El tarıhynda ınjener mamandyǵy kásibı dárejesinen áldeqaıda joǵary boldy. Jas respýblıkamyzdyń alǵashqy qalyptasý jyldarynda elimizdiń damýyna tikeleı yqpal etetin jaýapty ister ınjenerlerge júkteldi. Olardyń aldynda jas memleketti ındýstrııalyq jolǵa túsirý, jer qoınaýyn ıgerý, ınfraqurylymdy damytý, tehnologııalyq alshaqtyqty qysqartý mindeti turdy. Búginde tehnologııa men biliktilik úshin jahandyq báseke kúsheıgen shaqta ınjener ulttyq qaýipsizdik pen turaqty damýdyń negizgi tiregine aınaldy.
Tehnologııalyq derbestiktiń ózegi
Aldaǵy 15 naýryzda ótetin respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarylyp otyrǵan jańa Konstıtýsııa jobasynda ǵylym men bilimdi, adam kapıtaly men ınnovasııalardy damytý basym baǵyt retinde alǵash ret naqty aıqyndalyp otyr. Ǵylym men ǵylymı-tehnologııalyq damý memlekettiń negizgi qundylyqtarynyń qataryna engizilýi ınjenerlerge bolashaq urpaq aldynda úlken jaýapkershilik júkteıdi. Bul – qoldanbaly zertteýlerge jol ashý, jańa tehnologııalardy óndiriske engizý jáne aldyńǵy shepte jumys isteı alatyn kásibı mamandar daıarlaý degen sóz.
Osylaısha, ǵylym men ınjenerlik bilim el bolashaǵynyń berik negizi retinde qarastyrylyp otyr.
XXI ǵasyrda ınjener eldiń tehnologııalyq derbestigin aıqyndaıtyn basty tulǵaǵa aınaldy. Energetıka, kólik, ónerkásip, baılanys, sý jáne ekologııalyq júıeler, sıfrlyq ınfraqurylym – osynyń bári ınjenerlik sheshimderge súıenedi. Injenerlik áleýet álsirese, syrtqy tehnologııaǵa táýeldilik kúsheıedi, bul memlekettiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyna qaýip tóndiredi.
Memleket basshysy Respýblıka kúnine arnalǵan saltanatty jıynda sóılegen sózinde: «Kreatıv pen ınnovasııa basty qozǵaýshy kúshke aınalatyn bilim ekonomıkasyn qalyptastyrýǵa shuǵyl kirisý qajet. Zııatkerlik kapıtal – eldiń básekege qabilettiliginiń negizi bolýǵa tıis», degen mindet qoıdy.
Osy turǵydan alǵanda, ınjenerler el qaýipsizdigine, turaqty damýyna jáne básekege qabilettiligine tikeleı yqpal etetin strategııalyq resýrsqa aınalyp otyr.
Injenerlerdiń jańa býynyn daıarlaýda Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııasynyń (UIA) alatyn orny erekshe. Akademııanyń negizin asa kórnekti ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Joldasbekov qalady.
Birtýar tulǵa eńbek jolyn elimizdiń tehnıkalyq bilim salasyndaǵy qara shańyraǵy sanalatyn Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynan bastaýy – onyń taǵdyrly tańdaýy edi. Sol kezdegi Otanymyzdaǵy irgeli bilim ordasy, búgingi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti, jas mamannyń kásibı qalyptasý mektebine aınaldy. Ǵylym men óndiristi ushtastyra bilgen, ınjenerlik oıdyń temirqazyǵyna aınalǵan osy qasıetti shańyraqta О́mirbek Joldasbekov dosent qyzmetine qabyldanyp, bar qajyr-qaıratyn shákirt tárbıeleýge, ǵylymı izdeniske arnady. Polıtehnıkalyq ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip, tek dáris oqýmen shektelmeı, ǵylymı jobalarǵa belsene aralasyp, jas mamandardyń bilimi men biligin shyńdaýǵa úles qosty. Onyń árbir sabaǵy tereń mazmunǵa, ómirlik tájirıbege, ult bolashaǵyna degen janashyrlyqqa toly boldy.
Ýaqyt óte kele, bilimi men uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda О́mirbek Joldasbekov Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine qyzmetke shaqyryldy. Bul oqý orny – el ǵylymynyń altyn besigi, ulttyq kadrlar daıarlaýdyń kóshbasshysy. Osynda ol ózin bilikti ustaz, parasatty ǵalym retinde tanyta bildi. Ýnıversıtettiń ǵylymı áleýetin arttyrýǵa, bilim sapasyn jetildirýge, jańa baǵyttardyń damýyna aıryqsha úles qosty.
О́mirbek Joldasbekovtiń bastamalary men tyń ıdeıalary ýnıversıtettiń órkendeýine, halyqaralyq deńgeıde tanylýyna yqpal etti. Shákirtteri respýblıka kóleminde ǵana emes, shetelderde de tabysty eńbek etip, ustazynyń esimin abyroımen atap júr. Osylaısha, eńbek jolyn polıtehnıkalyq ýnıversıtetten bastap, keıin QazUÝ-dyń gúldenýine ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan О́mirbek Joldasbekovtiń ǵumyry bilim men ǵylymǵa adal qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi. Onyń ómir joly jas urpaqqa baǵyt-baǵdar berer ónegeli taǵylym.
Sondaı-aq О́.Joldasbekovtiń esimi biregeı ǵalym jáne ınjener retinde Azııa men Eýropada keń tanyldy. Onyń álemdegi ınjenerlik qozǵalystyń asa kórnekti uıymdastyrýshysy retindegi bastamalary dúnıejúziniń birqatar elinde — AQSh, Germanııa, Anglııa, Fransııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Pákistan, Mysyr jáne basqa da memleketterde keń qoldaý tapqan edi.
Búginde Ulttyq ınjenerlik akademııasy elimizdegi jetekshi ǵalymdar men tájirıbeli mamandardy biriktirip, ulttyq deńgeıdegi kúrdeli mindetterdi sheshýge qabiletti kásibı orta qalyptastyryp keledi. Akademııa strategııalyq máselelerdi talqylap qana qoımaı, ekologııa, geoaqparattyq júıeler, jańa materıaldar, ónerkásiptik tehnologııalar baǵytyndaǵy naqty ǵylymı jobalarǵa qatysady. Shyn máninde, akademııa júıeli fýnksııalardy atqara otyryp, memleket pen bızneske esepke, modeldeýge jáne ǵylymı boljamǵa negizdelgen sheshimderdi qabyldaýǵa kómektesedi. Ǵylym men óndiristiń osyndaı ózara baılanysy jáne onyń nátıjesine degen úlken jaýapkershilik eldi jańǵyrtýdyń naqty tetigine aınalyp otyr.
Injenerlik mektep pen ınjenerlik akademııa
Elimizdegi ınjenerlik mekteptiń negizin qalaǵan akademıkterdiń eńbegi orasan zor, al olardyń esimi álemdik ǵylym men ultymyzdyń tarıhynda altyn árippen jazylyp qaldy.
Aıtalyq, Qanysh Sátbaev jer qoınaýyn ıgerýge júıeli kózqaras qalyptastyryp, irgeli ǵylymı zertteýlerdi el ónerkásibin damytýmen ushtastyra bildi. Ábiken Bekturov hımııa ǵylymy men ınjenerııasy salasy boıynsha myqty mektep qalyptastyrdy, onyń ǵylymı ázirlemeleri jańa materıaldar men tehnologııalarda praktıkalyq qoldanys tapty. Shapyq Shókın metallýrgııa ǵylymynyń damýyna jáne elimizdiń taý-ken metallýrgııa salasyna qajetti ınjener kadrlardy daıarlaýǵa zor úles qosty. Sonymen birge Georgıı Medoev, Aqjan Mashanı, О́mirhan Baıqońyrov sekildi iri ǵalymdar otandyq geologııa jáne taý-ken ǵylymyn órkendetýge jáne geologııalyq barlaý júıesin nyǵaıtyp, shıkizat sektoryna qajetti mamandar daıarlaýǵa zor eńbek sińirdi. Al О́mirbek Joldasbekov qoldanbaly mehanıka men mashına tetikteri teorııasyn damytty. Ol qurǵan ǵylymı mektep bolashaqta mashına jasaýdyń, avtomattyq júıeler men zamanaýı ınjenerlik baǵyttyń negizin qalady. Injenerlik ǵylym – qatań oı esebine, júıelilikke jáne nátıjege degen jaýapkershilikke negizdeletinin kórsetip berdi.
Injener – qysqa merzimdik nátıjege emes, elimizdiń uzaqmerzimdi damýyna, ári el múddesine qyzmet etetin, memlekettik mańyzy bar tulǵa degen ortaq túsinik pen ustanym bul ǵalymdardy biriktirdi. Olar elimiz ónerkásibiniń qalyptasýyn bilimmen jáne joǵary bilikti kadrlarmen ondaǵan jyl boıy qamtamasyz etetin ǵylymı mektepterdiń negizin qalady.
1991 jyly, táýelsiz elimizdiń qalyptasý kezeńiniń kúrdeli shaǵynda ınjenerlik akademııa qurylyp, keıin ol Ulttyq ınjenerlik akademııa mártebesine ıe boldy. Bul ǵylymı-tehnıkalyq áleýetti saqtaı otyryp, ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty qamtamasyz etetin jetekshi ǵylymı-ádistemelik jáne ınjenerlik isti úılestirýshi ortalyqqa aınaldy.
Akademııanyń basynda kórnekti ǵalymdar men ınjenerler shoǵyry turdy. Alǵashqy kezden bastap akademııa ǵylym men bilimniń jáne ekonomıkanyń naqty sektory arasyndaǵy kópir retinde quryldy. Bul ustanym búginde Memleket basshysy aıqyndap bergen mindettermen tolyq úndesip otyr: ǵylymı zertteýler tek akademııalyq múddelerge ǵana emes, sonymen qatar eldiń strategııalyq damý maqsattaryna da qyzmet etýge tıis.
Búginde Ulttyq ınjenerlik akademııa elimizdiń ǵylymı-tehnologııalyq saıasatyn júzege asyra otyryp, memleket pen bızneske óndiristi tehnologııalyq jańartýǵa kómektesýge, ǵylym men óndiris arasyna «kópir» salyp, ǵylymı jetistikterdi óndiriske engizýge úles qosyp keledi.
Ulttyq ınjenerlik akademııa 35 jyl ishinde irgeli zertteýlerden bastap, qoldanbaly ınjenerlik sheshimderge deıin shamamen 3,5 myń ǵylymı jobany júzege asyrdy. Olardyń eleýli bóligi óndiriste qoldanys taýyp, el ekonomıkasyna qyzmet etip otyr.
«Akademııa – ǵylym – óndiris» baılanysynda ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetteriniń atqaratyn róli erekshe. Olardyń mindeti – daıyn sheshimdi qoldanyp qana qoımaı, jańa tehnologııa jasaı alatyn zertteýshi-ınjener mamandaryn qalyptastyrý.
Cátbaev ýnıversıteti men Ulttyq ınjenerlik akademııa arasyndaǵy seriktestik – jyldar boıy qalyptasqan júıeli yntymaqtastyq baılanys. Bul baılanys ǵylymdy, bilimdi jáne óndiristi bir maqsatqa jumyldyrady. Akademııa tehnıkalyq ýnıversıtetter úshin ǵylymı-ádistemelik ortalyq ári ınjenerlik damýdyń strategııalyq baǵyttary aıqyndalatyn alańǵa aınaldy. Akademııanyń qoldaýymen Cátbaev ýnıversıteti bilim berý baǵdarlamalaryn jańartyp, dýaldy oqytýdy damytýda, ári qoldanbaly zertteýlerdi keńeıtýde. Mundaı yqpaldastyq stýdentterdiń óndiristegi naqty úderisterge erkin aralasýyna, sóıtip bilim berý sheńberin keńeıtýge jol ashady.
Bizdiń birlesken ortaq jumysymyz ınjener kadrlaryn daıarlaý júıesin tıimdi jetildirýge, zamanaýı úrdisterdi der kezinde meńgerýge jáne ǵylymı mektepterde urpaq sabaqtastyǵyn saqtaýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi kezeń men ǵylymı mektepterdiń sabaqtastyǵy
Injenerlik ǵylymnyń basty ereksheligi – ǵylymı mektepterdiń sabaqtastyǵy. Dál osyndaı ǵylymı mektepter ınjenerlik oılaý mádenıetin, nátıjege degen jaýapkershilikti jáne óndiris tájirıbesine degen qurmetti qalyptastyrady.
Ulttyq ınjenerlik akademııa osy dástúrdi jańa kezeńde jalǵastyryp, zertteýlerdiń qoldanbaly sıpatyn kúsheıtip keledi. Sondaı-aq halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtip, energetıka, ekologııa, mashına jasaý jáne sıfrlyq tehnologııalar baǵyttaryna basymdyq beredi.
Akademıkterdiń jınaqtalǵan tájirıbesi memleket pen bıznes jáne ǵylymı qaýymdastyq arasyndaǵy ózara yqpaldastyq pen qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda UIA prezıdenti Baqytjan Jumaǵulovtyń ınjenerler jeke jaýapkershilik pen azamattyq ustanym arqyly jumysshy mamandyǵynyń bedelin arttyryp, olardy ulttyq maqtanysh pen ekonomıkalyq órkendeýdiń tiregine aınaldyrýǵa tıis degen sózderi óte mańyzdy ekenin aıta ketý kerek.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ýnıversıtetterdi ǵylymmen jáne óndirispen tyǵyz baılanystyrýdyń, ınjenerlik bilim berý baǵdarlamalaryn jańartýdyń jáne zertteý mádenıetin qalyptastyrýdyń mańyzdy ekenin únemi aıtyp keledi. Osyndaı ýnıversıtetter memlekettik ǵylymı-tehnologııalyq saıasatty iske asyratyn negizgi tirekke aınalady.
Búgingi ınjener – memlekettik deńgeıdegi tulǵa. Onyń sheshimderi elimizdiń tehnologııalyq derbestigin, qaýipsizdigin jáne turaqtylyǵyn aıqyndaıdy. Injenerlik ǵylymı mektepterdi saqtaý men damytý, Ulttyq ınjenerlik akademııany, ýnıversıtetterdi jáne óndirispen baılanysty qoldaý – memlekettiń strategııalyq basymdyǵy. Ǵylym men ınjenerdi qoldaý – qýatty, táýelsiz ári básekege qabiletti Qazaqstandy tańdaýmen teń.
Meıram BEGENTAEV,
Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń rektory