergilikti bıýdjet qarjysyna sý jetkizýdiń jobalyq-smetalyq qujattamasy jasaqtalyp, ol “2004-2010 jyldary aýyl-aımaqty damytý” baǵdarlamasyna engizildi. Baǵdarlama boıynsha Shetpe eldi mekenine Kógezden sý qubyry qurylysyna (1-kezeńge) 921,5 mln.teńgeniń jáne aýyl­ishilik sý qubyry qurylysyna (2-kezeńge) 930,0 mln.teńgeniń ju­mystary júrgizilýde. Bul jumys­tardy “Alıans LTD” JShS at­qarmaq. 2010 jylǵa respýblıka-lyq bıýdjetten 1,2 - kezeńge 160,0 mln.teńge bólinip, tolyq ıgerildi. Qalǵan qarjysyn bóldirtýge mınıs­trlikke usynys berildi. Sondaı-aq, aýdanǵa qarasty Shebir aýylyn sýmen jabdyqtaý qarastyrylýda. Taǵy bir tyń jańalyq. Mań-ǵys­taý aýdanynda shubat sehy ashylmaq. Jýyq arada ashylatyn jańa sehta jospar boıynsha 10-12 adamǵa jumys isteıdi. Ondaǵy barlyq jumys úderisi avtomattan­dyrylǵan. “Shyǵatyn qutynyń ózindik qunyn azaıtý úshin jumys ornyn kóptep asha almaımyz”, deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Abzal Sarbalaev. Al ónimniń áleýet­ti tutynýshylary aýdan aý­maǵynda ornalasqan munaı ken­oryndary men kompanııalary bolmaq. Bul ónimdi kóptep daıyn­daýǵa, ulttyq sýsynnyń dáriptelip, keń qulash jaıýyna kómektesedi. Sondaı-aq, 5 gektar jer arnaıy daıyndalyp, jylyjaı jobasy júzege asyrylyp jatyr eken. Mu-nyń barlyǵy aýdan turǵyndaryna syrttan keletin ónimderdi emes, jergilikti jerdiń ónimin tutynýǵa jaǵdaı týǵyzady. Jol men kórse­tiletin qyzmet túrlerine tólenetin qosymsha shyǵyn bolmaıtyndyqtan jergilikti ónimniń turǵyndarǵa tómen baǵamen bosatylatyny bel­gili. Aýdanda maýsymdyq kókónis ónimderin egýmen aınalysyp otyrǵan 34 sharýa qojalyqtary men jeke tulǵalar bar. Jergilikti turǵyndardy óz baqsha ónimderimen qamtamasyz etýde alatyn úles 10 paıyzdan 12 paıyzǵa ósken. Kásipkerler shubat sehy men jylyjaı ashylýyna baılanysty ústimizdegi jyldyń 1 tamyzyna deıin naqty usynystar bermek. 2009 jyly aýdanǵa belgilengen kiris jospary 3 955 480 myń teńge ornyna 3 984 331,3 myń teńge bolyp, 100,7 paıyzǵa oryndalǵan. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵan­da, salyq túsimi 277,8 paıyzǵa artqan. Respýblıkalyq bıýdjet jospary 100 paıyzǵa oryndalyp, jergilikti bıýdjet jospary 100,7 paıyzǵa oryndalǵan. Aýdanǵa negiz­gi túsimdi quraıtyn munaı óner­kásibimen aınalysatyn kásip­oryndardyń múlik jáne jer salyq­tary 2 356 227,6 myń teńge boldy. Aýdan boıynsha 1 724 salyq tóleýshi tulǵa bar eken. Bul 10-nan astam eldi meken qaraıtyn aýdanǵa óte az kórsetkish. Zańdy tulǵalar sany 375, jer qoınaýyn paıdala­ný­shy kásiporyn – 37, 8. Al aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirý­shiler patent júıesimen jumys jasaıdy. Aýdan ákimi Qarmys Boqanov jer qoınaýyn ıgerip jat­qan kompanııalardan aýdanǵa tú­setin paıda tómen ekendigin aıtyp ótti. Aýdan aýmaǵynda ornalasqan munaı kásiporyndary jergilikti jer boıynsha tirkelmeıtindikten jer egesine paıda túsirmeıdi. Jer­gilikti bıýdjetke 1 teńge de salyq tó­­le­­meıtindikten ondaǵy turǵyn­dar­ǵa da paıdasy asa kóp bolmaı tur. Jol. Búginde temir tulparsyz júretin sharýa adamy joqtyń qasy. Al onyń uzaq qyzmet etýi men paıdasy júretin jolǵa baılanys­ty. Mańǵystaý aýdanynda aıtylyp júrgen jol jyry bir bul emes. Aýyzdy qý shóppen súrtpeı-aq qoıaıyq, ótken jyly aýdandyq mańyzy bar jáne aýylishilik avtokólik joldaryna aǵymdaǵy jáne ortasha jóndeý jumystary júrgizildi. Atap aıtsaq, Tushyqudyq aýylynda ártúrli taraptaǵy uzyn­dyǵy 2,8 shaqyrym jolǵa ortasha jóndeý jumystary júrgizilipti. “Shetpe-Ushtaǵan” avtokólik joly­nyń 8-56 shaqyrym aralyǵynda ortasha jóndeý jumystary jasal­dy. Al Shetpe aýylynyń aýyl­ishilik Qyzylturan, Bazarly aýyl, Qurylysshy, Jańa orpa kóshele­riniń joldaryna da ortasha jóndeý jumystary júrgizildi. Tolyq, kúrdeli jol jóndeýlerin júrgizýge tek respýblıka bıýdjetine jaltaq­taý durys emes, bul máselege jer­gilikti jerdegi munaı kompa­nııalary qol ushyn berse saýapty is bolar edi. “Jol kartasy”. О́tken jyly óńirlik jumyspen qamtý jáne mamandardy daıarlaý strategııasyn iske asyrý sheńberindegi “Jol kartasy” negizinde aýdanǵa qarasty aýyldarda 2 orta mektep, 3 aýyl­dyq mádenıet úıi, 2 balabaqsha kúr­deli jóndeýden ótkizilip, tur­ǵyndar ıgiligine qyzmet kórsetýde. Bıyl 2010 jylǵa “Jol kartasy” baǵdarlamasymen Mańǵystaý aýdanyna 80,64 mln. teńge bóliný josparlanǵan. Baǵdarlamaǵa sáıkes Tushyqudyq, Ońdy, Shetpe aýylda­rynyń joldary jańadan asfalt­talyp, jartylaı kúrdeli jóndeý­lerden ótti. Elbasymyz ózi negizin qalaǵan Aqtaýdaǵy bıtým zaýyty tolyq iske qosylǵan ýaqytta arzan ónimmen qamtamasyz etý arqyly eki jyl ishinde aýdan ortalyǵy tolyq asfalttalmaq dep jospar­lanýda. Oǵan deıin birde bólinip, birde bólinbeı qarjy bólingenimen, tam-tumdap bólingen aqsha jol berekesin keltirmesi anyq. Son­dyq­tan “Aqtaý bıtým zaýyty” to­lyq iske asyp, ónim bere bas­taýyna aýdan turǵyndary óte múddeli. Aýdan kólemindegi taǵy bir ınves­tısııalyq joba - Shetpe aýyly janynda ornalasqan “Kas­pııse­ment” JShS sement óndirý zaýyty boıynsha jumys iske asyrylýda. Búgingi kúni Shetpe eldi meke­niniń avtokólik joldaryn jóndeýge 400 mln. teńgege JSQ-y daıyn. Shetpe aýylynyń 8,75 shaqyrym avtojolyn jóndeýge “Jol karta­symen” 50 mln.teńge bólindi. Aýyldy abattandyrý men tazalyq jumystaryna 14,52 mln. teńge bólinip, esepti kezeńge 5,1 mln. teńgesi ıgerildi. Jastar tájirı­besin uıymdastyrýǵa 26 jas mamanǵa 1,8 mln. teńge qaralyp, ol 100 paıyzǵa ıgerildi. Sonymen qatar Jyńǵyldy eldi mekenindegi aýyldyq klýb 14,17 mln.teńgege kúrdeli jóndeýden ótkizilipti. Bul jumystardyń barlyǵy aıaqtalǵan kezde halyq úshin paıdasy da kóp bolar degen oıdamyz. Venera TÚGELBAI. ASTANAǴA TOLAǴAI TARTÝ Elimizdiń údemeli ındýstrıaldy-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy aıasynda sony serpilispen kele jatqan syrboılyqtar Astana kúni merekesi qarsańynda el ıgiligine tolaǵaı tartýlar jasady. Aıta ketý kerek, Syr aımaǵynda kún qurǵatpaı ondaǵan óndiris oryndary ashylyp, san alýan salanyń sándi ǵımarattary boı kóterip, esikterin aıqara ashýda bolsa, turǵyndarǵa páter kiltteri de tabystalýda. Sanamalap aıtý áste múmkin de emes. Endigi sóz kezegin osyndaı ıgilikti isterdiń birli-jarymyna berelik. Qarmaqshy aýdanynyń ortalyǵy – Josa­ly kentindegi “BIS” jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi janynan shaǵyn munaı óńdeý zaýyty iske qosyldy. Osy zaýyttyń ashylý saltanatynda sóz alǵan aýdan ákimi Bıǵalı Qaıýpov Elbasynyń barsha qazaqstandyqtarǵa arnaǵan aǵymdaǵy jylǵy Joldaýynda tapsyrylǵan “Bıznestiń jol kartasy – 2020” sheńberindegi mindetterdi oryndaý úshin qarmaqshylyq kásipkerler tarapynan jeti joba usynylǵanyn aıryqsha atap ótti. Osy jobalardyń tórteýi qoldaý tapqan. Aǵymdaǵy jyly júzege asyrylýǵa tıisti bul jobalardyń jalpy quny 6 mlrd. 19 mln. teńgeni quraıtyn kórinedi. Búgingi el ıgiligine berilip otyrǵan shaǵyn munaı óńdeý zaýyty – sonyń biri. Osy bir irgeli is osydan tup-týra bes jyl buryn turǵyndar tarapynan munaı vagondaryn jýyp, tazartqannan keıingi qaldyqtardy kádege jaratpasa, ekologııalyq zardaptardyń ulǵaıatyndyǵy jaıly usynystarynan keıin bastaý alǵan. 2007 jyly zaýyttyń irgetasy qalana bastaǵannan ujymdaǵy bilikti de bilimdi azamattar kómirsýtegi shıkizattaryn jáne jýylǵan munaı ónimderin qaıta qorytý jaıyn túbegeıli zertteıdi. Alǵashqy eki kezeńde 916 mln. 400 myń teńge ınvestısııa tartylyp, 150 adam jumysqa tartylady. Mine, osy zaýyt iske qosylyp, táýligine 7 tonna, jylyna 25 myń tonna daıyn ónim shyǵaryp, zaýyttyń janar-jaǵarmaılary  ishki qajettilikter men aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna berile bastady. “BIS” seriktestigi basshylarynan bilýimizshe, ótken jylǵy álemdik qarjy daǵdarysy óndiriske de óziniń keri áserin tıgizgen kórinedi. Buryn munaı qaldyqtaryn otqa jaǵyp, qalǵan bóligi shetelge jiberilip otyrǵan. Endi, mine, osy jaramsyz zattardy jańa tehnologııamen tereńdete óńdeýdiń jolyn taýyp, Úkimettiń resmı ruqsatyn alyp otyr. Jaqynda Fraksııanyń Kann qalasyndaǵy ǵylymı-praktıkalyq konferensııaǵa arnaıy shaqyrý alyp, altyn medalmen marapattalǵan qarmaqshylyq seriktestiktiń alar asýy áli alda ekendigine kóz jetkizdik. Sondaı-aq, Astana merekesi kúni qarsańyn­da Jańaqorǵan aýdanynyń Qarataý bókterine qonys tepken “Shalqııa – Nerýd kompanııa­sy” JShS-i saǵatyna 300 tonnalyq jyljymaly tas maıdalaý keshenin iske qosty. Ulybrıtanııanyń “TEREXS” kompanııasynyń óndiriske negizdelgen úsh bólek alyp agregaty Qarataýdyń qatpar tasyna aýyz saldy. О́ndiristik suranysqa saı 6 túrli fraksııada tas shyǵaratyn jyljymaly tas maıdalaý zaýyty negizinen “Batys Eýropa – Batys Qytaı” tasjolynyń merdigerlerine qıyrshyq tas daıyndaýda. Naqtylaı aıtar bolsaq, Shalqııa – Nerýd kompanııasy” JShS-i “Batys Eýropa – Batys Qytaı” avtojolynyń bas merdigeri “Todını Konstrýksıon” kompanııasynyń 1 mln. 300 myń tonna tapsyrysyn merziminde oryndaý jolynda jemisti jumys atqarýda. Búginde atalmysh óndiris ornynda 44 adam eńbek etip jatsa, olardyń basym bóligi – jergilikti turǵyndar. Aýdan ákimi Bekmyrza Elamanovtyń aıtýynsha, aýdan aýmaǵynda 4 ınvestısııalyq joba óńirlik baǵdarlamaǵa engen. Olar: “Tasbulaq”, “ÝAD”, “Shalqııa – Nerýd kompanııasy” JShS tas zaýyttary men kókónis-baqsha ónimderin óndiretin “Tatý Agro” sharýa qojalyǵynyń tomat óńdeý zaýyty. Al, munan ózge “SKZ-Ý” JShS-niń kúkirt qyshqyly zaýyty qurylysynyń bastalýy aýyl sharýashylyqty aýdannyń óndiristik-aýyl sharýashylyǵy aýdanyna aınalýyna negiz qalap otyr. Astana merekesi qarsańynda Syr aımaǵyn­da ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý maqsatynda taǵy bir jaǵymdy jańalyq boldy, ıaǵnı Qyzylorda qalasynda ornalasqan “Sha­paǵat sút” JShS ıeligindegi nan zaýyty iske qo­syldy. Ony paıdalanýǵa berý rásimine ob­lys ákimi Bolatbek Qýandyqov qatysyp, irgeli zaýyttyń ıgilikti isine óz rızashylyǵyn jetkizdi. Seriktestik dırektory Danııar Aldoń­ǵarovtyń paıymdaýynsha, bul zaýyt qala turǵyndarynyń 63,3 paıyzyn nan ónimderimen qamtamasyz etpek. Búginde Qyzylorda qalasynda bir bólke nan 30-35 teńgeden bolsa, atalmysh seriktestik salmaǵy 500-600 gramm bolatyn nan ónimderin óndiredi eken. Qazir zaýytta 5 pesh ornalastyrylsa, aldaǵy ýaqytta pesh sany 12-ge jetkizilmek. Demek, sol kezde óndiris aýmaǵynda atqary­latyn istiń aýqymy arta túspek. Ázirge serik­testik ónimderi “Aqnıet” saýda ortalyǵynda satylýda. Al aldaǵy ýaqytta qalanyń túkpir-túkpirinen saýda núkteleriniń qataryn kóbeıtýdi qolǵa alyp jatyr. Astana kúni merekesi qarsańyndaǵy Syr aımaǵyndaǵy taǵy bir jaǵymdy jańalyq arzan “kógildir otyn” qyzylordalyqtardyń ıgiligine berile bastady. Atap aıtqanda, “Qyzylor­dagaz” JShS-i jańa óndiris ornyn ashyp, ıaǵnı seriktestik ıeligindegi modýldi tıptegi gaz jınaqtaýshy bekette gaz balondaryna suıy­tylǵan  gaz quıyla bastady. Eskerte keteıik, Qyzylorda qalasy turǵyndary úshin kishi syıymdylyqtaǵy gaz ballony – 450 teńgege, al úlken syıymdylyqtaǵy gaz ballon 900 teńgege bosatylýda. Kópshilikke málim, Aqshabulaq kenishinde ilespe gazdy óńdeý kesheni iske qosylǵannan beri turǵyndardyń jylýǵa ketetin shyǵyndary kúrt azaıyp, bıznestiń de órken jaıýyna jaǵdaı jasalǵan. Endigi kezekte qoǵamdyq kólikterdi de suıytylǵan gazben júrgizý qajettigi týyndap otyr. Sondaı-aq, bilim berý, densaýlyq saqtaý oshaqtaryn jylytýdy da gazǵa kóshirý máselesi kezekte tur. Búgingi tańda jańadan paıdalanýǵa berilgen 1200 oryndyq bilim oshaqtaryna jylý jaǵarmaı arqyly berilýde. “Qyzylordagaz” JShS-niń aldaǵy jumys josparlarynda qala ǵana emes, eldi mekenderge de arzan suıytylǵan gazdy jetkizý mindeti tur. Demek, Syr turǵyndarynyń muqtajdaryn óteýge baǵyttalǵan izgilikti iske sáttilik tileımiz. Sóz oraıy kelgen soń taǵy bir jaǵymdy jańalyqqa nazar aýdaralyq. Jýyqta tańǵy saǵat 7-de Qyzylordadaǵy “Qorqyt ata” áýe­jaıyna Almatydan ushyp shyqqan kanadalyq “Bombardier CRJ-100” reaktıvti jolaýshylar ushaǵy kelip qondy. Bul qazaqstandyq “Irtysh Eır áýekompanııasy” AQ ushaǵynyń Qyzylordaǵa jasaǵan alǵashqy reısi. Atalmysh kompanııa ushaqtary búgingi tańda Almaty qalasyn Qostanaı, Pavlodar jáne О́skemen qalalarymen baılanystyryp otyrsa, endi, mine, olardyń qataryna Syr eli de qosyldy. Bul ushaq bortyna 50 jolaýshy alyp, saǵatyna 800-850 shaqyrym jyldamdyqta eki qala arasyn bir jarym saǵatqa jýyq ýaqytta ushyp ótedi. Bul reıs Qyzylorda men Almaty arasyna da aptanyń beısenbi jáne senbi kúnderi qatynaıdy eken. Aldaǵy ýaqytta “Qorqyt ata” áýejaıynda syıymdylyǵy 148 adamdyq “Eırbas – A320” ushaqtary da usha bastamaq degen boljam bar. Syr eliniń Astana toıyna taǵy bir tartýy – Qyzylorda qalasynyń turǵyndaryna 30 jáne 50 páterlik ıpotekalyq turǵyn úılerdiń kiltteri tabys etildi. – Aıta ketý kerek,– deıdi óz sózinde qala ákimi Marhabat Jaıymbetov, – sońǵy bes jylda shaharymyzda 21 kópqabatty úı boı kóterdi. Al, 2010 jylǵa respýblıkalyq bıýdjetten ıpotekalyq turǵyn úı qurylysyna 532,35 mln. teńge, arendalyq turǵyn úı qurylysyna 502,924 mln. teńge qarjy qaras­tyryldy. Aldaǵy ýaqytta qalamyzda taǵy da eki ıpotekalyq úı paıdalanýǵa berilmek. Sonymen jyl ótken saıyn emes, aı ótken saıyn aıshyqtalyp kele jatqan Syr aımaǵy Astana merekesine osyndaı tolaǵaı tartýlar jasady. Erkin ÁBIL, QYZYLORDA.