Teńgeniń tegeýrini

Ulttyq banktiń deregine sáıkes, byltyr jeltoqsanda elimizdiń qor bırjasyndaǵy valıýta saýdasynyń jalpy kólemi 7,9 mlrd dollardy qurady. Bul qarashadaǵy 5,6 mlrd dollarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı joǵary.

Biraq osy kezeńde valıýtanyń negizgi resmı kózderi kerisinshe, 651 mln dollarǵa qysqarǵan. Ulttyq qordan satylǵan valıýta kólemi 2025 jylǵy eń tómengi deńgeıge túsip, 400 mln dollar boldy (qarashada – 600 mln dollar). Logıkaǵa salsaq, mundaı jaǵdaıda teńge álsireýge tıis edi. Alaıda kerisinshe boldy, teńge nyǵaıdy, al saýda kólemi kúrt artty.

Sonymen bir mezgilde halyq­­tyń bos aqsha qory qys­qardy, ınflıa­sııa tabys­ty «jep», nesıe júktemesi ósti. Depozıtter bo­ıynsha joǵa­­ry mólsherlemeler men qolma-qol emes quraldardyń qolaı­ly­lyǵyna baılanysty ke­ıin­­ge qaldyrýǵa bolatyn qara­­jat kóbi­­nese teńgede qala­dy. Bul jaǵ­daı dollarǵa degen su­ra­nys­ty sýytyp, teńgeniń tu­raq­ty­lyǵyna qosymsha dem be­rip jatyr.

«Teńgeniń nyǵaıýynda Úkimet pen Ulttyq banktiń ınflıa­sııa­lyq qysymdy tómendetýge, makro­­­ekonomıkalyq ortanyń bol­­­jam­dylyǵyn arttyrýǵa baǵyt­­talǵan saıasaty sheshýshi ról atqardy», deıdi Ulttyq bank ókilderi.

Degenmen de 2025 jyly naryq­tyń betalysy ulttyq va­lıý­tamyzdy otqa da, sýǵa da sal­ǵanyn moıyndaý kerek. Ári bul Ulttyq banktiń ıntervensııasynsyz, naryq jolymen júzege asty. Teńgege dem berip jatqan faktorlar da kóz aldymyzda qalyptasty. Ońdy-soldy taratylǵan nesıeler shekteldi, naryq teńgeni qos alqymynan qysyp kelgen artyq aqsha kóle­minen tazartyldy. Osydan keıin ınvestorlar bırjaǵa bet bur­dy, teńge naryqtyń da, erkin aına­lym­daǵy kúshiniń de dámin sezdi.

Jurtshylyq qazir jınaǵan tabysyn barynsha teńgemen jınaı bastaǵanyn sarapshylar aıtyp júr. Bul bir jaǵynan – durys sheshim. Sarapshy Berlın Irıshev te bazalyq mólsherlemeniń qazirgi deńgeıi depozıtti dollarda emes, teńgede saqtaýǵa tıimdi ekenin aıtady. Mundaı jaǵdaıda teńgelik aktıvterge suranys joǵary bolady. Biraq teńgeniń nyǵaıýy Úkimettiń ekonomıkalyq resýrs­tar­ǵa de­gen saıasatyn qaıta qu­­rý­­ǵa máj­búrleýi múmkin. 2026 jylǵa arnalǵan bıýdjette munaı – 60 dollar, dollar – 540 teńge dep jazyldy. Bul – Úkimet boljaǵan kórsetkishten 40 teńgege joǵary.

«2025 jylǵy jeltoqsanda 500 teńgelik dollardy eshkim boljaı almady. Teńgeden túsken qymbat jobalardy qar­jylandyrýǵa jetpeıdi. Osy­dan birer jyl buryn mun­daı jaǵdaıdy boljaý túgi­li, elestetýdiń ózi múldem qıyn bolǵan. Eger teńge aldaǵy ýaqytta da kúsheıe beretin bolsa, eldiń bıýdjetin munaı-gaz eksporty emes, ishki ekonomıkalyq resýrs­tarymyz basqarady. Biz­diń Úkimettiń ekonomıkalyq áleýetiniń qandaı ekenin tek teńgeniń tegeýrini ǵana dáleldeı alady», deıdi B.Irıshev.

«AERC Beta LLP» bas dırektory Ǵalymjan Aıtqazın bizben áńgimesinde teńgeniń álsireýi de, kúsh alýy da naryq jaǵdaıynda qalypty qubylys ekenin aıtty. Teńgeniń álsireýi eksporttaýshylardy ynta­landyrǵanymen, ımporttalatyn taýarlar baǵasyn qym­bat­tatyp, naryqtaǵy ınflıa­­sııalyq qysymdy kúsheıtedi. Másele – Ulttyq bank ınflıasııa men teńgeni qoldaý arasynda qan­shalyqty tıimdi tepe-teńdik jasaı alatynynda.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, qazirgi jaǵdaı teńgeniń jańa «tepe-teńdik» deńgeıge «aýysýy­men» aıaqtalýy múmkin, odan keıin naryqta jańa boljam paı­da bolady. Qazirgi bazalyq mól­sherleme men eksporttyq baǵalarǵa qatysty jaǵdaı teń­gege «oń qabaq» tanytyp otyr. Mysaly, ótken jyldary Ulttyq banktiń bazalyq mólsherleme deńgeıi qazirgige qaraǵanda tómen boldy. Ulttyq banktiń naryqty artyq aqshadan aryltýy men altyn quımalaryn satý týraly sheshimi ınflıasııanyń toqtap, teńgeniń qosymsha kúsh alýyna áser etti. Sol kezde Ulttyq bank­tiń tek dollarǵa ǵana emes, ishki resýrs­tarǵa da ıek arta bas­ta­ǵanyn sarapshylar aıtqan edi.

Sarapshy Ǵalymjan Aıtqazın­­­­­niń sózinshe, bizge bıýdjetke de, ekonomıkaǵa da tıim­di bolatyn teńgerimdi baǵyt qajet.

Mamandar taǵy bir mańyzdy faktorǵa nazar aýdaryp otyr. Teńgeniń nyǵaıýyna bazalyq mól­sherlemeniń kóterilýi yqpal etti. Mysaly, byltyrǵy qa­zan aıynda mólsherlemeniń 18 paıyz­ǵa deıin ósýi teńgelik aktıvterdiń ınvestısııalyq tar­tymdylyǵyna áser etti. Oǵan qosa, «Bank of America» óziniń resmı habarlamasynda dollar satyp, teńge alǵanyn málim­degen. Bul halyqaralyq qarjy alypsatarlarynyń da teńge baǵy­ty­na jumys isteı bas­ta­ǵanyn kórsetedi. Sarapshy Arman Beısembaevtyń aıtýynsha, qazir naryq Ulttyq bankpen táýekelge barýdyń qa­jeti joq ekenin túsindi. «Mól­sherlemeni kóterý – valıýta baǵamyn ret­teý­diń negizgi quraldardyń biri. Ulttyq banktiń joǵary mól­sher­le­meni ınflıasııamen kúres­te basty qural etýi – durys she­shim. Byltyr na­ryqta basy ar­tyq aqsha kólemi qa­lypty jaǵ­daıdan asyp ketti.

Sarapshynyń aıtýynsha, biz­diń valıýta naryǵymyz óte názik. Valıýta baǵamyna syrtqy qarjy ınstıtýttarynyń yq­paly basym. Ekonomıkalyq resýrs­ta­rymyzdyń áleýetin kóter­gen kezde naryqqa yqpal etip otyr­ǵan syrtqy oıyn­shylardyń yqpalynan arylamyz. Byltyr jyl sońyna qaraı el Úkimeti bes jyldyq táýelsiz eýrooblıgasııa­lardy ornalas­tyrý arqyly 1,5 mlrd dollar tartqan. Bul da teńgeniń sál de bolsa «eńse tiktep» alýyna sep boldy.

Sarapshynyń aıtýynsha, teńgege tóngen qaýip áli seıilgen joq. Eger valıýtany memlekettik satý «ING» agenttigi boljaǵandaı azaısa, teńge baǵamyna keri áser etýi múmkin.

A.Beısembaevtyń aıtýynsha, damýdyń jańa kezeńiniń esigin ashtyq. Ekonomıkanyń eski modeliniń áleýeti sarqyldy. 25 jylǵy eski úlgi kóz aldymyzda bólshektenip jatyr. «Teńge baǵa­mynyń qubylmaly saıa­sa­ty elimizge óte mańyzdy jáne ony jalǵastyrý qajet. Qatań kontrsıkldyq bıýdjettik erejeler engizilgennen keıin munaı baǵasy men fıskaldyq saıasatqa baılanysty teńgeniń qubyl­maldyǵy edáýir azaıady. Sonymen qatar ulttyq valıý­ta­nyń ózgerýine sebep bolǵan faktorlardyń beti qaıtqan joq. Qor naryǵy damy­ǵan joq, eko­nomıkalyq resýrs álsiz. Son­dyq­tan teńgeniń tegeýrinin arttyrý úshin osy faktorlardy eskerý qajet», deıdi A.Beısembaev.

Valıýta baǵamy qyryq qu­byl­ǵan qalpy 2026 jyldyń esi­gin ashqanyn bilemiz. Degen­men de devalvasııanyń qaýpin tóndirip turǵan boljamdar seıile bas­ta­ǵanyn sarapshylar aıtyp jatyr. Teńgeni qoldaýǵa baǵyt­talǵan te­reń qury­lym­dyq ózgerister der kezinde qabyl­dandy. Ulttyq bank baza­lyq mólsherlemeni kóterdi. Valıýta naryǵynyń salystyrmaly tu­raq­­tylyǵyn saqtaýǵa baǵyt­tal­ǵan áreketter bıyl da jalǵa­sa­dy. Sarapshylar bazalyq mól­sher­lemeni qazirgi deńgeıde ustap turý teńgege de, ınflıasııaǵa da oń áser etedi degen pikirde.

Jalpy, teńge turaqtylyǵyn saqtap qalýǵa Ulttyq banktiń kúshi jetkenimen, Ulttyq qor men BJZQ qarjysy shekteýli. Úkimettiń naryqqa aralasýy shekten shyǵyp ketse, ekonomıkany tunshyqtyryp jiberýi múmkin ekeni osyǵan deıin talaı ret aıtylǵan.

«Úkimet pen Ulttyq bank teńge baǵamyn ósir­meı ustap tura almaıdy. Bıyl 1 qańtardan bas­tap elimizde jańa Salyq kodek­si qoldanysqa endi. Na­ryq onyń talaptaryna beıim­­delgenshe, teńgege qysym báseń­­­demeıdi. Bıyl sáýirden keıin kommýnaldyq tarıfter qa­laı ózgeretini ázirge belgisiz. De­mek Úkimet pen Ulttyq bank naryq­tyń qubylmalylyǵyna da­­ıyn bolýy úshin birinshi kezekte teńgemizdi jańa jaǵdaıǵa beıimdeýi qajet», dep eskertedi Arman Beısembaev.

ALMATY