Otandyq ónimder dúken sórelerinde qashan tórge ozady?

«Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy qaıta óńdeý salasy aqtalmaǵan qysymǵa tap bolǵan jaǵdaıdy qalypty dep aıtýǵa bolmaıdy. Otandyq tamaq ónerkásibiniń ókilderi EAEO-ǵa qatysýshy memleketterdiń sýbsıdııalanatyn taýarlar qysymymen óndiristi qysqartýǵa májbúr. Al biz úshin bul azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi», dedi Prezıdent.

Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy sarapshy Tóleýtaı Rahymbekov otandyq kásipkerlerge sheteldik básekelestermen teń jaǵdaı jasaý qajettigin atap ótti. Reseı taýarlarynyń syrtqy saýda aınalymynda negizgi úleske ıe ekenin resmı statıstıka da rastaıdy: Importtyq azyq-túlik ónimderi, ásirese Reseı Federasııasy men Belarýsten keletin azyq-túlik ónimderi (qant, kondıterlik ónimder, maı jáne balyq) 50% paıyzdy quraıdy.

Sarapshynyń aıtýynsha, Reseıde aýyl turǵyndarynan qaıta óńdeý kesheni satyp alatyn aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń qunyna sýbsıdııa beredi. Reseıdiń salyq zańnamasynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý jáne satý boıynsha barlyq aınalymdar QQS-tan bosatylady. 2026 jylǵy 1 qańtardan bastap QQS tóleý boıynsha mindetteme qaıta óńdeý kásiporyndarynan saýda kásiporyndaryna kóshirilgeni eshteńeni ózgertpedi.

Rahymbekovtyń sózine súıensek, kez-kelgen máseleniń sheshimin tabýǵa bolady.

«Birinshiden, aýyl turǵyndary óndirgen jáne olar óńdeýge, eksportqa, ishki naryqqa jóneltken aýyl sharýashylyǵy shıkizatynyń qunyn tikeleı sýbsıdııalaýdy engizý kerek. Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵy ónimderi men azyq-túlik taýarlaryn óndirý, qaıta óńdeý, ótkizý, eksporttaý, ımporttaý boıynsha aınalymdardy tolyǵymen QQS-tan bosatý. Onyń ústine memleket basshysy Salyq kodeksin túzetý múmkindigi týraly aıtty. QQS boıynsha bul shara aýyl sharýashylyǵyn, barlyq aýyldardy jáne tamaq ónimderin tutynýshylar retinde barlyq el azamattaryn memlekettik qoldaýdyń eń qýatty sharasy bolady», dep jazady sarapshy.

Sarapshynyń aıtýynsha, biz osyndaı tetikter arqyly ǵana aýyl sharýashylyǵy ónimderin kóleńkeli naryqtyń qyspaǵynan alyp shyǵa alamyz.

Otandyq ónimder álemdik naryqqa tanystyryldy

Reseıdiń «Agroeksport» uıymynyń 2025 jylǵy qańtar-qyrkúıekte RF sheteldik naryqtarǵa shamamen 29 myń tonna sút pen 40 mln dollarǵa jýyq qaptamadaǵy kilegeı eksporttady. Salystyrý úshin, 2024 jyldyń osy kezeńi 4% -ǵa tómen boldy. Reseıde óndirilgen sút ónimderin ımporttaýshy 5 eldiń qataryna Grýzııa, Abhazııa, Belarýs, Qyrǵyzstan kiredi. Sonyń ishinde 54% -dyq úlespen bizdiń Qazaqstan kósh bastap tur. Ekinshi orynda turǵan qyrǵyzdardyń úlesi 11%.

Otandyq ónim kórsetkishiniń ındıkatory – dúken sóresi

Qazaqstanda otandyq ónimderdiń úlesi azyq-túlik qaýipsizdiginiń negizgi ındıkatory bolyp tabylady. Monıtorıngke sáıkes, 2021-2022 jyldary jergilikti taýardyń edáýir bolýy baıqaldy, alaıda sapa máseleleri de baıqaldy (mysaly, sáıkes kelmeıtin ónimniń 31% -y QR-da boldy). Úlesti arttyrý úshin tekserýler, tańbalaý jáne saýda jelilerine qoıylatyn talaptar qoldanylady. О́ndiris kóleminiń ósýine qaramastan, otandyq óndirýshilerge ishki naryqta da, syrtqy naryqta da kedergi jetedi. Sonymen birge, ónimderdiń kóptegen túrleri boıynsha óz óndirisi áli kúnge deıin 1990 jylǵy kórsetkishterdi (Ulttyq statıstıka bıýrosynyń resmı saıtynan alynǵan derekter) jete almappyz.

Et taǵamdarynan daıyndalǵan ónimder boıynsha: 1990 jyly - 1 mln tonna, 2024 jyly - 431,2 myń tonna. Shujyq: 1990 - 154,9 myń tonna, 2024 - 71,9 myń tonna. Margarın, taǵamdyq maılar: 1990 - 71,3 myń tonna, 2024 - 62,2 myń tonna. Sút pen kilegeı: 1990 - 1,4 mln tonna, 2024 - 621 myń tonna. Sary maı jáne spredter: 1990 - 85 myń tonna, 2024 - 32,5 myń tonna. Unnan jasalǵan ónimder: 1990 jyly 1,2 mln tonna, 2024 - 497,2 myń tonna. Shıki qant jáne qyzylsha: 1990 - 319,1 myń tonna, 2024 - 243,2 myń tonna. Shokolad jáne shokoladtan jasalǵan kondıter: 1990 - 258,8 myń tonna, 2024 - 92,4 myń tonna.

Mysaly, Qazaqstan turmystyq hımııa taýarlarynyń ımportyna 100% táýeldi. Osy sanattaǵy taýarlardyń shamamen 60% -y Eýropadan, 40% -y Reseıden ákelingen. Sońǵy aılarda RF-daǵy óndiristerdiń bir bóligi jabyldy. Sodan keıin eýropalyq taýarlar búkil Ortalyq Azııa naryǵyna jańa arnalar arqyly jetkizile bastady, olar ónimniń sońǵy tutynýshyǵa deıingi jolyn edáýir uzartady jáne baǵamen ulǵaıtady.

Tutynýshylardyń otandyq ónimge senimi artyp keledi – saýalnama

Sarapshylar jahandyq brendterdiń Qazaqstandy ónimniń iri partııalaryn óndirý jáne keıinnen satý alańy retinde qyzyqtyratynyna kúmán keltiredi. Qazaqstannyń naryǵy álemdik óndirýshiler óndiristik alańdardy osy jerge kóshiretindeı úlken emes. Sondyqtan jetkizýshilerge ýaqyt suranysyna beıimdelip, logıstıkalyq tizbekterdi ózgertýge týra keledi (mysaly, Túrkııa nemese Eýropadan ónim jetkizýdi uıymdastyrý). Eger taýarlardyń suranysqa ıe sanattaryn jetkizýdi burynǵy kólemde qalpyna keltirý múmkin bolmasa, onda saýda jelisi olardy aýystyrýdy tańdaıdy.Básekelestik máseleleri jónindegi jańa zań jobasyna tamaq sektorynyń salalyq odaqtary daıyndaǵan túzetýler paketin engizý usynylady. Qazir qujat jumys toptarynda talqylanýda, al qańtar aıynda ony májiliske birinshi oqylymǵa shyǵarý josparlanýda. Maqsaty - ımport qysymynyń kúsheıýi aıasynda neǵurlym ádil básekelestik ortany qalyptastyrý.

Májilis depýtaty Nurjan Áshimbetovtyń aıtýynsha, qazaqstandyq óndirýshiler úshin jaǵdaı shıelenise túsýde.

«Bizdiń oıymyzsha, otandyq óndirýshiler ımportpen ádiletsiz básekelestik jaǵdaıynda tur jáne jaǵdaı ýshyǵyp barady. Sondyqtan biz salalyq odaqtarmen pysyqtalǵan túzetýler blogyn básekelestikti damytý týraly zań jobasyna qosqymyz keledi», deıdi ol. 

Onyń aıtýynsha, usynystar paketi qazir memlekettik organdarmen belsendi talqylanýda jáne qujat jaqyn arada birinshi tanystyrylady degen úmit bar.

Usynylyp otyrǵan sharalardyń ishinde iri saýda jelilerinde retrobonýstarǵa tolyq tyıym salý, qazaqstandyq ónim úshin basym sórelik keńistik jáne otandyq taýarlardyń ulttyq bólshek saýdaǵa túsýine kedergi keltiretin kedergilerdi joıý bar.

Qazaqstannyń et óńdeý kásiporyndary qaýymdastyǵy atqarýshy dırektorynyń orynbasary Iýlııa Namnyń aıtýynsha, sheshimdi keıinge qaldyrý múmkin emes.

«Biz memlekettik organdardyń alańdaýshylyǵyn túsinemiz, sebebi kóptegen shekteýler halyqaralyq sharttarmen retteledi», dep moıyndaıdy ol.

Másele pisip-jetildi

Ázirge saýda jelilerine ımportpen jumys isteý tıimdi: onyń marjınaldyǵy joǵary. Biraq bul jol ulttyq ekonomıka úshin qaýipti. Tamaq sektorynyń salalyq odaqtar alıansyna senimdi. Importtyq ónimdermen birge Qazaqstan is júzinde bóten ınflıasııany da ımporttaıdy, al osy ónimderden alynatyn negizgi salyqtar qazynada tek janama túsimderdi ǵana qaldyra otyryp, elden tys jerlerde tólenedi.

Bul rette álemdik tájirıbe kórsetip otyr: ishki naryqty qorǵaý – meılinshe keń taralǵan praktıka. Belarýste saýda jelileri sórelik keńistiktiń 85 paıyzyna deıin otandyq ónimmen qamtamasyz etýge mindetti. Reseı ımport úshin retteýshilik jáne ákimshilik shekteýler júıesin, onyń ishinde EAEO elderinen de júıeli túrde quryp keledi. Eýropada sýbsıdııalarǵa, standarttarǵa jáne ilgeriletilgen azyq-túlik patrıotızmine arqa súıeıdi.

Qazaqstan da otandyq ónimniń sórelerde turaqty bolýyn qamtamasyz etetin quraldarǵa muqtaj. Bul jerde sóz adal básekelestik týraly ǵana emes, azyq-túlik qaýipsizdigi týraly da bolyp otyr. Másele, shyn máninde, túbegeıli bolyp tur: ne naryq ımporttyq táýeldilik jaǵyna qaraı dreıfti jalǵastyrady, ne memleket óz óndirýshisi ózin týǵan sórelerinde artyq sezinbeıtin erejeler qurýǵa tyrysady.