Saıası jańǵyrý salmaqty sheshimderge súıenedi

Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev «Ulttyq múdde» dıalog alańyn­da «Saıası jańǵyrý: Ádiletti Qazaqstannyń konstıtý­sııalyq modeli» taqyrybynda ótken otyrys qatysýshylaryna iltıpat bildirip, Memleket bas­shysynyń bas­ta­masymen qol­ǵa alynǵan aýqym­dy konstı­týsııalyq ózgeris­ter memleket­tilikti damytýdyń jańa kezeńine ótý úshin jasalǵan qadam ári qoǵam­nyń saıası júıeni jańartý­ǵa qatysty suranysyna beril­gen jaýap ekenin atap ótti. Son­daı-aq ol bul belgili bir sa­la­­lar­daǵy óz­gerister emes, memle­ket­tik mo­del­d­iń mazmuny men jumys isteý qaǵıdattaryn túbegeıli qaıta qaraý ekenin tilge tıek etti.

«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń jýyr­da ótken otyrysynda aýqymdy konstıtýsııalyq reformalar týraly aıtty. Memleket basshysy elimizdiń memlekettik qurylysynyń jańa kezeńi bas­talatynyn jetkizdi. Bul – saıa­sı júıemizge túzetýler men tolyq­tyrýlar engizý degen sóz emes. Shyn máninde, bul álemdegi qazirgi syn-qaterlerge beıimdelý arqyly túbegeıli jańǵyrýǵa qadam basý ekeni anyq. Sondyqtan osyndaı mańyzdy sátte birligimizdi bekemdep, Memleket basshysy usynǵan ózgeristerdi júzege asyrýda judyryqtaı jumylý aıryqsha mánge ıe», dedi M.Áshimbaev.

Palata spıkeri elimizde júrgi­zi­lip jatqan konstıtýsııalyq reforma keshendi ári júıeli sıpatqa ıe ekenin aıtty. Aldaǵy ózgerister parlamenttik reformalar aıasynan shyǵyp, Ata zańymyzdy tutastaı qamtyp otyr. Onyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde Konstıtýsııanyń 80-ge jýyq normasyna ózgeris enetini belgili boldy. Bul bas­ty quqyqtyq qujatymyzdyń 84 pa­ıy­zyn quraıdy. M.Áshimbaev re­for­manyń mańyzdy baǵyty eli­mizdiń joǵarǵy zań shyǵarýshy organynyń ókilettikterin keńeıtý men rólin kúsheıtýdi kózdeıtinin de atap ótti. Sondaı-aq zańnamalyq úderisti ońtaılandyrý, depýtat­tar­dyń derbestigin arttyrý, par­tııa­lyq júıeni damytý men saıası básekelestikti kúsheıtý baǵytyna da basa mán berilip otyrǵanyna toqtaldy.

Senat tóraǵasy reforma aıasynda memleket pen qoǵam arasyndaǵy kelisim men dıalog ınstıtýty retinde Halyq keńesin qurý týraly Memleket basshy­synyń usyny­syna da toq­taldy. Sondaı-aq atalǵan alańda ıdeologııa, qundy­­lyq­tar men ulttyq birlik máse­leleri talqylanatyny, keńeske zań shy­ǵarýǵa bastamashy bolý quqy­ǵyn berý ony mazmundy ınstıtýtqa aınaldyratyny sóz boldy. Usynylǵan ózgeris­ter­diń qatarynda vıse-prezıdent laýazymyn engizý men Konstı­týsııanyń preambýlasyn jańartý týraly bas­tamalar da bar. Sol arqy­ly mem­lekettiliktiń tarıhı sabaq­tas­tyǵyn kórsetip, Ádiletti Qazaqstan qurýdy eń joǵary maqsat retinde belgileý kózdelip otyr.

«Elimiz ulttyq jańǵyrý kezeńine qadam basyp jatyr. Osy tarıhı sátte zııaly qaýym ókilderi men qoǵamdyq pikir kóshbasshylary erekshe ról atqarady. Qazirgi tańda Memleket basshysy usynǵan aýqymdy ózgeristerdiń mánin qoǵamǵa durys jetkizý asa mańyzdy. Qazirgideı jaýapty kezeńde ulttyq birlikti odan ári bekemdeý óte ózekti. Qoǵamdy ortaq múddege jumyldyrý isinde de sizderge úlken jaýapkershilik júkteledi. Saıası jańǵyrýdyń túpki maqsaty – memlekettilik pen táýelsizdikti nyǵaıtý. Bul – Ádiletti Qazaqstan qurý jolyn­daǵy jańa konstıtýsııalyq modelge kóshý kezeńi. Aldaǵy ýaqytta konstıtýsııalyq reformalardy tabysty iske asyrýǵa zııaly qaýym men sarapshylar qoǵamdastyǵy belsendi úles qosady dep senemin», dedi M.Áshimbaev.

Otyrysqa qatysqan jazýshy, qoǵam qaıratkeri Qoıshyǵara Salǵarauly qazaq tiliniń máse­lesine toqtalsa, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekuly qoǵamnyń jańarýǵa degen umtylysy memle­ket­shildik múddemen úıleskende zor nátıje beretinin aıtty.

«Búgingi ádilettilik qaǵıdatyn osy aıada qaraýǵa bolady. Konstı­týsııalyq reforma – sonyń júzege asý úderisi. Búgin sana men eldik múddege qatysty biraz oraıly oı aıtyldy. Ras, ózgeris – damý belgisi. Táýelsizdik eleń-alańy 90-jyl­dardaǵy jaǵdaı men otyz jyl ara­daǵy tanym-túsinikti salys­tyrý­ǵa kelmeıdi. Saıasat­taný, qoǵam­taný turǵysynan da keıbir úderistiń jyl­damdyǵy men oqys sıpatyn ba­ıyp­taý ońaıǵa túspeıdi. Qan­shama termınologııa, talap jańardy.

Mine, sondyqtan da Ata zańǵa qaıta oralý jáne jańa óz­geris­ter men tolyqtyrýlar engizý – ma­ńyzdy eldik is. Synaý úshin synaý – dáıeksiz nárse. Komıssııa quramynda júrip baı­qaǵanymyz: bilikti zańgerler, memleketshil qaıratkerler, túrli salanyń tájirıbeli mamandary Konstıtýsııanyń ár babyn tereń baıyptap, zamana men ádilet­ti arqaý etken memleket úni, usta­nymy, parasaty, qaǵıdaty turǵy­synan saraptap jatqany aqıqat.

Biz aqparat, bilim, mádenıet mamany bolǵandyqtan, jańa Ata zańda órkenıet pen ult qun­dy­lyǵy, ǵylym men ınnovasııa qaǵıdaty, rýhanı salamattylyq jóni zańdyq tujyrym retinde engeli jatqanyn aıtýdy paryz sanaımyn. Sondaı-aq buryn eskerilmegen Uly dala memle­kettiliginiń tarıhy men tájirı­besi, egemendikti kózdiń qarashy­ǵyn­daı saqtaýǵa múmkindik bere­tin qaǵıdattar da qamtyldy», dedi D.Qamzabekuly.

Al Nazarbaev ýnıversıteti Joǵary memlekettik saıasat mek­tebiniń dosenti, PhD, Senat janyn­daǵy Sarapshylar klýbynyń múshesi Serik Orazǵalıev otyrysta merıtokratııa qaǵıdatyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, merıtokratııa uǵymy jıi aıtylyp, ol memlekettik qyzmetti damytýǵa arnalǵan strategııalyq qujat­tar­da kásibılik, biliktilik, adal­­dyq memlekettik basqarýdyń ma­ńyz­dy baǵyty retinde kórsetil­geni­men, Konstıtýsııada beki­til­me­gen. Ol strategııalyq qu­jattar men salalyq zańdar deń­geıinde bar, biraq konstıtýsııalyq norma retinde ornyqpaǵan.

«Bul – mańyzdy másele, sebebi halyqaralyq salystyrmaly zertteýler kórsetkendeı, merıtke negizdelgen memlekettik qyzmet júıeleri konstıtýsııalyq deńgeıde qorǵalmaǵan jaǵdaıda, olar saıası sıklder barysynda álsireıdi, al keıde tolyqtaı formaldylyqqa aınalady. Bas­qasha aıtqanda, merıtokratııa basqarýshylyq ustanym retin­de ǵana emes, quqyqtyq turǵyda da tu­raq­ty ınstıtýsıonaldyq negizge ıe bolýǵa tıis. Mundaı qadam bı­lik tarmaqtarynyń qury­ly­myn ózgertpeıdi. Alaıda ol mem­le­ket­tik apparattyń sapasyna qa­tysty barshaǵa ortaq, min­det­ti, uzaqmerzimdi standart­ty belgi­leı­di. Ulttyq múd­de tur­ǵysy­nan alǵanda, merıtokratııany Kons­tı­týsııada bekitý memle­ket­­tik basqarýda sabaqtastyq­ty, kási­bı­likti, ınstıtýsıonaldyq turaq­ty­lyqty qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan sheshim bolar edi. Bul tásil tıimdi basqarýdy ýaqyt­sha saıası tańdaý emes, memle­ket­tiń tikeleı konstıtýsııa­lyq mindeti retinde bekitedi», dedi S.Orazǵalıev.

Parlamentarızm ınstıtý­ty­nyń ortalyq basshysy, PhD, Taldaý mektebiniń túlegi Sholpan Saımova saıası jańǵyrý sıfrlyq transformasııamen tyǵyz baılanys­ty degen pikir bildirdi. О́ıtkeni ke­ıingi jyldary jasandy ıntel­lekt pen sıfr­landyrý memleket­tik saıa­sat­tyń basym baǵyttarynyń birine aınaldy. Onyń aıtýynsha, búginde sıfrlyq tehnologııalar qosalqy qural emes, basqarýdyń júıequraýshy faktory retinde qalyptasyp otyr. Memlekettik qyzmetter, áleýmettik qoldaý, densaýlyq saqtaý, bilim salalary birtindep onlaın formatqa kóship jatyr. Alaıda sıfr­landyrý dáýirinde, ásirese onlaın ortada adamnyń quqyqtyq qorǵalý deńgeıi birqatar eleýli syn qaterlerge tap bolyp otyr.

«Osy oraıda sıfrlyq ortada da adamnyń jeke ómiri men derbes derekteri Konstıtýsııamen birdeı deńgeıde qorǵalýǵa tıis. Ol úshin Konstıtýsııanyń 18-babyn qazirgi sıfrlyq shyndyqqa saı keńinen túsindirip, qoldaný qajet. Ekinshiden, ınternetke qoljetimdilikti jaı tehnıkalyq múmkindik emes, azamattardyń teń quqyqtaryn iske asyrýdyń negizgi sharty retinde qaraýymyz kerek. Úshinshiden, sıfrlyq keńistikke qoljetimdilikti arttyra otyryp, azamattardyń derbes derekteri men sıfrlyq qaýipsizdigin qorǵaý memlekettiń ajyramas konstı­týsııalyq mindeti retinde qatar júrgizilýge tıis», dedi spıker.

«El tarıhy» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory Erlan Saılaýbaı Ata zańnyń tarıhı damý kezeńderin aıtyp berdi.

«1993 jyly qabyldanǵan Kons­tı­týsııa «Qazaq KSR Mem­le­ket­tik Egemendigi týraly» dek­larasııa men «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń memlekettik táýel­sizdigi týraly» Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń kons­tıtý­sııa­lyq zańyn qabyl­daýdan bastal­ǵan táýel­siz memlekettiń kons­­­tıtý­sııa­lyq qurylysy úderi­sin naqty­l­ady. Birinshi demo­­kra­tııalyq Konstıtýsııanyń qa­byl­­danýy elimiz úshin tarıhı jáne aýqymdy oqıǵa boldy. 1993 jyl­ǵy Konstıtýsııa shyn mánin­de demo­kratııalyq qundylyq­tar­dy qo­ǵamdyq sanaǵa siń­dirý, odan ári damytý, memleketti­likti qalyp­tas­tyrý úshin negiz qurdy. Al 1995 jylǵy 30 tamyzdaǵy búkil­­hal­yqtyq referendýmda maquldanǵan elimizdiń qol­danystaǵy Konstıtýsııasy mem­lekettiligimizdiń damýy­nyń kezekti kezeńi retinde tarıhqa enbek», dedi E.Saılaýbaı.

«Ulttyq múdde» dıalog ala­ńyn­da ózge de sarapshylar pikirlerin bildirdi.