TYSIME KYRES KIRMEIDI

Jaqynda Astanada qala kúni qarsańynda grek-rım kúresinen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kýbogy úshin ótken halyqaralyq týrnırge áıgili balýan Dáýlet Turlyhanovtyń shaqyrýymen Olımpıadanyń úsh dúrkin chempıony, birneshe dúrkin álem jáne Eýropa chempıony, Reseı batyry, Memlekettik Dýmanyń depýtaty Aleksandr KARELIN kelip, balýandardyń qazirgi baby men olardyń aldaǵy kezde Máskeýde ótetin álem chempıonatyna daıyndyǵymen tanysyp qaıtqan bolatyn. Sol kezde ataqty balýanmen kezdesip, onymen áńgimelesýdiń sáti túsken edi.– Siz Astanaǵa jıi kelip turasyz ǵoı. Osy jolǵy saparyńyz qala kúni qarsańynda ótken týrnırge sáıkes kelip tur eken. Aldymen kásibı ma­mannyń kózinshe týrnırdiń qalaı ótkenin jáne onda qazaq balýan­darynyń qalaı óner kórsetkenin aıtyp berseńiz. – Jigitterdiń bári jaqsy kú­resti. Ásirese, maǵan sizderdiń 84 kılo salmaqtaǵy Alzahor О́zdıevtiń kúresi unady. Aýyr salmaqtaǵylar da jaqsy qyrynan kórindi. Qazaq­stan koman­da­sy jaqsy. Bas bapker Muratbek Qa­symhanov óziniń ja­nyna quramaǵa laıyqty jigitterdi jınapty. Koman­danyń bapkerleri de bir-birimen til tabysa alady eken. Bul – balýandar úshin asa ma­ńyzdy. О́ıtkeni, koman­dada birlik bol­masa balýandar úshin qıyn bola­dy. Sosyn sizderde balýan­nyń bap­kerge tolyq baǵynatyny jaqsy eken. Bul týrnır Astana kúnimen birge táýelsiz Qazaqstannyń Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevtyń qurmetine arna­lyp, óziniń jas kezinde kúresken jarysy boıynsha me­reı­toı qarsańynda ótkizilgenin durys dep sanaı­myn. Maǵan osyndaı kýboktik týrnırler unaıdy. Olar tez ótedi, birneshe kúnge sozylmaıdy, sosyn esh­kim­di de sharshatpaıdy. Osy týrnırde maǵan belde­sý­ler unady. Bizdiń Nıkıta Melnıkov te jaqsy kúresti. – Qazirgi balýandardyń kúresine qarap qandaı aqyl-keńes berer edińiz? – Balýandarǵa ma? Joq, eshqandaı keńesim joq. Bar­lyq keńes, aqyl ádistemede jatyr. Bapkerlerdiń keńesterine de jıi qulaq túrý kerek. Al balýandar úshin eń basty keńesshi – tártip. Tártipti aýyzben jet­kizýge bolmaıdy. Meniń oıymsha, adam bárin ózi­nen bastaý kerek. Kóp eńbektenip, mindetsinbeı ju­mys isteý kerek. Eń bastysy, bapkerdi tyńdaı bilý kerek. Eger balýan kúreste aqylmen jumys istep, kóp eńbektenetin bolsa, ol kóp jaǵdaıda bıik belesterden kórinetin bolady. – Siz sportta júrgende ózińizge osyndaı talaptar qoıdyńyz ba? – Árıne. – Qazir de solaı ma? О́zińizge qatal bola alasyz ba? – Iá, bilesiz be, eger ózińe qatal bolmasań, basqa adamdarǵa sondaı talap qoıýǵa haqyń joq dep oılaımyn. – Otbasyńyz jaıly aıtsańyz. Balalardan ne talap etesiz? – Otbasymda men barlyq adamdar sııaqtymyn. Balalarǵa meniń jolymdy qýsyn dep talap qoımaımyn. Adam bireýdiń atymen júrmeý kerek. Olar ózderiniń jetken jetistikterimen maqtansa, sonymen ómirde óz oryndaryn tapsa deımin. Bizdiń otbasymyzdyń qaǵıdasy – ár kún áýlettiń shejiresine úles qosý úshin óz betimen eńbektenip, tabystarǵa jetýi kerek. Meniń Olga esimdi zaıybym, úsh balam bar. Uldarymnyń aty – Denıs, Ivan. Qyzymnyń aty – Vasılısa. – Siz alǵash ret 1985 jyly jastar arasynda ótken álem chempıonatyn jeńip alǵannan keıin, 1988 jyly tuńǵysh ret KSRO chempıony atanǵanyńyzdy bilemiz. Keńes Odaǵynyń chempıony bolý ol kezde álem chempıony ataǵynan da bıik mártebe edi ǵoı. Osy básekede sizdi aýyryp, ystyǵy kóterilip kúresti deıdi. Sodan keıin bolǵan taǵy kóptegen jarystarda siz jaraqattaryńyzǵa qaramaı kilemge shyǵyp, bárin jeńip júrdińiz. Sol kezderi kúresti tastap ketý jóninde eshkim eshteńe degen joq pa? – Joq, ondaı bolǵan joq. Men 1981 jyly Novosibirdegi elektrotehnıkalyq ınstıtýttyń kúres seksııasyna qalaı keldim, solaı sporttan ketkenge deıin kúres zaldarynan shyqqym kelmedi. Meniń jalǵyz bapkerim boldy. Ol – Vıktor Mıhaılovıch Kýz­nesov. Al jaraqat týraly aıtsam, KSRO chempıo­natynan keıin, 1988 jyly Eýropa chempıonatynda tizeden jaraqat alǵan bolatynmyn. Sodan keıin qabyrǵam syndy, basqa da jaǵdaılar boldy. Bizdiń kezimizde mundaı oqıǵalar kóp bolatyn. Qazir de bar ǵoı. Mysaly, Vıktor Mıhaılovıch Igýmenov qabyrǵasyn syndyryp, basynan jaraqat alsa da kúresip, úlken jetistikterge jetken. Sondaı-aq, Nıkolaı Fedorovıch Balboshındi de aıta alamyn. Al Mıhaıl Gerazıvıch Mamıashvılıdiń (Reseı kúres federasııasynyń prezıdenti) Ha­ba­rovskide ótken jarysta qabyrǵasyn syndyryp, qınalyp jatqanyn kórgenmin. Sodan keıin ol Olım­pıada chempıony ataǵyn jeńip aldy. Jaraqat alyp kúresý – ómirińdegi mańyzdy oqıǵa emes. Meniń ómi­rimde eń mańyzdysy, ulttyq qura­ma­ǵa iligip, jarystarǵa qatysý boldy. – Sizden osy jaıynda suraǵa­nym, Sibirdiń minezin bilgim kelgeni ǵoı. Siz úshin Sibirden shyqqan Olım­pıada, álem chempıondarynyń mine­zinde erekshelik boldy ma? – Sibirdiń minezi degenimiz – ózinen ár nárseni talap etý, jaýap­kershilik júkteý, basqalarǵa talap­shyl bolý. Al bizdiń óńirden menen basqa bıatlonnan tórt dúrkin Olım­pıada chempıony Aleksandr Tıho­nov, semserlesýden úsh dúrkin Olım­pıada chempıony Grıgorıı Kırı­lenko men Stas Pozdnıakov shyqqan. – Sporttan der kezinde kettim dep oılaısyz ba? – 2000 jylǵy Olımpıadaǵa sońǵy ret qatysatyn jarysym dep daıyndalǵanmyn. Qazir soǵan qatyspaý kerek edi dep oılaımyn. Sol Olımpıadada ádemi kete almadym... Ár nárseniń óz ýaqyty bolady eken. – Sodan keıin siz Gardnermen Beıjiń Olımpıa­dasynda kezdestińiz ǵoı. Ne týraly áńgimelestińizder? – Olımpıadada ekeýimiz kom­men­tator boldyq. Ol óz eline, men óz elime jarystan kommentarıı berip otyrdyq. Sodan keıin ol menen suhbat aldy. – Al siz odan? – Joq, meniń oǵan suraǵym bolǵan joq. – Siz qazir túsingen nárseni buryn túsinbegen kezderińiz boldy ma? – Qazir kóp nárseni túsindim. Adam aldymen adam bolyp, ár nárseni sabyrmen sheshýi kerek eken. Sosyn “Siz ulysyz”, “Sizden artyq eshkim joq”, “Sizden artyq eshkim aıta almaıdy”, “Qurmetti qonaq” degen sózder adamdy moraldyq turǵydan ósirmeıdi, kerisinshe, qurtyp jibere me dep oılaımyn. – Sizdi kitapty kóp oqıdy deıdi. Qazir qandaı kitaptar oqyp júrsiz? – Ártúrli kitaptar oqımyn. Chehov, Dostoevskıı, Kýprın... – Tolstoı... – Joq, Tolstoıdy aıta almaı­myn. Sońǵy oqyǵan kitabym – “Sı­tadel” boldy. Odan keıin “Jızne­opısanıe Golda Meıer”, Lemarktiń “Jızn vzaımy” degen kitaptaryn oqyp shyqtym. – Dáýlet Bolatulymen kópten beri tanyssyzdar ǵoı. Qazaqstannan shyqqan adamdardyń arasynan taǵy kimmen jaqsy tanyssyz? – Anatolıı Ivanovıch Kolesov – óte jaqsy kisi, mádenıetti, óresi bıik adam. Valerıı Grıgorevıch Rezansevpen de áńgi­melesken qyzyq. Al Dáýletpen jasymyz sáıkes bolǵandyqtan jaqsy aralasamyn. Taǵy Bykov, Nazarenko, Melnıchenko, Matveımen baılanys jasap turamyz. – Yrymǵa senesiz be? – Senýge bolatyn jaǵdaıda ǵana. Eger kún qatty ysysa, jańbyr jaýady degen sııaqty. – Sizdi depýtattyq tósbelgi taqpaıdy deıdi. Sol ras pa? – Men eshqashan da orden, keýdebelgi taǵyp kórgen emespin. Halqymnyń jadynda osyndaı qalpymmen saqtalǵym keledi. – Qolyńyzǵa qarap otyrmyn, saǵat ta taqpaıdy ekensiz. – Saǵat taǵý mindet emes. Ýaqytty uıaly telefon­nan bilip turamyn. Máskeýdiń emes, Novosibirdiń ýaqytymen júremin. – “Juldyz aýrýymen” aýyryp kórdińiz be? – Alǵash ret Olımpıada chempıony bolǵanda ómirde bárine jettim dep oıladym. Bir kúni ushaqta ózimshe aqyl aıtyp otyrǵanymda bapkerim Vıktor Kýznesov: “Úsh dúrkin Olımpıada chempıony Aleksandr Medved seniń ornyńda ne istep otyratyn edi, sony aıtaıyn ba?” degeninde óz-ózime keldim. – Túsińizde kúresti jıi kórip turasyz ba? – Joq, kórmeımin desem bolady. О́ıtkeni, kúres zaldaryna baryp, kilemdi jıi sıpap júremin. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Dastan KENJALIN. P.S. 130 kg. salmaqqa deıin úsh dúrkin (1988, 1992, 1996) Olımpıada chempıony Aleksandr Karelın toǵyz ret álem chempıonatyn (1989 – 1991, 1993 – 1995, 1997 – 1999), on eki ret Eýropa chempıonatyn jeńip alǵan. Sonymen birge ol 2000 jyly Olımpııa oıyn­darynyń kúmis júldegeri, 1988 jyly jastar arasyn­daǵy álem chempıony, 1988 – 2001 jyldar aralyǵynda 13 dúrkin KSRO jáne Reseı chempıony atanǵan. Ol 1988 jylǵy Olımpııa oıyndarynynyń ashylý saltanatynda KSRO-nyń, 1992 jyly TMD-nyń, al 1996 jyly óz Otany – Reseıdiń jalaýyn alyp shyq­qan. Al ótken ǵasyrdyń sońynda halyqaralyq áýesqoı kúres federasııasy Karelınge grek-rım kúresinen HH ǵasyrdyń balýany ataǵyn berdi. BALÝANDAR BÁSEKESI Jýyrda Astanada grek-rım kúresinen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kýbogy jolyndaǵy halyqaralyq týrnır ótti. Astanada dástúrli túrde jarys­tar ótip turatyn “Dáýlet” sport ke­sheninde tóselgen kilemge Qazaq­stannan basqa, Reseı, Túrkııa, Be­larýs, О́zbekstan, Qyrǵyzstan já­ne Ázirbaıjan balýandary shyǵyp, jekelegen salmaq boıynsha kúsh sy­nasty. Oǵan qurmetti qonaq re­tin­de Máskeýden úsh dúrkin Olım­pıa­da chempıony Aleksandr Kare­lın men Mıhaıl Mamıashvılı keldi. Týrnırdi uıymdastyrýshy “Sam­uryq-Qazyna – Astana” kor­po­ratıvtik qorynyń bas dırektory Dáýlet Turlyhanovtyń aıtýynsha, jylyna bir ret ótetin baıraqty básekeniń osy jolǵy maqsaty ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­– ­­talantty jastardy iriktep, aldaǵy kezde bolatyn syndarǵa qatystyrý. Týrnırde jalpy komandalyq esep boıynsha Qazaqstan quramasy birinshi orynǵa ıe bolsa, Túrkııa men Reseı balýandary da qara jaıaý emestigin dáleldep, júldeli oryn­darǵa jaıǵasty. Bul básekede ult­tyq qurama sapynda asa aýyr salmaqtaǵy Nurmahan Tynalıev bas júldeni jeńip alsa, bıylǵy álem birin­shi­liginiń qola júldegeri Nurbaqyt Teńizbaev ta jaqsy óner kórsetti. Jarystyń jalpy júldesi 100 000 AQSh dollaryn qurady. Onyń 30 000, 20 000, 15 000, jáne 10 000 dollary fınalǵa shyqqan tórt balýanǵa tabys etildi. Ásııa ORMANOVA, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti.