Qazir Úkimet jekemenshik mektepterge qatysty talapty qatańdatýdy qolǵa alyp jatyr. Almatyǵa sapary barysynda Oqý-aǵartý mınıstri Juldyz Súleımenova jekemenshik mektepter úsh aýysymdy, apatty jaǵdaıdy joıý maqsatynda, memlekettik mektepter jetispeıtin óńirlerde ashylatynyn jetkizdi.
Kelesi aıdan bastap jekemenshik mektepter lısenzııasy, balalar qaýipsizdigi, bilim berý qyzmetiniń sapasy, biliktilik talaptaryna sáıkestigi tekseriledi. Jańa oqý jylynda memlekettik tapsyrystyń kólemin jergilikti atqarýshy organ anyqtaıdy. Qarjy e-Qazyna platformasynda OrtaBilim sıfrlyq servısi arqyly bólinedi. Bul qarjylandyrýdy jeńildetip, ashyqtyǵyn, sybaılas jemqorlyq táýekelin azaıtýǵa baǵyttalǵan qadam bolmaq.
Búginde elimizdegi 900-ge jýyq jekemenshik mektepte 30 myńnan asa oqýshy bilim alady. Keıingi 5 jylda jeke mektep sany 4 ese, oqýshy sany 6 esege ósken. Táýelsiz sarapshy Aqnur Búbequlova oryn tapshylyǵy 2033 jylǵa qaraı 1 mln-ǵa jetetinin alǵa tartyp, mundaı jaǵdaıda myńnan asa memlekettik mektep salýǵa týra keletinin ári qomaqty ınvestısııany qajet etetinin aıtady. Al qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda tıisti sharalardyń qoldanylýyn durys sanaıdy. Biraq zań aıasynda jumys istep jatqan jeke bilim oshaqtaryna zııan kelmegeni abzal. Quqyq buzýshylyq zań aıasynda rettelýge tıis. Onyń pikirinshe, Astana, Almaty, Shymkent qalasy, Túrkistan oblystarynda halyq sany ósýinen jańa oqý oryndaryna suranys áli de arta túsedi.
Memleket-jekemenshik áriptestigi rejimine kóshirýdi qoldaǵan ınvestor Asan Nuǵymanovtyń pikirinshe, elimizde orta bilim berý formalarynyń ártúrli bolǵany jaǵymdy úrdis. Biraq jekemenshik mektepterdegi bilim sapasynyń memlekettikten aıyrmasyna qatysty naqty statıstıka joq. Naqty saraptama, sheshim shyǵarý maqsatynda ondaı statıstıka kerek.
– Búginde elimizde memleket-jekemenshik áriptestigi modeli negizinde ashylǵan 150 mektep bar. Bul – memlekettik bilim berý men jeke sektor arasyndaǵy gıbrıdti júıe. Eger de mektep qurylysy men qyzmet kórsetýge ketken shyǵyndardy qaıtarý úshin jekemenshik bilim sektory oqý aqysyn kóterýge múddeli bolsa, onda memleket-jekemenshik áriptestik negizindegi mektepter jaǵdaıynda operator kelisilgen boıynsha bala sanyn tolyqtyrýy qajet. Al munda memlekettik, nemese jekemenshik mekteptegi bilim sapasynan joǵary bolǵan jaǵdaıda ǵana oqýshy kóbeıedi. Bul model Ulybrıtanııa, AQSh-ta keń taralǵan. Osy modeldiń tıimdiligine senemin. О́ıtkeni memlekettiń bir mezette mektepter qurylysyna, tipten qoldanystaǵy mektepterdiń renovasııasyna ınvestısııa salýy qıyn. Máseleni Prezıdenttiń ózi birneshe ret atap ótti. Maman retinde aıtarym, qazirgi qoldanystaǵy, sondaı-aq áli de salynatyn «Keleshek mektepterin» memleket-jekemenshik áriptestik rejimine kóshirý qajet, – deıdi sarapshy.
Qazbilim ulttyq mektep jobasynyń jetekshisi, PhD Aıatjan Ahmetjanulynyń aıtýynsha, elimizde jekemenshik mektepterdiń damýy jalpy bilim sapasyna úlken serpin ákeldi. О́kinishke qaraı, keıingi 1-2 jylda sala kedergige tap boldy.
– Prezıdenttiń ózi jeke mektepterdi damytýǵa aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Salaǵa ınvestısııa tartý isinde júıeli sharalar qabyldaýdyń, sondaı-aq memleket-jekemenshik seriktestik quralyn jetildirý mańyzdy ekenin aıtyp, qoldanystaǵy modeldi túbegeıli ózgertý kerek degen. Jekemenshik mektepterde oqý aqysy qosymsha quzyrettilikterge qaraı belgilenedi. Eger oqýshy álemdik deńgeıdegi, sondaı-aq olımpıadalyq rezerv sapyndaǵy bilimdi, ónerdi úırenetin bolsa, onda bilim aqysynyń soǵan saı bolýy zańdy da. Al baǵa saıasaty kásipker men ata-ana arasyndaǵy kelisimge baılanysty, – deıdi sarapshy.
Aıatjan Ahmetjanulynyń aıtýynsha, júıelilik pen ashyqtyqta jekemenshik jáne memlekettik mektepke qoıylatyn talap birdeı bolýy qajet. Osy maqsatta Bilim salasynda sapany qamtamasyz etý komıteti óz quzyretinde tolyqqandy jumys istegeni abzal. Sapa menshikke emes, menedjmentke baılanysty. Sarapshynyń pikirinshe, eger de bilimi joǵary elderdegideı sapaǵa qol jetkizemiz desek, mektepter bir aýysymda jumys istep, bir synypta 20 oqýshydan aspaǵany abzal. Al jekemenshik sektordyń jalpy orta bilim salasyndaǵy úlesi 20–25 paıyzdy quraýǵa tıis. Qazir bul kórsetkish 9–10 paıyz shamasynda. Oqýshyny qamtý deńgeıi 5–6 paıyz. Bul sektordyń damýy sapany, básekelestikti qalyptastyrady ári oqýshynyń qosymsha quzyretterdi meńgerýine, bilim júıesine álemdik jobalardyń enýine yqpal etedi.
«Elimizdegi bilim júıesi keıingi jyldary kúrdeli demografııalyq jáne ınfraqurylymdyq qysymǵa tap bolyp otyr. Oqýshylar sanynyń ósýi men ýrbanızasııa memlekettik mektepterdiń múmkindigin shekteı bastady. Osy jaǵdaıda memleket-jekemenshik áriptestik tetigi júıeniń mańyzdy tiregine aınaldy. Qoǵamda bul model keıde memleket esebinen jeke bıznesti qoldaý retinde túsindiriledi. Alaıda ekonomıkalyq esep buǵan kereǵar nátıje kórsetedi», dedi Kembrıdj ýnıversıtetiniń bilim salasyndaǵy magıstri, «Hyperion Boarding», «Oyu Children», «Astana Garden School» halyqaralyq bilim ordalarynyń negizin qalaýshy Nurmuhamed Dosybaev.
Sarapshy keltirgen málimetke súıensek, bıliktiń bilim men adam kapıtalyn basym baǵyt retinde belgileýiniń arqasynda, 2024 jyly bul salaǵa bólingen qarjy 6,7 trln teńgege jetti. Bul – IJО́-niń 4,96, al memlekettik shyǵynnyń shamamen 22 paıyzy. Qazir elde 4 mıllıonǵa jýyq oqýshy bolsa, onyń 300 myńy jekemenshik mektepte bilim alady. Eger balalardy tolyqtaı memlekettik mektepterge aýystyrý qajet bolsa, eki aýysymdyq júıede keminde 150 myń jańa oryn salý kerek. Bir orynnyń ortasha quny 5–7 mln teńge ekenin eskersek, bıýdjetke bir rettik salmaq 750 mlrd pen 1,05 trln teńge aralyǵynda bolmaq. Buǵan keıingi jyldardaǵy jalaqy, kommýnaldyq qyzmet, jóndeý shyǵyndary qosylady. Al qazirgi modelde memleket ǵımarat salmaıdy, tek oqytý úrdisin qarjylandyrady. Bir oqýshyny jylyna 500–700 myń teńge kóleminde jan basyna qarjylandyrady, al 300 myń bala úshin 150–210 mlrd teńge. Bul – bir oqýshy ornynyń qurylys quny shamamen 8–10 jyldyq bilimin qarjylandyrýǵa teń ekenin kórsetedi. Jekemenshik mektep shyǵynynyń 40–60 paıyzyn ata-analar kóteredi. Aqshalaı alǵanda, olardyń jyl saıynǵy úlesi 225–315 mlrd teńgege jetedi. Osylaısha, jekemenshik bilim berý naryǵynyń jyldyq kólemi 375–525 mlrd teńgeni qurap, turaqty ósip keledi. Bul – ata-analardyń sanaly tańdaýy arqyly qalyptasqan, memleketke salmaq salmaı damyp otyrǵan naryq. Memlekettik mektep salynǵannan keıin de bıýdjetke turaqty júk túsedi. Al memleket-jekemenshik áriptestikte ǵımaratty ınvestor salady, memleket tek bilim qyzmetin satyp alady. Mundaı tásildiń tıimdiligi «Balapan» baǵdarlamasy arqyly da dáleldendi.
– Keıingi 15 jylda shamamen 1 mıllıon bala jekemenshik balabaqshada tárbıelenip, memleket 4–6 trln teńge kólemindegi qurylys shyǵynynan qutyldy. Halyqaralyq tájirıbe de osyny kórsetedi. Máselen, Dýbaıda 10 shaqty memlekettik, 250-den astam jekemenshik mektep bar. Bul sala arnaıy qoldaý arqyly ınvestısııalyq sektorǵa aınalǵan. Árıne, jekemenshik mektepte sapaǵa qatysty máseleler bar. Biraq bul modeldiń kemshiligi emes, basqarý men baqylaýdyń álsizdiginen týyndaıdy. Ony sıfrlyq reestr, táýelsiz akkredıtasııa, ashyq qarjylandyrý arqyly sheshýge bolady. Memleket-jekemenshik áriptestikti shekteý eń aldymen memlekettik qurylys tapsyrysyna táýeldi merdigerler men bıýdjet bólinisine yqpaly bar toptarǵa tıimdi bolýy múmkin. Al memleket, ata-analar, oqýshylar men ustazdar utylady. Másele modeldiń ózinde emes, ony qalaı jáne kim basqaratynynda. Qazir jekemenshik mektepter bytyrańqy kúıde. Al naryq júzdegen mıllıard teńgemen ólshenedi jáne júzdegen myń otbasynyń múddesin qamtıdy. Eger olar kásibı qaýymdastyq quryp, ortaq ustanym qalyptastyrmasa, bul básekede utylý qaýpi bar. Ondaı jaǵdaıda tek jekemenshik sektor emes, el utylady. Jekemenshik bilim berý naryǵy elimizde bar. Endigi onyń taǵdyry – júıeli, jaýapty jáne tolyqqandy sýbekt retinde qalyptasýynda, – deıdi N.Dosybaev.
Túıin: Sarapshylar qarjylandyrý qysqarsa, shaǵyn mektepterdiń edáýir bóligi jabylatynyn aıtady. Oqýshylar memlekettik mektepterge oralyp, muǵalimder basqa salaǵa ketýi múmkin. Jekemenshik bilim sektory ekonomıkalyq belsendi sala, sondyqtan monopolııalanbaı, ınstıtýtsıonaldy damyǵany mańyzdy.
ALMATY