Ǵylymı negizi joq úreılerdiń beleń alýy aqparat dáýirinde de jıi kezdesedi. Sonyń biri – radıofobııa. Bul qubylys tek jeke adamnyń ǵana emes, tutas qoǵamnyń sheshim qabyldaý qabiletine áser etetin kúrdeli áleýmettik fenomen. Radıasııa jónindegi qate túsinikter emosııany derekten joǵary qoıyp, qoǵamdyq pikirdi burmalaýy yqtımal.
Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy Radıasııalyq qaýipsizdik jáne ekologııa ınstıtýty fılıalynyń dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Asan Aıdarhanov radıofobııany «radıasııadan ǵylymı negizi joq ırrasıonaldy qorqý» dep ataıdy. Onyń pikirinshe, tarıhı faktorlar, Chernobyl, Fýkýsıma sııaqty apattar týraly aqparat, áleýmettik jelilerdegi emosııalyq jeleý radıofobııany kúsheıtedi. Nátıjesinde, «radıasııa ólimge dýshar etedi», «kez kelgen sáýlelený qaterli isik týdyrady», «radıasııa ıisinen baıqalady» degen sekildi mıfter qoǵamdyq keńistikte keń taraǵan.
Asan Aıdarhanov mundaı paıymdardyń ǵylymı negizin teristeı otyryp, «Radıasııa – tabıǵattyń kádimgi fızıkalyq qubylysy. Adam tabıǵı radıasııalyq fondy árdaıym qabyldap júredi ári bul qalypty deńgeıde eshqandaı qater týǵyzbaıdy. Qaýip dozamen baılanysty», deıdi. Bıologııada az mólsherdegi sáýlelenýdiń aǵzada jınalmaıtyny, bıologııalyq qalpyna kelý mehanızmderiniń jumys isteıtini belgili. Radıasııalyq qaýipsizdik salasynda naqty normalar, olardy baqylaý tetikteri men halyqaralyq standarttar bar.
Elimizde radıasııalyq qaýipsizdik júıesi kópdeńgeıli ádispen qalyptasqan. Ulttyq zańnama, sanıtarlyq normalar men halyqaralyq mindettemeler júıeli radıasııalyq monıtorıngpen birigip jumys isteıdi. El aýmaǵynda stasıonarlyq beketter, mobıldi zerthanalar men dalalyq qural-jabdyqtar úzdiksiz ólsheýler júrgizedi. Mundaı baqylaý tótenshe jaǵdaıǵa ǵana emes, josparly jumystarǵa da negizdelgen.
Asan Aıdarhanovtyń aıtýynsha, elimizde alynǵan derekter MAGATE men Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń ádistemesine sáıkes keletin obektıvti ólshemderge súıenedi. Demek, radıasııalyq ahýal qatań baqylaýda.
Degenmen aqparattyq ortadaǵy dúrlikpe pikirler senimge nuqsan keltiredi. Áleýmettik jelilerdegi kez kelgen radıasııalyq ólsheý nemese josparly taldaý «qaýipti oqıǵa» retinde usynylyp ketýi múmkin. Osy oraıda A.Aıdarhanov «qorqynyshty jeńýdiń eń tıimdi joly – aqparattyq ashyqtyq pen ǵylymı túsindirý. Sarapshylardyń túsinikti tilimen aıtylǵan faktileri kúdikti seıiltedi» deıdi.
Bul turǵyda atom energetıkasy týraly pikirtalas ta nazar aýdararlyq. Búginde álem kómirtekti azaıtý jolynda AES-ti tómen kómirtekti tehnologııa retinde qarastyryp otyr. Qazirgi atom stansalary halyqaralyq standarttarǵa saı kóp deńgeıli qaýipsizdikpen jabdyqtalady, al qorshaǵan ortaǵa shyǵarylymdar belgilengen normadan áldeqaıda tómen. A.Aıdarhanov muny monıtorıng derekterimen rastaı otyryp, atom energetıkasynyń klımat saıasaty úshin mańyzdy ekenin alǵa tartady.
Elimizde Semeı polıgonyn jabý jónindegi qozǵalysqa bastamashy bolǵan Oljas Súleımenov radıasııadan týǵan fızıkalyq jaraqatpen qatar, qoǵamdaǵy naızaǵaıdaı jarq etken únsizdik pen qorqynyshty da emdedi. О́ıtkeni eń ýly qaldyq – kózge kórinbeıtin úreı. Al polıgondy jabý úshin aldymen dál sol úreıdi jeńý qajet edi.
Búgingi talqylaýlarda beıbit atom, atom energetıkasy men «jer astyndaǵy kún» atalǵan ýran máselesi qaıtadan ózekti bolyp tur. Bul rette bir mańyzdy jaıt esten shyqpaýǵa tıis: tehnologııa taza bolýy úshin sana da taza bolýy kerek. Oljas aqyn atomǵa emes, jaýapsyzdyqqa qarsy boldy. Ol energııany emes, adamdy qorǵady.
Radıasııa – tabıǵı qubylys. Radıofobııa – áleýmettik qubylys. Qaýip osy ekeýin ajyrata almaǵanda paıda bolady.
Elimizde radıasııalyq qaýipsizdik halyqaralyq normalarǵa sáıkes qamtamasyz etilgen. Ǵylym men azamattyq mádenıet qatar júrgende ǵana úreı seıilip, senim qalyptasady. Asan Aıdarhanovtyń ǵylymı-praktıkalyq qyzmeti – osy mádenıettiń ǵylymı negizi. Al Oljas Súleımenovtiń azamattyq tájirıbesi – onyń rýhanı tiregi.
Úreıden arylýdyń eń senimdi joly – ǵylymǵa negizdelgen fakt pen ar-ojdanǵa negizdelgen jaýapkershilik. Ekeýi de ulttyń qaýipsizdigi men mádenı damýy úshin aýadaı qajet.
Iаdrolyq fızıka ınstıtýty Iаdrolyq, radıasııalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdik departamentiniń dırektory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty Murat Tólegenov radıasııa jónindegi eń keń taralǵan qate paıymdardy tarqatyp, olardyń shyn mánindegi ǵylymı beınesin túsindirdi.
Kópshilik AES-ti turaqty radıasııa kózi retinde qabyldaıdy. Al shyn máninde, álemdik tájirıbe kórsetkendeı, atom stansalary ornalasqan aýmaqtardaǵy radıasııalyq fon keıbir taýly aımaqtardaǵy tabıǵı fonnan da tómen. Sebebi AES aýmaǵy úzdiksiz baqylaýda bolady, al tabıǵı radıasııa granıtti jynystarda, taý beldeýlerinde joǵaryraq kezdesedi.
Taǵy bir keń taralǵan qate pikir – radıasııanyń kez kelgen dozasy adam ómirine qaýipti degen tujyrym. Ǵylymda mundaı absolıýtti uǵym joq. Qaýip sáýlelený mólsherine, ıaǵnı dozaǵa tikeleı baılanysty. Kúndelikti ómirdiń ózinde adam az mólsherde ıondaýshy sáýlege ushyrap otyrady. Máselen, jyl saıynǵy flıýorografııalyq tekserý – medısınalyq turǵydan qaýipsiz ári qalypty tájirıbe.
«Radıasııa «barlyq nárseni máńgige juqtyrady» degen túsinik te shyndyqqa janaspaıdy. Radıoaktıvti lastaný tek belgili bir jaǵdaılarda ǵana oryn alady. Qazir álemniń kóptegen elinde azyq-túlikti radıasııalyq sterılızasııalaý ádisi keńinen qoldanylady. Bul – ónimniń sapasyn arttyryp, bakterııa men parazıtterden tazartýdyń tıimdi joly. Mundaı azyq-túlik radıoaktıvti bolmaıdy ári adam aǵzasyna qaýip tóndirmeıdi», dedi M.Tólegenov.
Keıde radıasııalyq ólsheý quralyn kórgen jurt ony qaýiptiń belgisi dep qabyldaıdy. Negizinde, aspaptyń bolýy – qaýiptiń emes, kerisinshe, baqylaýdyń bar ekenin kórsetedi. Radıasııamen jumys isteıtin barlyq nysandarda dál osy ólsheý quraldary arqyly jaǵdaı turaqty túrde tekseriledi.
Radıasııa tek adam qateliginen nemese óndiristik apattan paıda bolady degen pikir de birjaqty. Ǵalymdardyń aıtýynsha, adam alatyn sáýlelenýdiń negizgi bóligi tabıǵı kózderge tıesili. Kosmostyq sáýleler, jer qoınaýyndaǵy radon gazy, qurylys materıaldary – munyń bári tabıǵı radıasııalyq fonnyń quramdas bóligi.
«Bul – shyndyqqa múlde qarama-qarsy pikir. Kerisinshe, radıasııa – eń qatań baqylanatyn fızıkalyq faktorlardyń biri. Bizdiń elde de, álemde de radıasııalyq monıtorıngtiń kópdeńgeıli júıesi jumys isteıdi», dedi ol.
Radıasııa tek apat kezinde ǵana paıda bolady degen oı da qate. Tabıǵı radıasııalyq fon keıbir óńirlerde adam qyzmetinen týyndaıtyn sáýlelenýden áldeqaıda joǵary bolýy múmkin. Bul – tabıǵattyń qalypty qubylysy.
Qoryta aıtqanda, radıofobııa radıasııanyń ózinen emes, ony túsinbeýden týyndaıdy. Ǵylymı derek pen ashyq aqparat qoǵamdaǵy artyq úreıdi seıiltýdiń basty quraly. Sondyqtan atom energetıkasy men radıasııalyq qaýipsizdik týraly áńgime emosııaǵa emes, dálelge súıenýge tıis. Bul – búgingi ǵana emes, bolashaq urpaqtyń da qaýipsizdigi úshin mańyzdy.