Zańnamanyń dál jáne biryńǵaı qoldanylýy qadaǵalanady

«Prokýratýra týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 25-2-baby turǵysynan Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas pro­ký­ra­­týrasy 2015 jylǵy 26 sáýir­ge taǵaı­­yn­­dalǵan Qazaqstan Respýblı­kasy Pre­­zı­dentiniń kezekten tys saı­laýyna baılanys­ty prokýratýra organdary konstıtýsııalyq ókilettikterine sáıkes barlyq saılaý prosesiniń qatysýshylarymen saılaý týraly zańnamanyń dál jáne biryńǵaı qoldanylýyna joǵary qadaǵalaýdy júzege asyratynyn málimdeıdi. Adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, zańdylyqty saqtaý, zań buzýshylyqtardyń aldyn alý, sondaı-aq, qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda saılaý prosesine qatysýshylardyń nazaryn saılaý aldyndaǵy is-sharalarǵa qatysty kelesi zańnama normalaryna aýdaramyz. Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń 26.02.2015 jylǵy №5/262 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kezekten tys saılaýyna daıyndalý jáne ótkizý boıynsha negizgi is-sharalardyń Kúntizbelik josparyna sáıkes, saılaý aldyndaǵy úgit bastaldy, ol 2015 jylǵy 24 sáýirde saǵat 24-te aıaqtalady. Saılaý aldyndaǵy úgit – saılaý­shylardyń belgili bir kandıdatty, saıası partııany jaqtap nemese qarsy daýys berýge qatysýyna yqpal etý maqsatyndaǵy qyzmet («Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 1-tarmaǵy, budan ári – Konstıtýsııalyq zań). Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes saılaý aldyndaǵy úgit buqaralyq aqparat quraldary arqyly, baspa, dybys-beıne jáne ózge de úgit materıaldaryn shyǵarý jáne (nemese) taratý jolymen júzege asyrylady. Saılaý aldyndaǵy úgit zańnamada belgilengen tártippen jáne Konstıtýsııalyq zańda tyıym salynbaǵan saılaý aldyndaǵy jarııa is-sharalar (saılaýshylarmen jınalystar jáne kezdesýler, jarııa pikirtalastar men pikir alysýlar, mıtıngiler, sherýler, demonstrasııalar jáne ózge de jarııa is-sharalar) arqyly da júzege asyrylýy múmkin. Bul rette, Konstıtýsııalyq zań buqa­ralyq aqparat quraldaryn kandıdattardyń saılaý naýqanyn obektıvti kórsetýdi júzege asyrýǵa, kandıdattyń ar-namysyna, qadir-qasıetine jáne iskerlik bedeline kórineý nuqsan keltiretin úgit materıaldary men ózge de aqparatty jarııalaýdan aýlaq bolýǵa mindetteıdi. Prezıdenttikke kandıdattardyń saı­laý aldyndaǵy baǵdarlamalarynda respýb­lıkanyń konstıtýsııalyq qurylysyn kúshtep ózgertý, onyń tutastyǵyn buzý, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirý, áleýmettik, násildik, ulttyq, dinı, tektik-toptyq jáne rýlyq arazdyqty qozdyrý, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urý, sondaı-aq, zańdarda kózdelmegen áskerılendirilgen quralymdar qurý ıdeıalary ýaǵyzdalmaýǵa tıis (Konstıtýsııalyq zańnyń 29-baby). Qazaqstan Res­pýblı­kasy­nyń  «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» Zańymen Internet-resýrstar buqaralyq aqparat quraldaryna jatqyzylǵanyn atap ótemiz. Sáıkesinshe, Internet jelisindegi saılaý aldyndaǵy úgit buqaralyq aqparat quraldaryna qoıylǵan talaptar eskerile otyryp júrgizilýi tıis. Konstıtýsııalyq zańnyń 28-babynyń 9-tarmaǵyna sáıkes saılaýmen baılanysty qoǵamdyq pikirge suraý salý nátıjelerin jarııalaǵan kezde buqaralyq aqparat quraldary suraý salýdy júrgizgen uıymdy, suraý salýdy júrgizýge tapsyrys bergen jáne onyń aqshasyn tólegen adamdardy, suraý salý júrgizilgen ýaqytty, aqparat jınaý ádisin, suraý salýdyń naqty tujyrymyn, suralǵandardyń sany men suraý salý nátıjesiniń qatelik koeffı­sıentin kórsetýge mindetti. Buqaralyq aqparat quraldarynda qoǵam­dyq pikirge suraý salý nátıjelerin, saılaý nátıjeleriniń boljamyn, saılaýǵa baıla­nysty ózge de zertteýlerdi daýys beriletin kún aldyndaǵy bes kún ishinde jáne daýys beriletin kúni jarııalaýǵa jol berilmeıdi. Saılaý kúni daýys beriletin úı-jaıda qoǵamdyq pikirge suraý salýǵa tyıym salynady. Sońǵy kezde saılaý naýqany barysynda jekelegen tulǵalarmen ártúrli Internet-resýrstarda onlaın-daýys berýler (onlaın-suraý salýlar) uıymdastyrý jáne olardyń nátıjelerin jarııalaý tájirıbege alynǵanyn atap ótken jón. Osyndaı áreketterde qoǵamdyq pikirge suraý salýdyń barlyq belgileri bar bolǵandyqtan (naqty ýaqytta) olarǵa Konstıtýsııalyq zańnyń 28-baby 9-tarmaǵynyń joǵaryda mazmundalǵan talaptary teń ólshemde taralady. Jarııaly saılaý aldyndaǵy is-sharalardy ótkizý kezinde jınalystar, mıtıngiler, sherýler jáne demonstrasııalar bolyp tabylatyn qoǵamdyq, toptyq nemese jeke múddelerdi bildirý oryn alady. Beıbit jınalystar, mıtıngiler, sherýler, pıketter jáne demonstrasııalar uıymdastyrý men ótkizý tártibi Qazaq­stan Respýblıkasynyń «Qazaqstan Respýb­lıkasynda beıbit jınalystar, mıtıngiler, sherýler, pıketter jáne demonstrasııalar uıymdastyrý men ótkizý tártibi týraly» Zańymen (budan ári – zań) retteledi. Bul zań qoǵamdyq tártipti, turǵyn­dardyń densaýlyqtary men ómir­leriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge, aza­mat­tardyń quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýǵa baǵyttalýyna baılanysty, jap­paı jarııa sharalar aldyn ala esker­tip, jergilikti atqarý organdarynyń ruq­satymen arnaıy belgilengen jerlerde kóliktiń, ózge de ınfraqurylym obektileriniń qalypty jumys isteýine nuqsan keltiretin bógetterdi joıa otyryp ótkizilýi tıis. Osyny eskere otyryp, jabyq ǵıma­rat­tardan tys jerlerdegi Konstıtýsııalyq zańnyń 27-baby 3-tarmaǵynyń 2-tarmaqshasynda kórsetilgen jarııaly saılaý aldyndaǵy is-sharalar  zańmen belgilengen tártipte ótkizilýi tıis. Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 9-tarmaǵymen saılaý aldyndaǵy jónsiz úgitti júrgizýge tyıym salynady. Saılaý naýqany úshin arnaıy ázirlengen baspa materıaldaryn, sonyń ishinde bezendirilgen materıaldardy, sondaı-aq, omyraýǵa taǵatyn belgilerdi, jalaýlardy, jalaýshalardy tegin taratýdy qospaǵanda, saılaýshylarǵa tegin nemese jeńildik sharttarymen taýarlar, baǵaly qaǵazdar berip, qyzmetter kórsetý, sondaı-aq, lotereıalar, qaıyrymdylyq aksııalaryn ótkizý, aqsha tóleý ne osyndaılarǵa ýáde berý arqyly saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizý saılaý aldyndaǵy jónsiz úgit dep sanalady. Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 1-tarmaǵyna saı sheteldikterdiń, aza­mat­tyǵy joq adamdardyń, sheteldik zańdy tulǵalardyń jáne halyqaralyq uıymdar­dyń kandıdattardy usynýǵa jáne saılaýǵa, saılaý­da belgili bir nátıjege qol jetkizýge kedergi bolatyn jáne (nemese) demep jibere­tin qyzmetti júzege asyrýyna tyıym saly­nady. Halyqaralyq uıymdar men halyqaralyq qoǵamdyq birlestikter, sheteldik mem­leket­tik organdar, shetelderdiń zańdy tulǵalary men azamattyǵy joq adamdar tara­pynan respýblıkadaǵy saılaýdy qar­jy­landyrýǵa, olardyń qandaı da bolma­syn tikeleı nemese janama túrde respýb­lıkadaǵy saılaýdy qarjylandyrýǵa qaty­sýyna tyıym salynady (Konstıtýsııalyq zańnyń 33-babynyń 3-tarmaǵy). Saılaý jarııalanǵan (taǵaıyndalǵan) kezden bastap, kandıdattarǵa, sondaı-aq, olardyń atynan nemese olardy qoldap kez kelgen jeke jáne zańdy tulǵalarǵa, oıyn-saýyq jáne sporttyq is-sharalaryn uıymdastyrýdy qospaǵanda, qaıyrymdylyq is-sharalaryn ótkizýge tyıym salynady. Kandıdattyń, sondaı-aq, onyń senim bildirilgen adamdarynyń osy tarmaqta belgilengen erejelerdi buzýy kandıdatty tirkeý týraly sheshimniń kúshin joıýǵa ákelip soǵady (Konstıtýsııalyq zańnyń 27-babynyń 9-tarmaǵy). Konstıtýsııalyq zańnyń 34-babyna sáıkes, kandıdattyń saılaý aldyndaǵy úgitin qarjylandyrý saılaý qorlary qarajatynan júzege asyrylady. Bul rette, memlekettik organdar men uıymdardyń, jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń, qaıyrymdylyq uıymdarynyń, dinı birlestikterdiń, ózderiniń jarǵylyq kapıtalynda sheteldik qatysýshysy bar qazaqstandyq zańdy tulǵalardyń erikti qaıyrmaldyqtary, sondaı-aq, jeke jáne zańdy tulǵalardyń anonımdik qaıyrmaldyqtary saılaý qorlarynyń quralý kózderi bola almaıdy (tyıym salynady). Saılaý naýqanyn saılaý qorlarynan bólek qarjylandyrýǵa nemese kandıdatqa ózge materıaldyq kómek kórsetýge tyıym salynady. Degenmen, Konstıtýsııalyq zańnyń 28-babynyń 1-tarmaqshasyna sáıkes, Konstıtýsııalyq zań boıynsha saılaý qorlaryn qurmaıtyn azamattar, qoǵamdyq birlestikter qarjylandyrýdy talap etpeıtin saılaý aldyndaǵy úgit júrgizýge quqyly. Deı turǵanmen, kandıdatqa saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizýge baılanys­ty qyzmet kórsetetin jeke jáne zańdy tul­ǵalarda Konstıtýsııalyq zańnyń 28-ba­bynyń 7-tarmaǵyna sáıkes, onyń osy qyzmetterdi qabyldaýǵa jazbasha kelisimi bolýǵa tıis. Saılaý bolatyn kúni jáne onyń qarsańyndaǵy kúni kez kelgen úgitke tyıym salynady (Konstıtýsııalyq zańnyń 32-babynyń 1-tarmaǵy). Saılaý bolatyn kúni ne onyń qar­sańyndaǵy kúni saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizý, prezıdenttikke kandıdattarǵa, olardyń senim bildirilgen adamdaryna saılaý aldyndaǵy úgitti júrgizý quqyǵyn iske asyrý prosesinde kedergi keltirý, kandıdattar týraly kórineý jalǵan málimetter taratý nemese saılaýdyń nátıjesine yqpal etý maqsatynda olardyń abyroıyna, qadir-qasıetine jáne iskerlik bedeline nuqsan keltiretin ózge de áreketter jasaý, sheteldikterdiń, azamattyǵy joq adamdardyń, sheteldik zańdy tulǵalardyń jáne halyqaralyq uıymdardyń kandıdattardy usynýǵa jáne saılaýǵa, saılaý­da belgili bir nátıjege qol jetkizýge kedergi keltiretin jáne (nemese) yqpal etetin qyzmetti júzege asyrýy, saılaý aldyndaǵy úgitti, sonyń ishinde buqaralyq aqparat quraldary arqyly júrgizý sharttaryn buzý, anonımdik úgitteý materıaldaryn daıyndaý nemese taratý, úgitteý materıaldaryn qasaqana joıý, búldirý, saılaý naýqanyn saılaý qorlarynan tys qarjylandyrý nemese oǵan ózge de materıaldyq kómek kórsetý, jeke jáne zańdy tulǵalardyń kandıdattarǵa olardyń jazbasha kelisiminsiz qyzmetter kórsetýi, saılaýǵa baılanysty qoǵamdyq pikirge saýaldama júrgizý sharttaryn buzý, úgit materıaldaryn eskertkishterde, obelıskterde, tarıhı, mádenı nemese sáýlettik qundylyǵy bar ǵımarattar men qurylystarda, sondaı-aq, daýys berýge arnalǵan úı-jaılarda ornalastyrý ákimshilik jaýapkershilikke ákelip soqtyrady (Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 11-taraýy). Saılaý quqyqtaryn nemese saılaý komıssııalarynyń jumysyn júzege asyrýyna kedergi jasaý, qoǵamdyq tártipti buzý, azamattardyń nemese uıymdardyń quqyqtary men zańdy múddelerine ne qoǵamnyń nemese memlekettiń zańmen qorǵalatyn múddelerine eleýli zııan keltirý qaýpin tóndiretin kórineý jalǵan aqparat taratý qylmystyq jaýapkershilikke ákeledi (Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 150, 274-baptary). Joǵaryda keltirilgen zańnama normalaryn túsindire otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy barlyq jeke jáne zańdy tulǵalardy, sondaı-aq, buqaralyq aqparat quraldaryn saılaý prosesi barysynda, sonyń ishinde saılaý aldyndaǵy úgitti nemese jarııa is-sharalardy zańsyz ótkizýge jol bermeý bóliginde zańdylyqty múltiksiz saqtaýǵa shaqyrady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy.