Aıda Balaeva: Prezıdent – jańa Konstıtýsııanyń negizgi avtory

Kezdesýge Májilis depýtattary Ulyqbek Tumashınov pen Sergeı Pono­marev, Qazaqstan Kásipodaqtar fede­rasııasynyń tóraǵasy Satybaldy Dáýle­talın, «Eýrazııa» birinshi arna­synyń baspasóz hatshysy Polına Shımanskaıa, S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ basqarma tóraǵasy – rektory Muhtar Tólegen jáne ózge de azamattar qatysty.

Jıynda negizinen jańa Konstı­týsııa jobasy men 15 naýryzda respýblıkalyq referendýmdy ótkizý jaıy talqylandy. Jalpyulttyq koa­lısııa osymen on segizinshi kún el ara­­lap, Memleket basshysynyń jańa Ata zań boıynsha referendým ótkizý bastamasyna qoldaý kórsetip kele jatqanyn jetkizgen Aıda Balaeva jańa Konstıtýsııa jekelegen ózge­risterdi emes, elimizdiń odan ári damý jolyn strategııalyq turǵyda aıqyndaıtynyn erekshe atap ótti.

– Nebári 13 kúnnen keıin búkil halyq bolyp memleketimizdiń aldaǵy kópjyldyq taǵdyryn resmı túrde aıqyndaımyz. Mán-mazmuny jaǵynan da, maqsat-múddesi turǵysynan da jańa Konstıtýsııany shyn máninde «Halyqtyq» dep ataýǵa tolyq negiz bar. О́ıtkeni onyń ózeginde qarapaıym azamattarymyzdyń kókeıinde júrgen kóp suranys kórinis tapty.

Atap aıtqanda, azamattyq quqyq­tar­dyń edáýir keńeıýi, olardyń áleý­mettik múddeleriniń tolyq saqtalýy, ilim-ǵylym, ınnovasııa, mádenıet pen jal­py rýhanııattyń saltanat qu­rýy, el ekonomıkasynyń sıfr­lyq dáýir­degi orny men oǵan berer jaýa­by. Aıta bersek, bul tizim Konstı­tý­­sııanyń barlyq 96 babyn tutas qam­­tıtyn jańalyqtarmen jalǵasa bere­di, – dedi Premer-mınıstrdiń oryn­basary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri.

A.Balaevanyń pikirinshe, jańa Ata zańymyzdaǵy eń basty novella – tutas qoǵamnyń zańdylyq pen ádilettilikke degen uzaq jyl boıy kútken sura­nysyn eń joǵarǵy quqyqtyq turǵyda qamtamasyz etý.

Sondaı-aq Aıda Ǵalymqyzy Konstı­­týsııanyń óne boıynda Ádilet­ti­lik ıdeıasy turǵanyn, ol Ata zań mátinindegi árbir jańa normaǵa rýh beretinin atap ótti.

– Jańa Konstıtýsııadaǵy progres­sıvti jańalyqtar týraly aıtqanda, 96 bap pen 312 tarmaqtan turatyn osy qujattyń ózegindegi eń basty máseleni atap ótkim keledi. Ol – Ádilet ıdeıasy. Dál osy ustanym Negizgi zańnyń kirispesinde aıqyn kórinip tur.

Áńgime jaı ǵana zańnamalyq normalar týraly emes, bul – adamdardyń ádiletti ómirge degen zańdy ári tabı­ǵı suranysy týraly sóz. Al mun­daı ómirdi tek «ádil zańdar», «jal­pyǵa ortaq moıyndalǵan tártip» pen qoǵamnyń joǵary rýhanı-adamgershilik qaǵıdat­tary ǵana qam­tamasyz ete alady. Mu­nyń bári – 2019 jyldan beri, bılik­ke kelgen alǵashqy kúnnen bastap Prezıdent júrgizip kele jatqan memlekettik saıasattyń negizine aınal­ǵan qundylyqtar. Osy kezeń boıy Qasym-Jomart Kemeluly quqyq­tar men múmkindikter teńdigin tý etip, jaýapkershilik pen ádiletti ush­tas­­tyrǵan «Ádiletti Qazaqstan» tujy­rym­damasyn nyq senimmen alǵa jyl­jy­typ keledi, – degen A.Balaeva «Ádilet – qýatty progressıvti qoǵam qurý jolynda zań men tártiptiń múl­tik­­siz saqtalýyn ári adal eńbekti talap etetin memlekettiń moraldyq temir­­qazyǵy» degen tujyrymdy Mem­le­ket basshysy 2022 jyly, qańtar oqıǵa­synan keıin birden aıtqanyn atap ótti.

«Alaıda saıası-quqyqtyq oı-pikirdiń tarıhyn, ondaǵy minsiz qoǵam týraly belgili ıdeıalardy tereń túsinetin ozyq oıly tulǵa ǵana emes, azamattardyń máselelerimen kóp jyl boıy tikeleı aınalysqan memleket qaıratkeri ári qarapaıym halyqqa jaqyn adam retinde Prezıdent Toqaev bul qundylyqtardy atalǵan oqıǵa­lardan áldeqaıda buryn ustanyp kelgeni búgin anyq baıqalyp otyr. Prezıdenttiń saıası qaǵıdattary men jeke adam retinde bastan keshken ishki sezimderiniń búkil rýhanı qyryn onyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynan kóre alamyz. Onda Memleket basshysy «Biz 30 jylda qandaı jetistikke jettik?», «Bolashaq urpaqqa qandaı el qaldyramyz?», «Memlekettigimizdi nyǵaıtý úshin taǵy ne isteý kerek?» degen barshamyzdy tolǵandyrǵan suraqtar tóńireginde oı tolǵaıdy. Shyndyǵynda Memleket basshysy osylaısha eldi ózgeris­terge, eń aldymen onyń quqyqtyq negiz­derin jańartýǵa bastaǵan qazirgi shy­naıy jaǵdaılarda dáleli tabylýy qıyn suraq­tarǵa ashyq jaýap berýge shaqyr­dy. Bul turǵyda abstraktili uǵym­darǵa emes, ádilet qaǵıdattary­na súıený, ásirese adamdardyń ómir sapa­syn arttyrý mańyzdy. Prezıdent ár­bir sheshim qabyldaǵanda osy qaǵı­dat­ty basshylyqqa alatynyn aıtady», – dedi Úkimet basshysynyń orynbasary.

Sondaı-aq Prezıdenttiń sonaý 2019 jyldan beri árbir Joldaýynda, árbir bastamasynda «Ádiletti Qazaqstandy» quraıyq», «táni de, jany da taza qoǵam qalyptastyraıyq», «azamattarymyz tár­tipti, bılik zańdy ustansyn», «bilim men ǵylym – qarý, mádenıet pen rý­hanııat – qalqan bolǵan myna zaman­da álemnen qalmaıyq», dep kele jat­qany da sondyqtan ekenin aıryqsha atap ótti.

Aıda Balaevanyń aıtýynsha, osynyń bári bir ǵana memlekettiń moı­nynda emes, eń aldymen sol memle­ketti kúshti de qýatty etetin azamat­tarymyzdyń qolynda ekeni anyq. Sol úshin de Memleket basshysy «Adal azamat» ıdeıasyn qoǵamnyń sanasynan ótkizip, óskeleń urpaqtyń júregine jetkizýdi mindet etip otyr. О́ıtkeni adal adam óz ortasy­­­nyń uıtqysy bolsa, adal qoǵam – be­rekeli ómirdiń jarshysy, al adal memleket – baıandy bolashaqtyń basty kepili!

Sóz joq, onyń ushar bıiginde ádiletti, progressıvti, adam men aza­mat­tyń múddesine beıim zań tur. Biraq zań – kóbine syrtqy qurylym ǵana, jáne ol negizi myqty bolmasa jumys istemeıdi. Bul – ómirdiń aksıomasy. Sondyqtan aldymen saıası reformalar paketi júzege asyryldy. Sonyń nátıjesinde prezıdenttik ókilet merzimin qaıta saılaný quqyn­syz 7 jyl merzimge belgileý, Prezı­denttiń jaqyn týystarynyń saıası memlekettik qyzmet pen kvazımem­lekettik sektor basshylary laýazymdaryn atqarýyna tyıym salý, saılaýda Májiliske partııalardyń ótýine múmkindik beretin daýys shegin 7%-dan 5%-ǵa tómendetý, saıası partııalardy tirkeýdi jeńildetý, «Barlyǵyna qarsy» baǵanyn engizý sııaqty jańashyldyqtar engizildi.

Sonymen qatar Konstıtýsııalyq sot qaıta quryldy. Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesi kúsheı­tildi, onyń aımaqtyq ókildikteri ashyldy, aýdan jáne oblysqa baǵynys­ty qalalardyń ákimderin saılaý jáne taǵy basqa ózgerister júzege asty.

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaeva reformalardyń keń aýqymdy tizbegindegi mańyzdy tarmaq­tardyń biri – birpalataly Parla­ment­ke kóshý bolǵanyn da atap ótti. Al bul reformany Memleket basshysy ótken jyldyń qyrkúıeginde usynǵan-dy.

– Qazan aıynyń basynda Prezı­dent bastamashylyq etken reformany júzege asyrý jóninde usynystar ázir­leý maqsatynda jumys toby quryldy. Keń aýqymdy talqylaýǵa zańger-ǵalymdar, sarapshylar, saıası partııalar men qoǵamdyq uıymdardyń ókil­deri, sondaı-aq, e-Otinish jáne eGov platformalary arqyly óz usy­nystaryn joldaǵan azamattar qa­tysty. Jarty jylǵa jýyq ýaqyt boıy qyzý ári júıeli jumys júr­gi­zilip, kelip túsken myńdaǵan usy­­nys jınaqtalyp, saraptalyp, júıe­lendirildi, – dedi A.Balaeva.

Al osy jumystyń nátıjesinde usynystardyń sany sonshalyqty kóp bolyp, jańa Konstıtýsııa qabyldaý qajettiligi aıqyndalǵanyn atap ótti.

– Mine sondyqtan, búgin jańa Konstıtýsııa jobasyn talqylaǵanda, biz aýqymdy nemese shaǵyn túzetýler týraly aıtyp otyrǵan joqpyz. Keı­bir synaýshylar oılaǵandaı, bul eski zańdy jańasymen aýystyrý emes. Tipti biz belgili bir quqyqtyq nemese moraldyq kategorııalardyń qajettiligi týraly da pikirtalas júrgizip otyrǵan joqpyz.

Birinshiden, sóz eldiń damýy traek­torııasyndaǵy túbegeıli ózgeris­ter týraly. Biz osy damýdyń sapasy jóninde aıtyp otyrmyz.

Ekinshiden, bul – ór basynda Táýel­sizdik uǵymy turǵan bizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń máńgiligi týraly sóz. Endi biz ony jaı qadirlep qana qoımaı, nyq senimmen qorǵaımyz.

Úshinshiden, bul – jan dúnıesi taza, oı-órisi joǵary, álemde básekege qabiletti Qazaqstan azamattarynyń jańa býyny týraly sóz. Olardyń ajyramas quqyqtary men bostandyqtary qazirgi sıfrlyq ǵasyrda ǵylym, mádenıet jáne ınnovasııa qundylyq­tarymen nyǵaıtylǵan.

Qoryta kelgende, bul – ulttyń qazirgi álemdik tártiptegi ornyn jáne rólin qaıta qaraý degen sóz. Bul taǵdyrsheshti prosess halqymyzdyń myńjyldyq tarıhynda basyp ótken jolynyń sabaqtastyǵy arqyly júzege asady.

Eń bastysy bul ıdeıalyq jeli sha­ǵyn toptyń kabınetinde paıda bolǵan joq. Kerisinshe, búkil halyqtyń keń qatysýymen ashyq dıalog arqyly qalyptasty, degen A.Balaeva óziniń Konstıtýsııalyq komıssııa bas­shylyǵy quramynda jumys isteý qur­metine ıe bolǵanyn jáne jańa joba baptaryn talqylaý barysynda ótken qyzý, keıde emosııaǵa toly, biraq árdaıym syndarly pikirtalastarǵa tikeleı qatysqanyn jetkizdi.

Sondaı-aq Aıda Balaeva tarıhta alǵ­ash ret memlekettik tilde, ózge emes, óz konstıtýsıonalıst-maman­da­rymyzdyń qolymen jazylǵan Qujatqa qol jetkizgenimizdiń de mańyzdylyǵyn atap ótti.

– Jańa Konstıtýsııanyń negizi Prezıdenttiń «Adal azamat», «Zań men tártip», «Taza Qazaqstan» sııaq­ty tujyrymdamalarynan turady. Sondyqtan Qasym-Jomart Kemel­ulyn eldiń Ata zańynyń negizgi avtory dep ataýǵa tolyq negiz bar. Memle­ket basshysy halyqtan túsken árbir usy­nysty jeke ózi qarap, syn-eskert­pelerdi de nazardan tys qaldyrmaı, jan-jaqty saralap otyrdy. Sol sebep­ti Konstıtýsııadaǵy kóptegen qaǵı­d­atty ózgerister onyń bastamasy­men ázirlenip, Konstıtýsııalyq komıs­sııanyń qaraýyna usynyldy, – dedi ol.

Jıyn barysynda A.Balaeva bul óńir­ge shyǵysqazaqstandyq aǵaıyn­nan qoldaý surap, tek úlken úmit ar­typ qana emes, berik senimmen, na­qty usynyspen, el bolashaǵyn aıq­yn­daıtyn aqjoltaı habarmen kelip otyrǵanyn jetkizdi. Barshany alda­ǵy kele jatqan referendýmda jańa Konstıtýsııany qoldaýǵa shaqyr­dy. О́ńir jurtshylyǵynyń osy Ata zańdy qoldaǵandaryn – bolashaq­ty qoldaǵany, osy Ata zańdy qurmettegenderin – Prezıdenttiń eńbegin syılaǵany dep biletinin aıtty.

Jıynda Shyǵys Qazaqstan obly­sy­nyń ákimi Nurymbet Saqta­ǵanov jańa Konstıtýsııa jobasy aýqymdy qoǵamdyq dıalogtiń nátıjesi eke­nin, azamattar men sarapshylar qaýym­dastyǵynyń usynystaryna súıe­ne otyryp ázirlengenin aıtty. Má­jilis depýtaty Ulyqbek Tumashı­nov birqatar ınstıtýttardyń tarıhı sabaqtastyǵyna jáne bılik sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý mindetterine toqtaldy. S.Amanjolov atyndaǵy ShQÝ Basqarma tóraǵasy – rektory Muhtar Tólegen Konstı­týsııa­da adam damýyn negizgi baǵyt­tar­dyń biri retinde aıqyndaý – tehnolo­gııalyq damý men óńirlerdiń básekege qabilettiligin arttyrý sekildi zamanaýı talaptarǵa saı keletinin atyp ótti.

Pikirtalas barysynda qatysý­shy­lar qujat eldiń bolashaǵyna aıqyn baǵdar beretinin atap ótti. Mátin­de adam kapıtalyn damytýǵa, bilim men ǵylymǵa, ınnovasııalarǵa, ekolo­gııalyq jaýapkershilikke jáne keleshek urpaq aldyndaǵy mindetterge erek­she mán berilgeni aıtyldy.

Kezdesý sońynda qatysýshylardyń barlyq suraqtaryna tolyq jaýap berildi.