*Saýaly men jaýaby

Prezıdent Nursultan Nazarbaev Úkimettiń taıaýda ótken keńeıtilgen quramdaǵy otyrysynda sóılegen sózinde eldiń jańa jaǵdaıǵa qaraı neǵurlym tezirek beıimdele bilýiniń mańyzy asa zor ekenin aıta kelip, osyǵan baılanysty jergilikti jerlerde udaıy nazarda ustap otyrýǵa týra keletin birqatar ózekti máselelerdi tarqatyp aıtyp ótti. Solardyń qatarynda barlyq salalar boıynsha retsiz shyǵyndardyń kólemin kúrt qysqartý, agroónerkásip keshenin qarjylyq jaǵynan saýyqtyrý, jumyssyzdyqtyń kóbeıýine jol bermeý jáne eńbek daýlaryn der kezinde sheship otyrý jaılary aıtyldy. Osy sózdiń yńǵaıynda Elbasy ár óńirde jumyspen qamtylýǵa yqpal etý baǵdarlamalary ázirlenýi tıis ekenin qadap turyp, atap ótti. Qazirgi tańda elimizdiń barlyq aımaqtarynda atalǵan mindetterdi is júzine asyrýdyń barlyq sharalary men sharttary jasalyp jatyr. Muny tómendegi toptamada sóz bolatyn jaǵdaıattar da anyq ańǵartady.

Qazaq handyǵy toıyn toılaýǵa bólinetin ár teńgeniń orny bar

Qazaq handyǵynyń qurylǵanyna 550 jyl tolýyn toılaýǵa bıýdjetten 23 mlrd. teńge qarajat bólingeli jatqanyn estidik. Bul esepsiz kóp aqsha emes pe? Sharaǵa bólingeli turǵan bul aqshanyń qaıda jáne qalaı jumsalatynyn aıtyp beretin adam bar ma? Jumaseıit Nurbaev, kásipker. TARAZ. Munyń jaı-japsaryn aıtyp beretin adam bar. Ol – atalmysh toı ótkeli turǵan aımaqtyń ókili, Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary Erqanat Mánjýov. Memleketimizdiń ótkenimen, búginimen jáne bolashaǵymen sabaqtas aıtýly mereıtoıdyń el tarıhynda alar orny erekshe eken. Qazaqtyń ult bolyp qalyptasýynda erekshe mán-mańyzǵa ıe sol tarıhı kezeńderdi jańǵyrtý arqyly eldiń rýhy kóterilip, sanasy jańaratyny taǵy aqıqat. Degenmen... – Oqyrmannyń aqparaty búgingi kúnniń shyndyǵyna sáıkes kelmeıdi, – dedi bizdiń tilshimizge Erqanat Nurbalauly. – Memlekettik bıýdjetten toı úshin bólinetin qarjynyń aýqymy bul aıtylǵannan áldeqaıda az. Ol bar-joǵy 3,4 mıllıard teńgeni ǵana quraıdy. Qazir toıǵa daıyndyq jumystary bastalyp ketti. Osy oraıda joǵaryda keltirilgen somanyń qaıda jumsalatynyn da aıtyp óteıin. Bul qarjyǵa Taraz qalasyndaǵy keıbir ǵımarattar men kósheler jóndeýden ótkiziledi, etnomádenı ortalyq ǵımaraty men kóne shahar ornynan tabylǵan jádigerlerge arnalǵan mýzeı boı kóteredi. Buǵan deıin toı ótetin jer qala irgesindegi Aısha bıbi eldi mekeniniń mańy bolyp belgilengen-di. Biraq sońǵy sátte ol sheshim ózgerip, toı Taraz qalasynyń ózinde ótetin boldy. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy bir tarazdyqtarǵa ǵana emes, búkil elimizge ortaq toı emes pe? Sondyqtan elimizdiń 14 oblysy kómekke kelip, kóne qalanyń toı ótetin jerlerin abbattandyrý, jańartý, kórkeıtý jumystaryn júrgizýdi mindetterine aldy. Dál qazir barlyq oblystardan sáýletshiler kelip, ózderiniń jobalaryn jasap jatyr. Bul máselede biz sáýletshilerge erkindik berip, qııal-ǵajaıyp, fantazııalaryna eshqandaı shekteý qoıyp otyrǵanymyz joq. Mysaly, Atyraý oblysynyń sáýletshileri bir qaraǵanda-aq ózindik sán-saltanaty, oıý-órnegimen Saraıshyqty eske túsiretin maketter jasaýda. Iаǵnı, Taraz qalasynyń tórinen elimizdiń barlyq oblystarynyń óz bet-beınesi, óz ereksheligi, sulbasy oryn tebedi degen sóz. Al «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» monýmentine elimizdiń Mádenıet mınıstrligi báıge jarııalady. Sonyń qorytyndysyna qaraı qandaı abattandyrý jumystary júretini, qansha qarjy jumsalatyny belgili bolady. Elbasymyz jaqynda ǵana halyqtyń aqshasyn asta-tók mereıtoılarǵa jumsamaý kerektigin jaqsy aıtty. Shynynda shamadan tys aqsha shashý arqyly toıdy adamdardyń sanasynda qaldyra almaısyń. Áıtkenmen, joǵaryda atap ótkenimdeı, bul toıdyń orny erekshe bolǵandyqtan, ortaq sharaǵa syrttan biraz demeýshilerdi de tartqaly otyrmyz. «Toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyq» degen, onyń dúbiri qazirden-aq sezile bastady. Jáne bul mereıtoı óte qarapaıymdylyǵymen, ónegesimen eldiń esinde qalýǵa tıis. Osy aıda jas aqyndardyń músháırasy kerýen keredi. Mamyr aıynda qolóner sheberleriniń oblystyq «Qolóner – halyq qazynasy» kórme-jármeńkesi, «Qazaq handyǵy tý tikken ólke» ekspedısııasy qanat jaıady. Oblystyq qazaq drama teatrynda jazýshy-dramatýrgter Q. Ysqaq pen Sh. Qusaıynovtyń «Qazaqtar» atty tarıhı dramasy qoıylady. Qyrkúıek aıynda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan teatrlandyrylǵan qoıylym, respýblıkalyq aqyndar aıtysy, «Qazaq handyǵynyń qurylýy jáne tarıhy» kitabynyń tanystyrylymy ótedi. Sondaı-aq, Tarazda «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy» monýmenti ashylady. «Taraz – ǵasyrlar kýási» kórmesi, báske Prezıdent syılyǵy qoıylatyn qazaqsha kúres boıynsha «Eýrazııa barysy» halyqaralyq týrnıri men ulttyq sport boıynsha jarys­tar uıymdastyrylady. Qyrkúıek aıynda Qytaıda Sıan qalasynan Uly Jibek jolynyń boıymen kele jatqan kerýen ekspedısııasyna qatysýshylarmen kezdesý uıymdastyrylady. Qarasha aıynda Tarazda «Tekti sózdiń tóresi – terme» respýblıkalyq terme baıqaýy bolady. Qysqasha aıtqanda, sharalar dúrmegi osyndaı.

Qostanaı oblysynyń sharýalary daǵdaryspen kúresýge daıyn

Dúnıeni dúrliktirip jatqan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysynyń bıylǵy kóktemgi dala jumystaryna, jalpy aýyl sharýashylyǵy salasyna keri áseri bolmaı ma? Kıikbaı AHMETBEKOV, Glazýnov orta mektebiniń muǵalimi. Qostanaı oblysy, Qostanaı aýdany. Bul suraqtyń jaýabyn bizge Qostanaı oblysy, Meńdiqara aýdany, Harkov aýylyndaǵy «Qarqyn» JShS dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov beredi. – Álemdik-ekonomıkalyq qarjy daǵdarysynan bizdiń elimiz tys tura almaıdy. О́ıtkeni, syrtpen ekonomıkalyq baılanyssyz eshbir eldiń óz betinshe damı almaıtyny belgili, – dedi Saıran Bálkenuly. – Alaıda, onyń aýyl sharýashylyǵy salasyna zııany pálendeı qatty bola qoımaıdy. Men ómir boıy aýyldyq jerde, aýyl sharýashylyǵynda kele jatqan adammyn. Dál qazir daǵdarystyń aýylǵa naqty eshqandaı keri áseri bolyp turǵan joq. Kóktem shyǵa aýyl turǵyndarynyń maldary tóldep beredi. Osydan keıin súti de, eti de, qaımaq-maıy da, qymyzy da daıyn. Jalqaýlyqqa urynbaı, barlyq beınetin kótere otyryp, mal ustaıtyn, kókónis-baqsha ónimderin der kezinde egip, jınap alatyn azamattarǵa daǵdarys eshteńe isteı almaıdy. Elbasy Nursultan Nazarbaev bir sózinde: «Aýyl sharýashylyǵy – ekonomıkanyń irgetasy» degen bolatyn. Ábden jón sóz. Sondyqtan elimizde basqa salada únem jasalyp jatsa da, dál aýyl sharýashylyǵyn damytýda qarjy qysqartylǵan emes. Sebebi, nan, et, sút bolmasa, ekonomıka túgili, ómirdiń ózi de toqtap qalady. Qandaı jaǵdaıda da halyqqa eń birinshi azyq-túlik kerek. Aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary osyǵan oraı tıisti memorandým jasaýǵa qatystyq. Munda eshbir jumys oryndaryn qysqartpaıtynymyz, ónim kólemi men sapasyn arttyratynymyz aıtylǵan. Biz jyl saıyn 36 myń gektar alqapqa egin egip kelsek, bıyl da sol deńgeıden kórinemiz. Tek naryqtyń talaptaryn eskere kelip, dándi daqyldyń úlesi esebinen maıly daqyldardyń aýqymyn ulǵaıtamyz. Osylaısha aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrýdy odan ári jalǵastyramyz. Bıyl taǵy da Úkimet egin jáne mal sharýashylyqtaryn damytýǵa tıesili sýbsıdııasyn beretin boldy. Mundaı qamqorlyq barda aýyl áste júdemeıdi. Kóktemgi dala jumystaryn da jyl­daǵysha oıdaǵydaı atqara alatynymyzǵa kúmán joq. Qazir janar-jaǵarmaı arzandady. Sharýaǵa bul da tıimdi bolyp tur. Úkimet tarapynan tuqym alýǵa da járdem bolady. Reseıdiń rýbl baǵamy tómen túskeli ol jaqtan bıdaıdy arzan baǵaǵa ákelip jatqandar da bar. Mine, osyndaı ózindik qaltarystarymen bıylǵy kóktem dıqanǵa tıimsiz bolmaıdy. Daǵdarys ýaqytsha qubylys, jumyla tirlik etsek, erteń-aq barlyǵy baıaǵy qalpyna keledi.

Oral kásiporyndary jumys oryndaryn qysqartpaıdy

Qazir árkimniń jaǵdaıǵa qaraı beıimdelýi kerek ekenin Elbasynyń ózi qaıta-qaıta aıtyp jatyr. Biz beıimdelýge bet aldyq. Ony kásiporynda birde-bir jumysshyny jumyssyz qaldyrmaý uranymen baılanystyryp otyrmyz. Basqalar muny qalaı sheship jatyr eken? Nurlan Tuıaqov, «Nurgazpromstroı» JShS bas dırektory. ORAL. Qoıylǵan suraqtyń jaýabyn Batys Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy – Oral qalasynyń ákimi Altaı Kólginov qaıtardy. – Jýyrda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń iri kásiporyn basshylaryn jumys oryndaryn qysqartpaýǵa shaqyrǵany belgili. Osy tapsyrma berilgen boıda biz Oral qalasyndaǵy birqatar irgeli kásiporyndar basshylaryn jınap, keńes ótkizdik. Onyń qorytyndysynda qala ákimi men kásiporyndar basshylary arasynda jumys ornyn negizsiz qysqartpaý jáne jalaqyny tómendetpeý jóninde memorandýmǵa qol qoıyldy. Kelisimge kelgen óndiris oryndary qatarynda «Oral Termınal» JShS, «Kama Qazaqstan» saýda úıi, «Agroprodýkt LTD» JShS, «Stroıkombınat» JShS, «Kýbleı» JShS, «Jelaev nan ónimderi kombınaty» AQ sekildi jumys qoldary kóp kásiporyndar bar. Atalǵan óndiris oryndarynda qazirgi tańda 1 600 adam eńbek etip, nápaqalaryn aıyryp otyr. – Jasyratyny joq, biz bul jumysty burynnan júrgizip kele jatqanbyz, – dedi budan ári Altaı Seıdiruly. – Sol kezge deıin qala ákimdigi 57 iri, 260 orta jáne 909 usaq kásiporynmen tap osyndaı memorandýmǵa qol qoıǵan bolatyn. Bularda 13 800 adam jumys isteıdi. Sóz oraıynda aıta keteıin, oblysymyz ortalyǵyndaǵy kóptegen shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi búginde memleket qoldaýyn aıqyn sezinip otyr. Jańa ashylǵan óndiris oshaqtary bolsyn, qyzmet jasap jatqan kásiporyndar bolsyn, bıznesti órkendetýge baǵyttalǵan túrli baǵdarlamalar boıynsha járdem alýda. Sonyń nátıjesinde ótken jyly qalada osy salada jańadan 5 myńǵa jýyq jumys orny ashyldy. Biraq «Almaqtyń da salmaǵy bar». Kásipkerler ózderine memleket tarapynan jasalyp kele jatqan osyndaı qamqorlyqty óz dárejesinde sezinip, óz kezeginde buǵan laıyqty jaýap qaıtara alatyndaı bolýlary kerek. Bir sózben aıtqanda, jumys berýshiler de bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin esten shyǵarmaı, áleýmettik turaqtylyqty tý etýi tıis. Men olardyń basym kópshiliginiń qazirgi qysyltaıań kezderde osy deńgeıden tabylatynyna senemin.

Qyzylordada jalaqynyń ýaqtyly tólenýi baqylaýda tur

Bizdiń oblysta prokýratýra eńbek adamdarynyń jalaqylaryn ýaqtyly tólenýin udaıy baqylaýǵa alyp otyr. Biz de kezekti aılyǵymyzdy quqyq qorǵaý organdarynyń kómegimen aldyq. Biraq bul qashanǵy jalǵasa beredi? «Danı-Er» JShS jumysshylary. QYZYLORDA. Munyń jaıyn Qyzylorda qalasy prokýrorynyń aǵa kómekshisi Elvıra Pernebek tarqatyp aıtyp shyqty. – Oblysta jumys adamdarynyń aılyq jalaqylaryn ýaqtyly alýlary jaıy kópten beri prokýratýra organdarynyń baqylaýynda turǵany ras, – dedi ol. – Biraq keıde jaǵdaı basqasha da órbip jatady. Bizdiń ózimizge naqty shaǵym túspegenine qaramastan, máselege aralasyp ketetin kezderimiz de kezdesedi. Mysaly, ózderińiz aıtyp otyrǵan «Danı-Er» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń ǵımaratyna 20 jumysshynyń baryp, jalaqylary tólenýin talap etkenderi týraly habarlama túskennen keıin bizdiń iske aralasýymyzǵa týra keldi. Sol kezde seriktestiktiń qalalyq prokýratýraǵa jazǵan aryzyna sáıkes, seriktestik óziniń 45 (sol ýaqytta 40 jumysshy ekeni habarlansa, sońynan 45 jumysshyǵa qaryz ekeni anyqtalǵan) jumysshysyna 5 133 549,12 teńge aılyq jalaqylary tólenbeı, olardyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń buzylýyna jol berilgendigi anyqtaldy. Osyǵan oraı, qalalyq prokýratýra aılyq jalaqyny tóleý týraly sharalar qabyldaýǵa uıǵarym engizdi. Biraq seriktestik esep-shottaryn memlekettik jáne jeke sot oryndaýshylary jaýyp tastaǵandyqtan, uıǵarymdy oryndaýǵa múmkindik joq ekenin málimdedi. Zertteý seriktestiktiń banktegi esep shottaryn jeke sot oryndaýshysy men memlekettik sot oryndaýshylary jaýyp tastaǵanyn anyqtady. «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» Zańnyń 9-baby 1-bóligi 7-tarmaǵyna sáıkes, talaptaryn májbúrlep oryndatý týraly prokýrordyń qaýlylary atqarýshylyq qujattar bolyp tanylatyny kózdelgen. Zańnyń 111-babynda birinshi kezekte qyzmetkerlerdiń eńbektegi quqyq qatynastarynan týyndaıtyn talaptary qanaǵattandyrylatyny belgilengen. Osyǵan baılanysty qalalyq prokýratýra uıǵarym talaptaryn májbúrlep oryndatý týraly qaýly qabyldady. Munyń nátıjesinde memlekettik sot oryndaýshysy atalǵan esep shottarǵa ınkassalyq ókim saldy. Sóıtip, atalǵan atqarý qujaty búgingi kúni naqty oryndalyp, mekemeniń 45 jumysshysynyń jalaqylary tolyq óteldi. Jalpy, mundaı sharalar bizdiń praktıkamyzda árdaıym kezdesip turady. Biz eńbek daýyna baılanysty kez kelgen máseleni zańnama sheńberinde jedel sheship otyrýǵa udaıy kúsh salyp kelemiz. Suraqtarǵa qaıtarylǵan jaýaptardy jazyp alǵandar: Oralhan Dáýit, Temir Qusaıyn, Názıra Járimbetova, Joldybaı Bazar, «Egemen Qazaqstan».