Dala dıqandary

Zaısan aýdany egin, baý-baqsha ósirýge qolaıly. Mańyraq jotalarynan Saýyr, Saıqan taýlaryna ulasatyn kúngeı jaqtaǵy bıik zańǵarlardyń etegin basyp otyrǵan zaısandyqtar muzdyqtardan aǵyp shyqqan tunyq ózenderdiń yrysyn shaıqaltpaı, mańdaı terimen kádege jaratýda. Aýdan ákimi Almas Ońdaqanovtyń aıtýynsha, Zaısanda ár aýyl egistiktiń belgili bir túrine mamandanǵan. Máselen, Qaratal, Saryterek aýyldary jemis-jıdek ósirse, Keńsaı, Jarsý aýyldary baý-baqshamen, Qarabulaq aýyly tary sharýashylyǵymen aınalysady. Jaqynda aýdanǵa jumys saparymyzdyń barysynda sol dıqandardyń birqatarymen alqapta kezdesip, áńgimelesken edik. Baqshashy Raýl Raýl Májıtov – Keńsaı aýylynyń turǵyny, «Rınat» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi. Jol jıegindegi jap-jasyl baý-baqshasy Zaısan qalasyn betke alǵan jolaýshynyń janaryna birden shalynady. Mal da ósiredi, egin de egedi. 80 bas iri qara, 20-ǵa jýyq jylqy, 50-deı usaq mal baǵyp, 120 gektar alqapqa egistik egip otyr. Onyń ishinde árqaısysy 11 gektardan kartop pen baqsha ónimderi (oram­­japyraq, sábiz, sarymsaq, qııar, qyzanaq, t.b.) bolsa, 30 gektary – jońysh­qa. Jońysh­qa­nyń jartysy – tuqym­dyq, jartysy – mal azyǵy. Raýl­diń ákesi Rafqat ta dıqan bolypty. Áke jolyn jalǵastyrǵan jigit baý-baq­shany naryqtyq qatynastar bastalǵan toqsanynshy jyldary qolǵa aldy. Jerdi de emýge bolatynyn túsingen qaıratty jas birte-birte baqshasynyń kólemin ulǵaıta berdi. Koreılik dıqandardyń jerdi plenkamen jabýlaý ádisin meńgerip alǵan Raýl ıgeriletin jer telimin arttyrýǵa múmkindik týǵanyn aıtady. – Jerdiń betine plenka tartyp tastaımyz. Munyń ereksheligi, ósimdiktiń aınalasyna aramshóp shyqpaıdy, ylǵal jaqsy saqtalady. Buryn baqsha sýarǵan soń úsh kúnnen keıin aryq keýip ketip, qaıta sýarýdy qajet etetin. Plenka tehnologııasy boıynsha ylǵal 15 kúnge deıin jaqsy saqtalady. Qytaıda jasalǵan plenkanyń jaramdylyq merzimi – bir maýsym. Ala jazdaı kúnge kúıip, úgitilip, ózdiginen joǵalyp ketetindikten qorshaǵan ortaǵa zııany joq, dedi R.Májıtov. Biz plenkanyń qııar-qyzanaqqa tartylǵanyn baıqadyq. Al qystyq qyryqqabat kúnniń qyzýyn erkin sezinip, domalanyp, kúnnen-kúnge japyraqqa oranyp ósip keledi. Alty jumys ornyn qurǵan Raýl balalary Rınat pen Ramıldiń de ata jolyn qýǵanyn maqtanyshpen aıtty. Qoldarynda dıplomy bar jas jigitter jeke sharýashylyqta jumys isteýdi jón dep taýyp, áke janynan tabylypty. Kelinshegi Almagúl de bolysyp keledi. Májıtovterdiń ónimi aýdan men oblys kóleminde satylady. Mektep pen balabaqsha, shekara otrıadynan memlekettik tapsyrys turaqty túrde túsip turady. Baqshashy memleket tarapynan kórsetiler kómektiń úlken ekenin jetkizdi. Máselen, gektaryna kartop pen baqsha ónimderine 120 myń, jońyshqaǵa 12 myń teń­­geden sýbsıdııa tólenedi eken. – «Rınat» sharýa qojalyǵy bıznestiń áleýmettik jaýap­­­­ker­shiligi aıasynda jyl saıyn 1 mln. teńgeden astam qarjyǵa aýyl mektebi men balabaqshasyna demeýshilik kórsetedi. Ashanaǵa baqsha ónimderin tegin beredi. Áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan otbasylarǵa kómektesedi, – dedi Keńsaı aýyly ákimdiginiń bas mamany Nurshat Áshimhanova. Soıashy Bolatbek Bolatbek Mızamhan 2005 jyly Qytaıdan atamekenge qonys aýdarǵan eken. Jarsý aýylynyń janynan «Jońǵar» sharýa qojalyǵyn quryp, soıa sharýashylyǵymen aınalysa bastaǵanyna bıyl úshinshi jyl bolypty. Aǵymdaǵy jyly 130 gektar alqapqa soıa ekken. Mamyr aıynda egilgen soıanyń shyǵymy jaqsy. Jaıqalǵan jasyl alqap belýardan keledi. Kúnge totyqqan Bókeń soıany úshinshi márte sýaryp jatqanyn jetkizdi. – Soıanyń basty ereksheligi – bazarynda. О́tken jyly kılosy 70 teńgeden bolǵan edi. Bıylǵy baǵa ázirge belgisiz. Barlyǵyn naryq ózi belgileıdi ǵoı, – dedi ketpenine súıenip jumysyn jalǵastyrǵan jigit aǵasy. Bolatbek óz ónimin Semeı qalasyna aparyp ótkizip júr. Soıany óńdep, odan suıyq maı, qus jemi, tipti, shujyqqa deıin jasaıdy. Qytaıda soıadan aq irimshik jasaıtyn kórinedi. Kórshi elde bul sharýashylyq keńinen taraǵan. О́ıtkeni, Qytaı halqynyń basym bóliginiń kúrishten keıingi tutynatyn tamaǵy – soıa. Al elimizde negizinen kúnbaǵys sııaqty syǵyp, maıyn alady. Bir ereksheligi, atalǵan ósimdik jerdi qunarlandyrady, topyraq qyrtysyna azot jınap, tozýyna jol bermeıdi. Bolatbek soıany bir alqapqa úshinshi jyl qatarynan egip otyrǵanyn jetkizdi. – Bul qazaqqa tańsyq sharýa ǵoı. Sondyqtan, jergilikti dıqan­dar qyzyǵýshylyq bildirip, surap jatady. Olardyń qatary ásirese, bıyl kóbeıdi. Jetisý jerinde soıany jaqsy egedi. Jalań mal baq­qansha, qosymsha egistikpen de aınalysqan jón. Qytaıda da soıa ekken edim, sondyqtan atamekenime kelgende osy kásippen aınalys­qandy jón kórdim, – dedi «Jońǵar» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi. Taryshy Maqsat Qarabulaq aýyly – tarynyń otany. Kádýilgi sók, jent jasaıtyn keremet til úıirer taryńyz Zaısannyń Qarabulaǵynda ósiriledi. Aýyl agronomy Amangeldi Bazylhanovtyń aıtýynsha, bıyl qarabulaqtyq dıqandar 300 gektarǵa jýyq jerge tary egip otyr. 2004 jyly Qytaıdyń Kóktoǵaı aýdanynan qonys aýdarǵan Maqsat Zııabaıuly birge kóship kelgen qandastarynyń basyn qosyp, tary salypty. Ol Kóktoǵaı aýdanynyń Kúrti aýylynda ákim bolyp, jeti jyl jumys istegen. О́zi de oıǵa júırik, tilge sheshen azamat eken. Motosıkline mingestirip alyp, tary alqabyna jetkenshe, biraz áńgime tıegin aǵytty. – Bir dastarqan turmaq, bir nandy birjola jeı almaısyz. Sondyqtan, bárine birden qol sozý ábestik bolady. Bir qýanatynymyz, Qazaqstan ushqan qustaı tez damýda. Darhan halyqtyń sanasy naryqqa birtindep beıimdelip kele jatyr. Memlekettiń mal men egin sharýashylyǵyna degen qamqorlyǵy zor. Úkimet tarapynan sýbsıdııa berý, jebep, jetekteý saıasaty der kezinde qolǵa alyndy, dedi ol. – Sharýa qojalyǵynyń aty – «Asyl arman». Atamekenge kelý – asyl armanym edi. Sondyqtan, osylaı ataǵandy jón sanadym. Jalpy, tary adam aǵzasyna óte paıdaly. Naryqta suranys joǵary. Qazaqstan tarysy tabıǵı taza ónimge sanalatynyn shet jurttar da biledi. Máselen, biz eshqandaı tyńaıtqysh bermeı-aq jýsan men ızen ósip turǵan keń dalany jyrtyp, egip otyrmyz, – dedi M.Zııabaıuly. Aıtýynsha, 15 otbasy birigip, 200 gektar alqapqa tary ekken eken. Maqsattyń ózi 70 gektarǵa tary salǵan. Bir gektardan orta eseppen 2,5 tonna ónim alady. Taıaýda eski kombaın satyp alyp, tary orýǵa arnap, qaıta jasap shyǵarypty. Reseı men Qytaıda tary orýǵa arnalǵan arnaıy tehnıka shyǵarylmaıdy. Tary tuqymdas usaq daqyldarǵa arnalǵan kombaın bolǵanymen, ol qaýyzy qatty taryny orýǵa jaramaıdy. Maqsat arnaıy mamandandyrylǵan kombaındy eki jylda jasap shyqqanymen, patent alýǵa qarajat tapshylyǵy qoldy baılaǵanyn aıtty. – DSU-dan kúterimiz kóp. Álemdik naryqta bizdiń tarymyz básekege tótep bere alady degen oıdamyn. Bul biz úshin jańa kókjıek bolýy yqtımal, – dedi dıqan. Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan». Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdany.