Aıtqalı Jaıymov, Qazaqstannyń halyq ártisi: Halyqtyń shynaıy yqylasynan artyq qurmet joq

Jastarǵa eńbegine saı syılyq jarasady

– Byltyr «Qazaqstannyń halyq ártisi» ataǵyn aldyńyz. Bul marapatty kesh aldym dep oılaǵan joqsyz ba?

– Shynymdy aıtsam, ondaı oı bolǵan emes. 1998 jyly bul ataq alynyp tastaldy. Alaıda oǵan bola eshteńemiz ketken joq. El qatarly eńbek etip kele jatyrmyz. Osydan úsh jyl buryn Memleket basshysynyń sheshimimen bul marapat qaı­ta qalpyna keltirildi. Bir ja­ǵynan, jaqsylyqtyń erte-keshi joq. Áıtpese, osy ataqqa la­ıyq qanshama talantty tulǵa ómirden ótip ketti. Solardyń ara­synda jaqyn dostarym da bar edi. Sondyqtan shúkirshilik deımin. Buǵan deıin de marapattan kem bolǵan joqpyn. 1994 jyly «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerin» aldym. Odan keıin «Parasat» ordenin ıelendim. Keıde el ishinde «óner adamdary ǵana marapattala­dy» degen sóz aıtylady. Elimizde osy kemistiktiń orny tolǵan sekildi. Byltyr «Jumysshy mamandyqtary jyly» aıasynda Prezıdent qolynan eńbektiń qazanynda qaınap júrgen túr­li sala ókili marapat aldy. Osyny teledıdardan kórip, qýan­dym. Qandaı kóńilge shýaq quıatyn kórinis!

– Jalpy, ataqqa qalaı qaraısyz?

– Shetelde konsertke kó­rer­mender ónerpazdyń dúrkire­gen ataǵyna keledi. О́ıtkeni ataq­tyń aınaladaǵy adamdarǵa áseri bar. Árıne, eńbegimniń memleket tarapynan baǵalanǵany – mere­ıim­di ósirdi. Otbasym da qýandy. Degenmen qandaı ataq alsam da ózgergen eshteńem joq. Buryn qandaımyn, qazir de sondaımyn. Adam ózi úshin eńbektenedi. Bireý bizge ony mindettep jatqan joq. Eńbegimdi elge etken qyzmetim dep bilemin. Shyndyǵynda, óner adamdaryna halyqtyń shynaıy yqylasynan artyq qurmet joq.

Osy marapat jóninde bir aıtarym bar. Buryn «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» naǵyz óner maıtalmandaryna beriletin. Qazir ony sahnaǵa endi shyqqan jastar da alyp jatyr. Sodan keıin bul marapattyń bedeline nuqsan keldi. Jalpy, ataq saty-satymen berilgeni durys. Máselen, sahnada óner kórsetip júrgen jastarǵa ózderiniń eńbe­gine saı syılyq jarasady.

– О́ner adamǵa beker qonbaı­dy. Qandaı otbasynda óstińiz? Ata-anańyz kimder edi?

– Biz otbasymyzda on úsh balamyz. Men – uldyń úlkenimin. Kózimdi ashqannan dombyra­nyń daýysyn estip óstim. Áke-sheshemde ónerden qara jaıaý emes. Anamnyń án salatyn áýezdi ádemi daýysy bar-tyn. Halyq ánderin keremet shyrqaıtyn. Al ákem Muhıttyń ánderin na­qy­shyna keltirip oryndaıtyn. Sondaı-aq úıge aýyldaǵy kúıshi qarııalar jıi keletin. Bala kúnimnen solardyń kúı tartqanyn tyńdadym. Sosyn Elkeldi Meńdııarov degen týys aǵam boldy. Bul kisi Jylyoı aýdanynda alǵashqy dombyra orkestrin qurǵan. Dáýlesker kúıshi bolatyn. О́z betimen nota úırenip, kúılerdi orkestrge túsirgen. Sonyń da yqpaly tıdi. Mektepte júrgennen domby­ra, baıan, mandolınada oınadym. 9-synypta oqyp júrgende mektep dırektorynyń aıtýymen ónerli oqýshylardan dombyra ansamblin uıymdastyr­dym. Sóıtip, ujymmen jumys isteý oqýshy kezimnen bastaldy. Oqý bitirgesin aýyldaǵy mektepte eki jyl mýzyka men beıneleý ónerinen sabaq berdim. Odan keıin Atyraýdaǵy mýzykalyq ýchılıshege tústim. Bul oqýǵa ba­rýymnyń ózi qyzyq. 1968 jyly oblystyq muǵalimder bilimin jetildirý ınstıtýtynyń kýrsyna keldim. Sonda ýchılıshe­niń dırektory, ustazym Seıilhan Qusaıynovty kezdestirdim. Bul kisi meni burynnan tanıdy. Talaı konsertke qatysqanym­dy kórgen. «Aıtqalı, sen munda naǵyp júrsiń?», dep surady. Oǵan osynda oqýǵa kelgenimdi aıt­tym. «Onda júr» dep qolym­nan ­jetektep, ózi qyzmet isteıtin ýchılıshege alyp keldi. Tamyz aıy. Oqý ordasyna talapkerler­di qabyldaıtyn emtıhan áldeqa­shan ótip ketken. Soǵan qaramas­tan komıssııa múshelerin qaıta shaqyryp, jalǵyz ózimnen emtıhan aldy. Aǵaıym: «Oqýǵa tústiń. Endi kúzde qujattaryńdy alyp kel», dedi. Sosyn men ol kisige: «Gúljan degen qaryndasym bar edi. Bıyl 8-synypty bitirdi. Ol da dombyra tartady» dep, edim: «Ony da oqýǵa alamyz, kelsin» dep, kúlimsiredi. Sóıtip, qaryndasymmen mýzykalyq ýchılıshede birge oqydym. Atalǵan oqýdy bitirerde belgili mýzykatanýshy, professor Bolat Sarybaev Almatydan kelip, konservatorııaǵa túsýge joldama berdi. Biraq onyń reti kelmedi. Aýdan basshylarynyń usynysymen aýylǵa oralyp, aýdandyq mýzyka mektebiniń dırektory boldym. Aýdan orkestrin basqardym. Biraq «Qazaq radıosyn» tyńdaǵan sa­ıyn kóńilim buzylady. Alma­tyny ańsaımyn. Aýdan basshylary meni jibergileri kelmedi. Sosyn Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń syrttaı bólimine oqýǵa túseıin dep oıladym. Alaıda komıssııa músheleri meni kúndizgi bólimge oqýǵa alyp qaldy. 

Dırıjer – oryndaýshylyq mamandyq

– Bir basyńyzda san túrli óner toǵysqan. Biraq sonyń ishinde dırıjerligińiz bólek. Osy týraly aıtasyz ba?

– Elimizdegi dırıjerlik mek­teptiń irgetasyn kórnekti óner zertteýshisi, ǵalym Ahmet Jubanov qalady. Ol 1934 jyly alǵash 11 adamnan quralǵan dombyrashylar ansambli negizin­de Qazaq ulttyq halyq orkestrin qurdy. О́ner ujymynyń alǵash­qy dırıjeri boldy. 1944 jyly qazirgi Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasy ashyldy. Osy kezeńde arnaıy dırıjerler klasy ashylyp, kásibı túrde oqytyla bastady. Odan kórnekti kompozıtor Leonıd Shargorodskıı sabaq berdi. Otandyq dırıjerlik mektep osylaı qalyptasty. Bul mektepten Shamǵon Qajyǵalıev, Fýat Mansurov sekildi aıtýly dırıjerler shyqty. Ataqty Nur­ǵısa Tilendıev Máskeý konservatorııasynda oqydy. Sony­men qatar Nurǵısa men Sham­ǵon aǵamyz dáýlesker kúıshiler bolatyn. Al Fýat Mansurov Búkilodaqtyq dırıjerler festıvalinde laýreat atanyp, Máskeý konservatorııasynyń aspırantýrasyn támamdady. Son­da ustazdyq qyzmet atqar­dy. Úlken teatrda dırıjer boldy. Men ol kisimen Almatyda ­1976 jyly tanystym. 1978 jyly konservatorııany bitirgende Fýat Shákiruly Máskeýden memleket­tik komıssııanyń tóraǵasy bo­lyp keldi. Áıgili ónerpaz Alma­tyǵa kelgen saıyn qasynda júrip, dırıjerlik ónerdiń qyr-syryn úırendim.

– Bul ónerdiń erekshiligi qandaı?

– Aldymen dırıjerge kási­bı mýzykalyq bilim qajet. О́ıt­keni shyǵarmanyń qurylymy ártúrli. Orkestrdiń de daýsy birneshe túrge bólinedi. Sonyń bárin bir arnaǵa toǵystyra bilý kerek. Anyǵynda, dırıjer – oryndaýshylyq mamandyq. Ol bir aspapty erkin meńgergen mýzykant bolsa, sonda shyǵar­many oryndaýdy jaqsy túsinedi. Máselen, ol qaı dáýirdiń kompozıtory, stıli, baǵyt-baǵ­dary qandaı? Dırıjer jetekshi re­tinde sony orkestr múshele­ri­ne uǵyndyryp, jetkizedi. Dáli­rek aıtqanda, dırıjer orkestr ónerpazdarynan bir saty joǵary turýy kerek. Dırıjer bolý – ońaı emes. О́te qúrdeli mamandyq. Ol jan-jaqty bilimdi bolýy qajet. Dırıjer negizinen qoldyń qımylymen jumys is­teıdi. Eger onyń tehnıkasyn bilmeseń, orkestrdi shashyp ala­syń. Orkestr – ártúrli aspaptan qurylady. Onyń adamdar sekildi túrli minezi bar. Aıtalyq, sımfonııalyq orkestr erteden qalyptasty. Oǵan shyǵarmany álemniń barlyq kompozıto­ry jazdy. Al qazaq orkestriniń qu­rylǵanyna ǵasyr tolǵan joq. Soǵan qaraǵanda bizdiń orkestr áli jas. Repertýary da kóp emes. Árıne, týyndylar jazylyp jatyr. Ulttyq qazynamyzǵa aınalǵan myńdaǵan kúı men ha­lyq áni orkestrge tolyq túsken joq. Bul qyrýar jumysty talap etedi. Dırıjerdiń kompo­zıtorlyq qabileti bolǵany da jaqsy. О́ıtkeni kompozıtor mý­zykalyq týyndynyń tabıǵa­tyn tereń túsinedi. Bir ókinish­tisi, bizdegi keıbir dırıjerler orkestrge shyǵarma túsire almaıdy. О́z basym orkestrge týyndyny daıyndap túsiretin dırıjerdi joǵary baǵalaı­myn. Nurǵısa Tilendıevtiń bir myqtylyǵy – osynda. Mysaly, bizge konservatorııada osy pán­nen Kenjebek Kúmisbekov, Ba­zar­baı Jumanııazov, Máká­lim Qoıshybaev sekildi belgili tul­ǵalar dáris berdi. Qazir joǵary oqý ornynda osy pánge nazar ­aýdarylsa deımin. Sebebi bul sabaq dırıjerge de, kompozı­tor­ǵa da aýadaı qajet.

– Kúıdi orkestrge túsirgende qasıeti tolyq saqtala ma?

– Bastysy, orkestrde kúıdiń tabıǵatyn saqtaýymyz kerek. Kúı – jeke dombyrada qalaı oryn­dalsa, orkestrde sony eskergen jón. Kúıdi orkestrge túsirý – basqa áńgime. Onyń ózine tán gar­monııalyq úndestigin taba bilý qajet. Másele – osynda. 

Dombyrashylar kúıdi jyldam tartýǵa áýes

– Qazir kúıdi zamanaýı mýzy­kaǵa laıyqtap tartady. Buǵan qalaı qaraısyz?

– Barlyq shyǵarmany zama­naýı­landyrýǵa bolmaıdy. Onda týyndynyń tabıǵatyn joǵal­tamyz. Kúıdiń qasıeti ózgermeý qajet. Kúı ónerin «shertpe», «tókpe» dep eki úlken dástúrge bólip júrmiz ǵoı. Biraq onyń ózi birneshe dástúrli mektepke aınalǵan. Arqa, Qarataý shertpesi – jeke mektep. Sondaı-aq Altaı-Tarbaǵataı, Ile aımaǵy, Je­tisý dástúrli kúı mektepteri bar. Syr boıyndaǵy kúı mektebi de – ǵajap álem. Batys Qazaqstan­daǵy kúıshilik mektep – óz aldyna ­bir tóbe. Aqtóbe óńiriniń kúıshi­lik mektebi de eshkimge uqsamaıdy. Mańǵystaýdaǵy Adaı kúıleri de birneshe mektepke ulasqan. Osy shyǵarmalardy orkestrge túsir­gende bul dástúrli mektep­terdiń ereksheligi eskeril­geni durys.

 – Biz osyny saqtap júrmiz be?

– Qazaqta sheber dombyrashyny kúıshi dep ataǵan. Olar ár shy­ǵarmany oryndaǵanda óz dástúrli mektebiniń ıirimin she­berlik­pen jetkizgen. О́kinishke qaraı, qa­zir keıbir kúıshiler ­bar­­lyq dástúrli mekteptiń týyn­dy­syn birkelki oryndap júrge­nin kóremiz. Olardyń ereksheli­gine boılamaıdy. Shyndap kel­gende, ár óńirdiń óz máneri bar. Keıbir dombyrashylar kúıdi sheber oryndaıdy. Alaıda olar ár kúıshilik mekteptiń qaǵysy men pernedegi saýsaq basý dástúrine mán bermeıdi. Aıtalyq, Qurmanǵazy men Dáý­letkereıdiń shyǵarmalaryn «tókpe kúı» dep túsinip, bir baǵytta tartady. Máselen, Dáý­let­kereı bolsa aqsúıek otbasynan shyqqan. Qurmanǵazy sekil­di el aralap, óner kórse­tip júrmegen. Minezinde bekzat­tyq bar. Otarshyldyq saıasattyń qan­daı ekenin kózben kórip, bilip otyrsa da el muńyn ashyq aıta almaǵan. Ony shyǵarmasynda tuspalmen jetkizgen. Kúıshiler osyny eskergeni abzal. Keıbir dombyrashylar negizinen kúıdi óte jyldam tartýǵa áýes. Kúı – qa­zaqtyń bolmysy. Mysaly, Dına sheshemizdiń oryn­daýyn­daǵy kúılerdi tyńda­ǵanda onyń qońyr úni men sheberligine tánti bolasyń.

– Mońǵolııanyń Ulan-Batyr qalasynda eki jyl qyzmet is­­tep­­­siz. Oǵan qalaı baryp júr­siz?

– 1978 jyly Qurmanǵazy konservatorııasyn támamdaǵannan keıin osynda dombyra kafed­ra­syna oqytýshylyqqa qal­dyrdy. 1979 jyldyń kúzinde konservatorııa rektory Ǵazıza Jubanovaǵa bizdiń Mádenıet mı­nıstrligine KSRO Mádenıet mınıstrligi jibergen arnaıy hat keledi. Onda Mońǵolııaǵa bir mýzykant, ol ári dırıjer ári bir aspapta oryndaýshy bolýy kerek degen talap qoıylǵan.

Osyǵan baılanysty komıssııa qurylyp, oǵan 5-6 mýzykantty shaqyrdy. Solardyń ishi­nen meni usyndy. Ol jyldary Mońǵolııa astanasy – Ulan-Batyrda mýzykalyq joǵary oqý orny joq eken. Kolledj ǵana bar. Sonda keńes odaǵynan barǵan otyzǵa jýyq maman jumys istedi. Men sonda kolledj túlekterine mońǵoldardyń halyq aspabynan sabaq berdim. Sonymen birge 50-den astam múshesi bar stýdentter orkestrin basqardym. Onyń quramynda hor men bıshi­ler toby boldy. Osy óner ujymy­men úkimettik deńgeıdegi konsert­terge qatystyq. Kameralyq orkestr quryp, soǵan jetekshilik ettim. Jergilikti kompozıtorlardyń týyndylaryn orkestrge túsirdim. Mońǵolııada eki jyl qyzmet istedim. Sodan keıin ózim suranyp, elge oraldym. Ulan-Batyrda turatyn qandastarmen de jaqyn aralastym. Keıin men oqytqan mońǵol stýdentteri Almatyǵa kelip, Qurmanǵazy konservatorııasynda bilim aldy.

– Qurmanǵazy orkestrine kórkemdik jetekshi bolyp kelgende alǵash qylqobyz, sherter aspabyn jeke top retinde en­gizipsiz. Osyǵan toqtala ketseńiz.

– Jalpy qazaqtyń mýzyka­lyq aspaptaryn Bolat Sary­baev jan-jaqty zerttedi. Ol kisi osy aspaptardy orkestrge en­gizýdi usyndy. Biraq keıbir mýzyka mamandary «bul aspap­tar áli damymaǵan» dep oǵan qar­­sy shyqty. Bul týraly sol jyl­dary merzimdi baspasózde biraz maqala jarııalandy. Mońǵo­lııa­dan kelgennen keıin mýzyka­lyq aspaptardyń jasalýy jáne buraýymen aınalysa basta­­­dym. Konservatorııada «Ásemqo­­­ńyr» atty eksperımenttik orkestr qurdym. Oǵan oqytýshylar men stýdentterdi tarttym. Osy jyl­dary sherter, sazsyrnaı, qylqobyz aspaptary elimizdegi birqatar ansamblge endi. 1982 jyly Nurǵısa Tilendıev «Oty­rar sazy» orkestrin qurǵanda biraz kóne aspaptardy engizgen bolatyn. Aldymen sherter as­pabyn konservatorııaǵa pán re­tinde oqytýdy qolǵa aldym. Ol kezde dombyra kafedrasy­nyń meń­gerýshisi edim.

90-jyldardyń basynda Bash­qurtstannan Eshmurat Elbaqov esimdi ónerpaz keldi. Qýraıdy keremet tartady. Sol Qurmanǵazy konservatorııasynda oqyǵysy keletinin aıtty. Oqýǵa tústi. Qýraı aspaby sybyzǵyǵa uqsaı­dy. Osy jigit «Ásemqońyr» ansamblinde óner kórsetti. Bir jyly konservatorııaǵa mem­le­kettik komıssııaǵa burynǵy Mádenıet mınıstri, ózi dombyrashy Jeksenbek Erkimbekov tóraǵa bolyp keldi. Sol kisi Esh­murattyń qýraıdy tartqanyn kórdi. Tańǵaldy. Keıin ol eline ketip qaldy. Úı máselesin sheship bere almadyq. Osy komıssııa barysynda Jeksenbek aǵamen sóılesip, sybyzǵy, sazsyrnaı, jetigen aspabyn konservatorııa­ǵa fakýltatıvtik sabaq retinde engizgim keletinin aıttym. Ol kisi birden qoldady. Keıbir oqy­týshylar «bul áli jetilmegen aspaptar» dep qarsylyq tanytty. Keıin bul mýzykalyq aspaptardy Qurmanǵazy orkestrine top qylyp engizdim.

Tórt ishekti qobyzdyń máselesi

– Qazaq orkestrinde áli de jetil­diretin qandaı aspap bar dep oılaısyz?

– Kezinde Ahmet Jubanov qo­byz­dy úsh ishekti etip jasady. Onyń eki ishegi taramys bolady da, úshinshisi sym ishekten jasalǵan. Keıin tórt ishekti qobyz paıda boldy. Osy aspapqa mýzykalyq oqý oryndarynda klass ashyldy. Ony elimizge belgili qobyzshylar bitirdi. Bul tórt ishekti qobyz alǵashynda qurpyn saqtady. Keıin qurpy skrıpkaǵa uqsap ketkennen keıin, dybysy shyńyltyr bolyp ózgerdi. Tórt ishekti qobyzdy oryn­daýshylardyń tehnıkalyq ja­ǵynan sheberligi óskenimen, ondaǵy ulttyq boıaýymyzdy joǵal­typ aldyq. Osy aspaptyń máselesi meni tolǵandyrady. Tórt ishekti qobyzdy «sym qobyz» dep ataımyn. Sebebi – ishegi sym. Keńes dáýirinde qazaqtyń eki ishekti qylqobyzy joıylyp kete jazdady ǵoı. Endi osy qobyzdy qaıtadan qalpyna keltirý úshin kórnekti kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev konservatorııaǵa bas­shylyqqa kelgennen keıin Dáýlet Myqtybaev pen Jappas Qalambaevty shaqyryp alyp, qylqobyz klasyn ashyp berdi. Sonyń arqasynda bul aspap bú­gingi joǵary deńgeıge jetti.

Meni qazirgi ulttyq mýzyka­lyq aspaptardyń jasalý sapasy oılandyrady. Sebebi osy baǵytty damytý maqsatynda ǵylymı zertteý ortalyǵy bar sheberhana ashylýy qajet dep sanaımyn.

– Tanymal kompozıtorsyz. Qanshama kólemdi shyǵarma jaz­dyńyz. Biraq memleket tarapynan sizderge qoldaý bar ma?

– Búgingi tańda kásibı kompo­­zı­­torlarǵa suranys az. Buryn ­Kom­­pozıtorlar odaǵynyń mú­she­si ártúrli kásibı óner ujym­da­ry­nan mýzykalyq shyǵar­ma­ǵa tap­syrys alyp, solaı ju­mys isteıtin. Oǵan qalamaqy­nyń tıisti paıyzy aldyn-ala tóle­netin. Týyndy kórkemdik keńeste talqylanady. Sodan keıin oryndalyp, tyńdarmanǵa jetetin. Búginde ondaı tapsyrys joq. Kórkemdik keńes te joq. Kásibı kompozıtorlarǵa arnalǵan baı­qaýlar da az. Qoldaý da kemshin. Nasıhat ta jetispeıdi.

– Eldiń belgili azamaty re­tinde sizdi qoǵamdaǵy qandaı másele alańdatady?

– Búginde jas urpaq ult­tyq tárbıeden alystap bara­dy. Osy­ǵan meniń júregim aýy­rady. Ult­tyq tárbıe – qazaqy­lyǵymyzdyń berik tuǵyry. Odan aıyrylsaq, bolmysymyzdan ajyraımyz. Ertede áke-sheshemiz «uıat bolady» degen sózdi jıi aıtatyn. Bul sózdi de birazdan beri estimedim. Halqymyz uıat pen obal-saýaptyń qadirin jaqsy bilgen. Qazir osy uǵymnyń máni arzandap ketti. Bir jyly gastroldik saparmen alys aýyl­ǵa keldik. Qasymda eki-úsh jigit bar, ortalyq kóshemen kele jatyrmyz. Anadaı jerde joldan úsh-tórt apa ótip barady. Biz­di kórip toqtap qaldy. Olarǵa ja­qyndaǵannan keıin: «Apalar, nege óte bermedińizder?» dep edik, «er adamdar kele jatqannan keıin aldaryńyzdy kesip ótpeıik dep turmyz», dedi. Qandaı ónege! Qurmanǵazy orkestrinde qyzmet istep júrgende aǵa-apalar degen keńes qurdym. Onda ujym­daǵy úlkender jastarǵa qazaqy tálim-tárbıeniń qasıetin túsindirdi.El­ordalyq fılarmonııaǵa kel­gen­de de osy keńesti qaıta qol­ǵa al­dym. Shynynda, qazirgi jas­tar­dyń kózqarasy basqasha. Se­bebi óskeleń zamannyń tanym-túsi­nigi de bólek. Biz osyny uǵa bilýi­miz kerek. Ulttyq tárbıeni jań­ǵyrtýdyń túrli joly bar. Sony jas­tardyń sanasyna sińire bil­sek, utarymyz mol. Qazir álem quby­lyp tur. Bastysy, elimiz­diń aman­dyǵy men tynyshtyǵyn tileımin!

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»