Salyq kodeksi: mindet pen jaýapkershilik

Memlekettik reformaǵa, onyń ishki jáne syrtqy saıasatyna baılanysty salyq júıesiniń ózgerip otyrýy zańdy. Bıylǵy 1 qańtardan bastap elimizde jańa Salyq kodeksi kúshine endi. О́zgeristerge qatysty jurttyń kókeıinde áli de kóptegen saýal bar. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń V otyry­synda qujatty qoldaný­ǵa qatysty eldiń oıǵa qonymdy, syndarly usy­nystary muqııat zerdelenetini, qajet bolsa, túze­týler engizile­tinin atap aıt­ty. Osyǵan baılanysty «Egemen Qazaqstan» gazetiniń onlaın formatta uıymdastyrǵan jıy­nyna Memlekettik kirister komı­teti Qosylǵan qun salyǵyn ákim­shi­lendirý basqarmasy bas­shy­sy­nyń oryn­basary Aınur Sar­­taeva, ekonomıst-sarapshy Baýyr­­jan Ysqaq, «Atameken» UKP Salyq salý departamenti dırek­torynyń orynbasary Aıdyn Ábishev, táýelsiz salyq mama­ny Baljan Baqytqalıqyzy qa­ty­­syp, salmaqty usynystary men baıyp­­ty paıymdaryn ortaǵa saldy.

 

О́zgeristerdiń ózektiligi nede?

Aınur Sartaeva:

– Álemdik ekonomıka bir ornynda turmaıdy. Udaıy damyp otyrady. Elimiz de osy úderisten tys qala almaıdy. Naryqtyń jańa talabyna ıkemdelýge oraı zańnamany ýaqtyly jańartyp, zamanaýı talapqa saı jetildirip otyrý qajet. Salyq kodeksiniń qabyldanýy da – osy maqsattan týǵan mańyz­dy qadam. Jańa reformanyń bas­ty ustanymy – salyq júıesin ba­ryn­­sha jeńildetý, artyq esep pen ákim­shi­lik júktemeni azaıtý, turaqty ekono­mıkalyq ósimge qolaıly jaǵdaı jasaý.

Kodekstegi basty ózgeristiń biri salyq eseptiliginiń qysqarýy boldy. Onyń kólemi 30 paıyzǵa deıin azaıdy. Salyq pen alymdardyń sany 20 paıyzǵa tómendedi, jeńildikter qaıta qaralyp, ońtaılandyryldy. Saralanǵan salyq mólsherlemesi engizildi. Áleýmettik sala uıymdaryna bólek tártip qarasty­ryldy. Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerge salyq stavkasy 3% deńgeıinde saqtalyp qaldy.

Elimizdiń kóptegen azamaty ıpo­te­kalyq nesıelerin zeınetaqy qo­ryndaǵy qarajat esebinen ótep jatqa­ny belgili. Buǵan deıin zeınetaqy qory­nan alynǵan qarajatqa jeke tabys salyǵy salynatyn. Eger azamat sol sátte salyq tóle­me­gen bolsa, ol qaryz retinde esepte tu­ratyn. Endi bul bereshek esepten shy­ǵarylady, zeınetaqy qorynan alynǵan qarajatqa jeke tabys salyǵy múlde salynbaıdy.

Taǵy bir mańyzdy ózgeris – salyqtyq ákimshilendirýde. Bul baǵyttaǵy tásil­der túbegeıli ózgerdi. Salyqtyq ákim­shilendirý jumsaryp, «jazalaýshy» sıpattan servıstik modelge aýysty.

Qosylǵan qun salyǵy – elimizdiń bıýdjetin qalyptastyratyn eń iri salyq­tyń biri. Ol 16%-ǵa deıin artty. Bul jerde memlekettik bıýdjet múddesi men bıznesti qoldaý arasyndaǵy teńgerim saqtaldy. Kásip­oryn­dardyń 4%-y ǵana qosylǵan qun salyǵyn tóleıtinin eskersek, bul júk­teme bárine birdeı áser etpeıtini anyq.

Aıdyn Ábishev:

– Jańa Salyq kodeksi elimizdiń damýy men turaqtylyǵy úshin mańyzdy ekenin túsinemiz. Reformaǵa baılanys­ty bıznes tarapynan kóp shaǵym tústi. Solardyń deni salyq mólsherlemeleri men rejimderine, keıbir jeńildikterdiń alynyp tastalýyna baılanysty órbidi. Memleket basshysy Kodeksti jetildi­rýge bolatynyn atap ótti. Demek, bız­neske qatysty asa ózekti máseleler qaıta qaralady degen úmitimiz bar.

Medısına salasy boıynsha da máse­leler bar. Buryn belgili bir jeńil­­dikter bolǵan edi, al qazir bul salada salyq júktemesiniń artqany baı­qalady.

Baýyrjan Ysqaq:

– Biz basqa memlekettermen salyq júıesin jıi salystyramyz. О́zge elderde sheteldik ınvestor kelip, kásiporyn ashqysy kelse, birden Salyq kodeksine kóz júgirtedi. Onda naqty, túsinikti, tartymdy jeńildikter aldyn ala jazy­lady. Investor sol talaptardy kórip, ınvestısııaǵa qatysty sheshim qabyl­daıdy. О́kinishke qaraı, jańa Salyq kodeksinen ınvestordy birden baýrap alatyndaı aıqyn tetikterdi anyq kóre almadym. Byltyr ǵana Prezıdent álem­­niń damyǵan elderinde bolyp, ınves­­tı­sııa­lyq kelisimsharttarǵa qol qoıyp keldi. Osy kelisimder sheteldik ınves­torlardyń el ekonomıkasyna jumys isteýge daıyn ekenine dálel bolyp otyr.

Investorlar salyqtyq ákimshilen­dirýi jeńil elderdi tańdaıdy. Eseptiligi ońaı, paıyzy básekege qabiletti memleketterge moıyn burady. Al bizdiń Salyq kodeksinde artyqshylyǵymyz­dy kórsetetin naqty baptar anyq kórin­beıdi. Memleket basshysy V Ulttyq quryltaıda Salyq kodeksin áli de tolyq jetildirýge bolatynyn aıtty. Eger usynystar tússe, Úkimet ony qaras­tyryp, engizýi kerek dedi. Sondyqtan da elimizge kelip, jumys oryndaryn ashyp, kóptegen azamatty jumyspen qamtyp otyrǵan ınvestorlarǵa arnaıy, túsinikti ári tartymdy sharttar bolýy kerek.

Jalpy, kez kelgen kásiporyn ıesi nemese ınvestor úsh negizgi baǵytqa qaraı­dy. Birinshisi – salyq saıasatynyń turaq­tylyǵy men ıkemdiligi. Ekinshisi – sot júıesiniń ádildigi. Úshinshisi – memle­kettiń sol salaǵa degen kózqarasy men us­tanymy. Osy úsh faktor qatar úılesken jaǵdaıda ǵana ınvestısııa keledi.

Prezıdent aıtqandaı, memlekettiń ınvestorlarǵa degen usynysy jaqsy. Nıet te bar. Biraq negizgi másele salyq saıasa­tyna kelip tirelip otyr. Osy sebep­ti ın­vestorlarǵa naqty qandaı salyq jeńil­dikteri qarastyrylǵanyn bilgimiz keledi.

Aınur Sartaeva:

– Investısııa – elimiz úshin asa mańyz­dy. Damyp kele jatqan memleket bol­ǵandyqtan, bizge syrtqy serik­tes­terdiń tehnologııasy, kapıtaly qajet. Elimizde ınvestorlarǵa arnal­ǵan birqatar salyq jeńildigi bar. Arnaýly ekonomıkalyq aımaqtar jumys isteı­di, onda da kóptegen jeńildik qaras­tyrylǵan. Investısııalyq kelisim­der boıynsha arnaıy preferensııalar da bar. Buǵan qosa halyqaralyq qarjy ortalyǵy ashyldy, «Astana Hub» jumys istep tur. Bul alańdardyń barlyǵy – ınvestorlarǵa úlken múmkindik.

Eger bizde salyq jaǵdaıy qolaısyz bolsa, ınvestorlar bizge kelmes edi. Biraq olar elimizdi tańdap otyr, bul bel­gili bir deńgeıde bizdiń salyq pen ákim­shilik saıasatymyzdyń tıimdi ekenin kórsetedi.

Budan bólek, memleket tarapynan ınvestorlarǵa qatysty ákimshilik júktemeni azaıtý sharalary da bar. My­saly, tekserýlerdi shekteý, baqy­laý rásimderin jeńildetý sııaqty tetik­ter engizilgen. Munyń barlyǵy – ınves­torlarǵa qolaıly ahýal qalyptastyrý, olardyń kedergisiz qyzmet atqarýyna jaǵdaı jasaý maqsatynda qolǵa alynǵan qoldaý sharalary. 

Ádilettilik ólshemi mańyzdy

Aıdyn Ábishev:

– О́z azamattarymyzǵa Kodeks salys­tyrmaly túrde ońaı kórinýi múm­kin. Biraq ınvestorlarǵa, ásirese shetel­dikterge salyq zańnamamyz kúrdeli kó­rinedi. Olar eń aldymen salyq mól­sherlemesi men ákimshilendirýdiń kúrde­liligine qaraıdy. Eger ınvestor joǵary salyq mólsherlemesin, túsiniksiz nemese kúrdeli retteýdi kórse, elimizdi ın­vestısııaǵa tartymdy el retinde tań­damaýy múmkin. Sondyqtan bul máse­lege asa mańyz bergen jón.

Salyq zańnamasynyń turaqsyzdyǵy da ınvestısııalyq tartymdylyqqa keri áserin tıgizedi. Elimizdiń salyq júıesine jıi ózgeris engiziledi. Normalardyń qaıta-qaıta ózgerýi kásipkerge de ońaı emes. Olar ár ózgeris saıyn normalardy oqyp, ózgergen talaptarǵa ıkemdelýge májbúr.

Al shyn máninde kásipker nemen aınalysýy kerek? Ol tabys tabýy, otbasyn asyraýy, bıznesin damytýy qajet. Biraq zańnamanyń turaqsyzdyǵyna baılanysty ol únemi ákimshilik rásim­derge alańdap, qandaı norma ózgerdi, bıznesimniń erteńi ne bolar eken dep eleńdeýmen ýaqytyn joǵaltyp jatyr. Sol sebepti salyq zańnamasynyń turaqtylyǵyna mán bergen abzal.

Taǵy bir eskeretin jaıt – keıbir normalardyń birin-biri joqqa shyǵarý úrdisi. «Oıyn erejesi» aıaqasty ózgerip, keri sheginip jatady. Zańdaǵy sheginister kásipkerlerdiń qolyn ájeptáýir baılaıdy. Mysaly, kásipker búgin belgili bir tártippen jumys istedi delik. Al bir jyldan keıin álgi tártip qaıta ózge­rip, kásipkerge «salyqty basqasha esep­teý kerek edi», «qyzmetti basqa for­matta júrgizý kerek edi» degen nus­qaý berile bastaıdy. Dúdámal kúı kesh­ken kásipker eseptilikti qaıta tapsy­rýǵa nemese búkil sharýashylyq qyzme­t­in qaıta qurýǵa májbúr bolady. Kásip­kerdi áýre-sarsańǵa túsiretin osyndaı «ekiushty» ózgeristerdi barynsha azaıtý qajet. Siltemeli normalardyń sanyn múmkindiginshe qysqartqan jón.

Kelesi mańyzdy másele – Salyq kodeksimen birge qosalqy normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń qabyldanýy. Refor­many iske asyrý barysynda kópte­gen qosalqy aktiler qabyldandy. Onyń ishinde Úkimet qaýlylary da bar. Biz Salyq kodeksin halyq pen bızneske neǵurlym túsinikti bolsyn deımiz. Al qosalqy qujattar bul usta­nymǵa qaıshy keledi. Kodeks barlyq resmı qujattyń qańqasy retin­de qalyptasýǵa tıis. Mańyzdy talap­tardy Salyq kodeksiniń ózine tike­leı engizý qajet. Sebebi zań nemese Kodeks Parlamentte talqylanady. Al qosal­qy normatıvtik aktiler mundaı keń tal­qylaýdan ótpeıdi. Osy qujattar ká­sip­­kerlerge úlken júkteme bolyp otyr.

Baýyrjan Ysqaq:

– Salyq kodeksi týraly sóz qozǵa­ǵan­da, ádette suraqtardy Qarjy mı­nıs­­trligi men salyq organdaryna ba­­­ǵyt­­­­taımyz. Alaıda salyq saıasa­ty men jalpy fıskaldyq saıasat ekonomı­kanyń barlyq salasyna birdeı áser etetindikten, bul jerde Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen de, Ulttyq bank ókilderimen de tyǵyz ári júıeli jumys isteý qajet. Mysaly, Ulttyq bank ártúrli qarjylyq tranzaksııalarǵa jaýap beredi, aqsha aǵyndaryn baqylaıdy. Qarjy mınıstrligi kirister men shyǵys­tardy retteıdi. Al Ulttyq ekonomıka mınıstrligi makroekonomıkalyq kórset­kishterdi taldaıdy. Osy jerde úılesimdi áreket kerek. Eger qosylǵan qun salyǵynyń nemese korporatıvtik tabys salyǵynyń áserinen ınflıasııa ósse, onda Ulttyq bank ony tejeý maqsatynda aqsha-nesıe saıasatyn ózgertýge májbúr bolady.

Biraq bizde kóbinese ınflıasııa kóterilse, Ulttyq bank mehanıkalyq túrde bazalyq mólsherlemeni kótere salady. Al ınflıasııanyń naqty sebep­teri qandaı degen suraqqa kelgende, ol tek Ulttyq bankke emes, Úkimetke de qoıylýǵa tıis. Sondyqtan Ulttyq eko­nomıka mınıstrligi, Qarjy mı­nıstr­ligi men Ulttyq bank arasynda naq­ty úılestirilgen baılanys, ortaq ınte­grasııalyq júıe qajet.

Eger elektrondy shot faktýralar, bank tranzaksııalary men salyq deklarasııalary bir ortaq derekqorda toǵysatyn bolsa, onyń nátıjesi óte joǵary bolar edi.

Aınur Sartaeva:

– «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń ókili Aıdyn Ábishevtiń kótergen máselesine jaýap bere keteıin. Álbette, Salyq kodeksine nemese basqa da zańnamaǵa jıi ózgeris engize berý  jaqsy tájirıbe emes ekenin túsinemiz. Biraq ómir bir ornynda turmaıdy, ózge­­ris­ter bolady. Mysaly, bıtkoın, sıfr­­lyq aktıvter degen uǵymdar keıin paıda boldy, olardy retteıtin jańa zańnamalar qabyldaýǵa, jańa salyq baptaryn engizýge týra keldi. Sol sııaqty osydan toǵyz jyl buryn qabyldanǵan Salyq kodeksi keıingi naryqtyń jańa qajettilikterin, jańa qyzmetter men taýar túrlerin tolyq qamtı almady. Sondyqtan jańa Salyq kodeksi qabyldandy. Ádette barlyq zańnamalyq túzetýler ekonomısterdiń, salyq tóleýshilerdiń, sarapshylardyń, Ulttyq kásipkerler palatasynyń, basqa da múddeli taraptardyń usynystaryn eskere otyryp jasalady. Bul ózgerister mindetti túrde saraptamalardan ótedi. Olardy ekonomıster qaraıdy, depýtattar talqylaıdy, Úkimet qarastyrady. Kásipkerdiń de zańnamany ázirleý úderisine qatysýǵa tolyq múmkindigi bar. Sebebi ázirlený barysynda jobalar mindetti túrde ashyq portalda talqylaýǵa shyǵarylady.

Iá, zańǵa táýeldi normatıvtik aktiler qabyldanyp jatyr. Keıbir normalar salyq tóleýshilerdiń naqty suraqtaryna jaýap berý úshin de qajet. Salyq tóleýshi aldymen Salyq kodeksin qaraıdy, sodan keıin belgili bir tártip pen erejelerdi naqtylaý maqsatynda mınıstrdiń buı­ryq­taryna, basqa da salalyq qujat­tarǵa júginedi. Eger barlyq erejeni Kodekstiń bir ózine engizsek, onda Kodeks birneshe tom bolyp keter edi. Kóp jaǵdaıda adamdarǵa birneshe tom zańdy qaraǵannan góri bir kodeks pen oǵan qatysty naqty erejelerdi bólek qaraǵan yńǵaılyraq. Onyń ústine keıbir normatıvtik aktiler shaǵyn nemese orta bızneske ǵana arnalǵan bolýy múmkin, al olardy sol sanattaǵy salyq tóleý­shiler ǵana qoldanady. Sondyqtan mundaı sheshimder qabyldanar aldynda aldymen saralanyp, quqyqtyq baǵa beriledi. Degenmen sizder aıtyp otyrǵan usynystar eskerýsiz qalmaıdy. Negizgi maqsat – barshaǵa qolaıly ári teńgerimdi sheshim tabý.

Aıdyn Ábishev:

– Aınur Salyq kodeksi túsinikti, jeńil ári qolaıly bolýy kerek dep aıtyp otyr. Bul pikirmen jalpy kelisýge bolady. Biraq biz basqa nusqany da tańdaýǵa daıynbyz. Qajet bolsa, kólemdi, qalyń, tom-tom Salyq kodeksine de qarsy emespiz. Másele onda emes. Bizge keregi – kásipkerler salyq zańnamasymen tolyq kólemde jáne der kezinde tanysa alýy. Qandaı talap bar, qandaı mindet júktelgen, nendeı erejeler qoldanylady – osynyń bári túsinikti bolýy tıis. Salyq kodeksi shartty túrde byltyr shilde aıynda qabyldandy. Al oǵan qatysty normatıvtik aktilerge áldeqaıda keıin – kóbine jyldyń aıaǵyna qaraı ózgerister engiziledi. Onyń ózinde olar tolyq daıyn bolmaıdy. Keıbir erejeler áli de naqtylaýdy, pysyqtaýdy qajet etedi. Nátıjesinde, bıznes áýeli Salyq kodeksiniń qańqasyn ǵana oqıdy. Al naqty tártipter men ta­laptardy belgileıtin qosymsha akti­lermen tek jarty jyldan keıin tanysady. Osy ýaqyttyń ishinde kásipker qol­da­nystaǵy retteýden is júzinde artta qalyp qoıa­dy. Sol sebepti Salyq kodek­siniń yq­sham bolýyn, tolyq ári túsinikti aqparat­tyń kásipkerlerge ýaqtyly jetýin qamtamasyz etýimiz kerek. 

Saýattylyq salanyń mádenıetin damytady

Baljan Baqytqalıqyzy:

– Qazir elimizde kásip ashý óte ońaı. Bes mınýttyń ishinde-aq jeke kásipker atanyp, esepshot ashyp, jumysty bas­­tap ketýge bolady. Qalasa, birden kom­­pa­nııany tirkep, bankke tirkelip, ım­port-eksportpen aınalysýǵa da múmkin­dik bar. Shetelmen jumys isteýge de jol ashyq. Bul – kásipkerlerge úlken múmkindik.

Eger Qytaımen salystyratyn bol­saq, ol jaqta jaǵdaı múlde basqa. Qy­taı­dan kóptegen kompanııalar bizge taýar ákelip jatyr. Biraq olar búgin tirkelip, erteń taýar sata almaıdy. Oǵan arnaıy ruqsat kerek. Ruqsaty bar kompanııalar ǵana naryqqa shyǵady. Al bizde bul jaǵynan erkindik bar, demo­kratııalyq orta qalyptasqan. Son­dyqtan bıznes bastaǵan ár adam osy múmkindikti qoldanǵan kezde kásibi úshin jaýapkershilikti tolyq túsinýi kerek. О́z qyzmet salasyna qatysty zańnamany, talaptardy oqyp, uǵynýy qajet. Bul jerde eń mańyzdy másele – salyq pen qarjy saýaty. Salyq týraly bilim tek kásipkerlerde ǵana bolmaýǵa tıis. Ony 11-synypta oqyp júrgen, kámelet jasyna tolýǵa jaqyn jastar býyny da bilýi kerek. Sebebi kámeletke tolǵan soń ár adam tabys tabady, jumys isteıdi, oqý oqıdy, túrli kiris kózderi paıda bolady. Sol kezde salyqtyq mádenıet qalyptasýy qajet.

Qazir jańa Salyq kodeksine qatysty áleýmettik jelilerde shý bolyp jatqa­nyn kórip otyrmyz. Ásirese shaǵyn kásipkerler tarapynan qarsylyq kóp. Bul – salyq mádenıetiniń tómendiginen. Men býhgalterlik kompanııa retinde kásipkerlermen kúndelikti jumys isteımin. Oqytamyn, shaǵyn jáne orta bızneske qyzmet kórsetemin. Jańa Salyq kodeksin adal, taza jumys istep otyrǵan kásipkerlerge túsindirgen kezde olardyń eshqaısysy úrkip-qoryqqan joq. Kerisinshe, bári muny oryndaýǵa bolatyn, jumys isteýge múmkindik bar ekenin túsindi. Iá, qosylǵan qun salyǵy 12%-dan 16%-ǵa ósti. Eger kásipker buryn 10% paıda kórip otyrǵan bolsa, sol paıdany saqtap qalý úshin taýardyń baǵasyn qanshaǵa kóterý kerek degen suraq týady. Eseptep qarasaq, baǵany 4%-ǵa kóterý mindetti emes. Sebebi 12% ben 16%-dyń aıyrmasy – 100%-dyń 4%-y ǵana. Bul baǵaǵa tolyq kólemde qosylatyn úl­ken ósim emes. Sondyqtan birden «taýar baǵasy qatty ósip ketti» dep aıtý durys emes. Qazir kóptegen kásipker óz paıda­syn saqtap, klıentin joǵaltpaı, burynǵy deńgeıde jumys istep otyr.

Keı kásipkerler biz qara bazarmen, qara aınalymmen jumys isteýge úırenip qalǵanbyz deıdi. Olar kóbine jasy úlken, orta býyndaǵy kásipkerler. Al jańadan bastap jatqan kásipkerler birden saýatyn arttyryp, bıznesti zańdy túrde júrgizýge úırenip jatyr. Men kásipkerlerge únemi «aqqa shyǵýǵa tyrysyńyzdar» dep aıtamyn. Eger klıentińiz bar, aqsha aınalyp tursa, bıznesińiz júrip tursa, nege sony zańdy túrde kórsetpeske? Býhgalterııańyzdy rettep alyńyzdar deımin. Munyń kóbi orta býyndaǵy kásipkerlerge qatysty.

Al jańadan tirkelip jatqan kásip­ker­lerdiń jaǵdaıy basqa. Olar bız­nestiń aqsha ákeletinin ne ákelmeıtinin, mınýsqa ketetinin bilmeıdi. Biraq olar basynan bastap salyqtyq saýatty­lyqpen ósedi, bıznes júrgizýdi solaı úırenedi. Al qara bazarda jumys istep úırenip qalǵan kásipkerlerde aqsha aınalymy bar, biraq saýat jetpeı jatady. Jas ereksheligine baılanysty olardy ózgertý qıyndaý bolyp tur.

Mundaı kásipkerlerge bir býhgalter­diń nemese mamannyń sózi ótpeýi múm­kin. Keıde Prezıdenttiń ózi sóılep, mınıstr­ler shyǵyp túsindirgende ǵana áser etedi. Sebebi qansha túsindirseń de, olar tyńdamaýy múmkin. Al aıyppul, sot dese ǵana aıaq tarta bastaýy múmkin. Bul – ókinishti, árıne.

Sondyqtan bul jerde psıhologııa­lyq tásil de mańyzdy. Kásipkerlerge jol kórsetý, baǵyt-baǵdar usyný degen máse­le bar. Osy tóńirekte túrli is-sharalar ótip jatqan shyǵar, biraq barlyq kásip­ker tolyq qamtylyp jatyr dep aıtý qıyn.

Men óz tájirıbemde bylaı túsindi­remin: kásipker jumysyn bastady, zańdy bilmegeni anyqtaldy, sonyń saldarynan aıyppulǵa ilikti. Sonda ol «nege birinshi ret keshirim berilmeıdi?» dep suraıdy. Bul suraq maǵan da jıi qoıylady. Al resmı jaýap bireý: zań ashyq, zań qoljetimdi. Ár adam óz jaýap­kershiligin ózi alyp, óz baǵytyna qa­tys­ty zańnamany oqýǵa tıis. Eger oqy­masa, jaýapkershilik te soǵan sáıkes bolady.

Aınur Sartaeva:

– Qarjy saýaty men ekonomı­ka­­lyq túsinikti bala kezden sanaǵa sińirý kerek. Mektep partasynda otyrǵan bala aqshany qalaı saýatty jumsaý kerektigin, salyq ne úshin tólenetinin, qandaı zańdardy bilý kerektigin túsinýi tıis. Keıingi bes jyldyń kóleminde elimizdegi barlyq memlekettik mektep baǵdarlamasyna qarjy saýatyn úıretetin «Jahandyq quzyretter» páni engizildi. Joǵary synyp oqýshylaryna arnalǵan sabaqtarda salyqtyń túrleri, onyń ne úshin tólenetini syndy baza­lyq túsinikter beriledi. Kishkentaı balalarǵa arnalǵan beınerolıkter de jasadyq.

Qazir jurtshylyqtyń kóbi teledıdar kórmeıdi, gazet oqymaıdy, resmı jańa­lyq tyńdamaıdy. Kópshilik TikTok pen Instagram jelilerindegi qysqa vıdeo­lardy kórýge áýes. Resmı aqparat keıde halyqqa jetpeı jatatyny son­dyqtan. Biz halyqtyń qarjylyq saýatyn ashý, tek resmı derekterge ǵana jú­giný turǵysy­nan aqparattyq-túsindirme jumystaryn bir­lese atqarýymyz kerek dep oılaımyn.

Aıdyn Ábishev:

– Iá, kásipker óz salasyna qatysty zańnamalardy, salyq pen esepti jaqsy bilýi kerek. Quqyqtyq saýat degenimiz – salyqtan qorqý emes, tártip arqyly táýekelderdi azaıtý. Ýaqtyly aqparat alǵan kásipker salyq jeńildikterin der kezinde paıdalanady, qoldaý sharalaryna aldymen ıe bolady, jańa talaptarǵa erterek beıimdelip, básekelesinen bir qadam alda júredi. Sondyqtan árbir kásip ıesi ózine qatysty ózgeristerdi, óz salasyna baılanysty máselelerdi ózi qadaǵalap otyrýy kerek. 

Qaıtarymy mol borysh

Baljan Baqytqalıqyzy:

– Kásipkerler eger 1–2% jeńildik berse, barlyǵy tabysyn ashyq kórsetýge daıyn ekenin aıtady. Qazirgi Salyq kodeksinde esepteý ádisi qoldanylady. Iаǵnı tabys esepteledi, sodan keıin salyq tólenedi. Al eger shaǵyn kásipkerlerge bank komıssııasy sııaqty, aqsha túsken sátte salyq avtomatty túrde ustalyp otyrsa, olarǵa bul áldeqaıda jeńil bolar edi. Onda úlken soma jınap, býhgalter jaldap, esep tapsyryp áýre bolmaıdy. Bolashaqta shaǵyn kásipkerler arnap, salyq tóleýdiń osyndaı joly qarastyrylsa deımin. Al orta jáne iri bıznes úshin qazirgi esepteý ádisi qala bersin.

Búginde orta býyn kásipkerler salyq tóleýge qulyqsyz. Sebebi olar erteń sol salyqtyń shynaıy túrde eldi kóterýge, memlekettiń damýyna qaıtyp keletinine senbeıdi. Al Prezıdent adal eńbekpen, zańdy jolmen kóterilýge shaqyryp otyr. Biraq mundaı senim bir kúnde nemese bir jylda qalyptaspaıdy. Bul uzaq ýaqytty qajet etedi.

Men Almaty qalasynda turamyn. Bizdiń shaǵyn aýdanda ár úıdiń aldynda ádemi, qaýipsiz oıyn alańdary salynǵan. Buryn mundaı jaǵdaı bol­maǵan. Qazir balalarǵa arnalǵan arnaıy ınfraqurylym jasalyp jatyr. Osyndaı ózgerister tek úlken qala­larda ǵana emes, shaǵyn eldi mekenderde de kórine bastaǵanda halyqtyń senimi artady. Qazir trassalar salynyp, joldar jóndelip jatyr. Iá, bári birdeı minsiz emes, degenmen de jumys júrgizilip jatyr. Eger osyndaı jaqsy ózgeristerdi halyqqa naqty kórsetip, «mine, sizderdiń tólegen salyqtaryńyz osyndaı nátıje berip jatyr» dep ashyq aıtsa, halyq oǵan nazar aýdara bastaıdy.

Baýyrjan Ysqaq:

– Men balalarymdy úıdiń aldyndaǵy dúkenge aparyp, QR kodpen tóleýdi úıretemin, daǵdy qalyptastyramyn. Sebebi áli kúnge deıin aýdarym jasap qoıa salý degen ádet bar. Aýdarym jasalsa, ol salyq retinde tirkelmeıdi, bıýdjetke túspeıdi. Al eger QR arqyly tólense, onyń 3–4%-y salyq retinde bıýdjetke túsedi. Men balalarǵa sony túsindiremin. Bul seniń mektebińe, jolyńa, ınfraqurylymǵa ketedi dep aıtamyn. Osyndaı tárbıeni ár azamat óz shańyraǵynda qalyptastyrýy kerek.

Salyq organdary tarapynan da ju­mys jalǵasa bergeni jón. Neǵurlym adamdar chek alyp, shot-faktýramen jumys istep, kassalyq apparat arqyly tólem jasaǵan saıyn, sol tóleýshilerge de belgili bir motıvasııa bolǵany durys sııaqty. Iаǵnı adal tólegen adamǵa da bir yntalandyrý tetikteri qarastyrylǵany abzal.

Endi sońynda birneshe usynysymdy aıtqym keledi. Eger Salyq kodeksine taǵy da ózgerister engiziletin bolsa, biz mindetti túrde ekonomıkany ártaraptandyrý máselesin eskergenimiz jón. Qazir bıýdjettiń kiris bóliginiń basym bóligi shıkizatqa, munaıǵa, gazǵa, temirge táýeldi. Al bolashaqta, kem degende aldaǵy 5–6 jylda, biz munaıdan túsetin kiristi 30%-ǵa deıin tómendetip, qalǵan 60–70%-ǵa óńdeýshi sektordan, shaǵyn bıznesten, týrızmnen, logıstıkadan túsiretin deńgeıge jetýimiz kerek.

Soǵan baılanysty óńdeýshi sektordy yntalandyratyn ózgerister Salyq kodeksinde qarastyrylsa deımin. Mysaly, jańa jobalar iske assa nemese arnaıy óńirlerde óńdeý kásiporyndary ashylsa, otandyq ónim ımportty almastyra alatyn deńgeıge jetse, solarǵa naqty, detaldy salyqtyq jeńildikter qajet. Korporatıvtik tabys salyǵyn 15 paıyzǵa, keı jaǵdaıda 10 paıyzǵa deıin tómendetý sııaqty sharalar ınvestısııalyq jobalardy yntalandyrýǵa úlken serpin beredi.

Qosylǵan qun salyǵyna qatysty da belgili bir jeńildikter bolýy múmkin. Mysaly, shıkizat satyp alý kezinde nemese óndiris tıimdiligin arttyrýǵa baǵyt­talǵan jaǵdaıda belgili bir salyq­tyq korıdorlar qarastyrylsa deımin. О́ńdeýshi ónerkásippen aınalysatyn kásipkerlerge 3–5 jylǵa deıin salyqtyq jeńildikter berý múmkindigin de oılas­tyrý kerek.

Eksportqa baǵyttalǵan kásiporyn­darǵa da erekshe nazar aýdarý qajet. Nege bizdiń dúkenderimiz tek Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa taýarlaryna toly bolýy kerek? Kerisinshe, sol elderdiń dúkenderinde elimizde shyǵarylǵan et ónimderi, shujyq, basqa da taýarlar turýy kerek. Osyndaı eksportqa jumys isteıtin kásiporyndarǵa bolashaqta qosymsha jeńildikter qarastyrylsa degen usynys bar.

Aınur Sartaeva:

– Elimizde tabys taýyp, salyqty adal tólep otyrǵan kásipkerler bar. Endi bir top ártúrli aılalarǵa baryp, salyqtan jaltarýdyń joldaryn izdeıdi. Zańnyń osal tustaryn paıda­lanyp, salyqty barynsha azaıtý áre­ketterin jasaıdy. Osynyń bári salyqty ákimshilendirý barysynda eskerildi. Jańa Salyq kodeksindegi keıbir normalar burynǵy zańnyń osal tustaryn jabýǵa baǵyttalǵanyn aıtqym keledi.

Adal salyq tóleýshilerdi yntalan­dyrý maqsatynda Memlekettik kirister komıteti tarapynan jyl saıyn «Úzdik salyq tóleýshiler» marapat­ta­lady, al keı óńirlerde «Salyq keshbek» ak­sııa­­sy aıasynda túbirtek talap etken azamat­tarǵa jeke shottaryna 2 % mól­sherinde keshbek qaıtarylady. Bundaı sharalar aldaǵy ýaqytta da kóbeıe bermek.

Salyq tóleý – ár azamatqa mindet. Bul jańa reforma bolǵandyqtan belgi­li bir qatelikterdiń bolýy qalypty. Ýaqyt óte usynystar eskeriledi, kemshi­likter túzeledi, júıe jetiledi. Alaıda memleketimizde qaýipsiz ári qolaıly ómir súrýimizdiń basty kepili – salyqtyń ýaqtyly ári adal tólenýi ekenin umyt­pasaq deımin.

 

Daıyndaǵan –

Qymbat TOQTAMURAT,

Eligimaı TО́ŃKER,

«Egemen Qazaqstan»