Jastardyń qazirgi mıssııasy – sapaly bilim alyp, qarym-qabiletin jetildirý, zııatkerlik áleýetin memleket ıgiligine baǵyttaý. Búginde shetelde oqyp, tájirıbe jınap, osy maqsatta elge oralǵan jas ǵalymdar shoǵyry qalyptasyp keledi. Solardyń biri – Oksford ýnıversıteti sekildi halyqaralyq bedeldi ǵylymı ortalarda shyńdalǵan zertteýshi Nursultan Musahanulymen áńgimelesken edik.
– Nursultan, ǵylymǵa qalaı keldińiz?
– Elimizde «jylýenergetıka» mamandyǵynda oqı júrip, energetıka salasyndaǵy jahandyq máselelerge nazar aýdardym. Osy qyzyǵýshylyǵym bilimimdi shetelde jalǵastyrýǵa jeteledi. Sóıtip, magıstratýrany «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasynyń ıgiligimen Ulybrıtanııadaǵy University of Manchester-de «Balamaly energetıka jáne taza tehnologııalar» baǵytynda oqydym. Keıin PhD dárejesin Aýstralııadaǵy University of New South Wales-te «Fotoelektrıka jáne balamaly energetıka ınjınırıngi» salasynda qorǵadym.
Aýstralııada oqyǵan jyldary professor Martın Grınniń jetekshiligimen ǵylymǵa kásibı túrde den qoıdym. Martın Grın – kún sáýlesin tıimdi paıdalaný ádisin jetildirip, panelderdiń qoljetimdiligine kúsh salǵan ǵalym. Qazir álemde óndirilgen kún batareıalarynyń 80 paıyzǵa jýyǵy osy professordyń eńbegi. Osy qondyrǵylardy eksporttap otyrǵan Qytaıda onyń shákirtteri jetekshilik qyzmet atqaryp, jańa tehnologııalardy óndiriske engizip otyr.
– Bul tehnologııalardy elimizde damytý múmkindigi qandaı?
– Búginde álem ǵalymdary erekshe zeıin qoıyp otyrǵan baǵyttyń biri – perovskıt negizindegi kún batareıalary. Dástúrli kremnıı batareıalaryna qaraǵanda olar óte juqa, tipti adamnyń shashynan júz ese jińishke keledi. Sol sebepti jeńil ári ıkemdi. Ekinshiden, bul materıal kún sáýlesin sińirý qabileti boıynsha joǵary kórsetkishke ıe, ıaǵnı jaryqty áldeqaıda tıimdi paıdalanady. Úshinshiden, onyń óndirisi anaǵurlym arzan ári qarapaıym. Meniń zertteýim osy – perovskıt negizindegi kún batareıalary.
Elimiz – kún jáne jel energııasyna baı memleketterdiń qatarynda. Eger ǵylymı ortany damytýǵa, óndiristik ınfraqurylymdy jetildirýge qajetti ınvestısııa salynsa, mundaı batareıalardy elimizde de óndirýdi jolǵa qoıýǵa bolady. О́ıtkeni perovskıt batareıalaryn tek shatyrǵa emes, ǵımarattardyń áınegine, kıimge, tipti portatıvti qurylǵylarǵa da ornata alamyz. Bul, eń aldymen, energııa qoryn jınaqtaýǵa, elimizdiń «jasyl» ekonomıkaǵa turaqty kóshýine negiz bolady. Sonymen qatar balamaly energetıka salasyn ıgerý eksporttyq áleýetimizdi arttyryp, halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti bolýǵa múmkindik beredi.
– Sheteldegi ǵylymı orta sizge ne úıretti?
– Eń bastysy – júıelilik pen ǵylymı adaldyqty. Ǵylym – tek ıdeıa emes, ol naqty nátıje men durys uıymdastyrylǵan júıe. Sonyń arqasynda bedeldi ǵylymı jýrnaldarda maqalalarym jarııalanyp, ǵylymı jetekshilerimniń qoldaýy University of Oxford-tyń fızıka fakýltetinde postdoktoranttyq qyzmetke iriktelýime sebepshi boldy. Odan bólek, álemdegi tańdaýly adamdarǵa ǵana usynylatyn Ulybrıtanııanyń «Ǵalamdyq talant» vızasynyń ıegerimin.
– Jaqynda elge oralyp, Nazarbayev University-inde aǵa ǵylymı qyzmetker retinde jumys istep jatqanyńyzdan habardarmyz. Nelikten mundaı sheshimge keldińiz?
– Shetelde qalý maqsat emes, qural boldy. Men óz salamda, ıaǵnı kún jáne «jasyl» energetıka baǵytynda, álemniń úzdik ǵylymı mektepterinen bilim alý, tájirıbe jınaýdy kózdedim. Manchester, Jańa Ońtústik Ýels, Oksford sekildi ortalarda júrý, álemge tanymal ǵalymdarmen birge jumys isteý zertteý mádenıetiniń eń joǵary standartyn meńgerýge múmkindik syılady.
Biraq qaı jerde júrsem de jınaǵan bilim men tájirıbeni el ıgiligine jumsaý azamattyq boryshym ekenin umytpadym. Qanysh Sátbaev atamyzdyń «Ǵylym – el ıgiligi úshin qyzmet etýge tıis» degen ustanymy men úshin aınymas baǵyt boldy. Ǵylymda, bızneste, tehnologııada bolsyn tájirıbeni bólisý, seriktestik ornatý mańyzdy. Damyǵan memleketke baryp, elge oralý – ıntellektýaldyq kapıtaldy kúsheıtý degen sóz. Árıne, ár adamnyń tańdaýy – óz erkinde. Deı turǵanmen otanmen baılanys úzilmeýi kerek.
Qazir elge oralyp, Nazarbayev University-inde aǵa ǵylymı qyzmetker, Astana IT University-inde qaýymdastyrylǵan professor retinde eńbek etip jatyrmyn. Oksfordta jınaǵan tájirıbemdi zertteý mádenıetin kúsheıtýge, perovskıtti kún elementteri baǵytyndaǵy jobalardy damytýǵa basymdyq berip otyrmyn. Maqsatymyz – turaqty ári tıimdi fotoelektrlik tehnologııalardy jetildirý.
Aldaǵy ýaqytta elimizde jańartylatyn energııa kózderine arnalǵan zerthanalar qurýǵa atsalysqym keledi. Perovskıt kún batareıalary men optoelektronıka boıynsha oqý baǵdarlamalaryn ázirlep, jas ǵalymdardyń halyqaralyq deńgeıde básekege qabiletti bolýyna yqpaldasamyn. Sonymen qatar Oksford PV jáne Qytaıdaǵy seriktestermen baılanys ornatyp, jańa tehnologııalardy elge ákelýge, tipti perovskıt batareıalaryn jergilikti shıkizattan óndirý múmkindigin zertteýge daıynmyn.
– Bizde ǵylymı ekojúıe qalyptasqan ba?
– Keıingi jyldary ǵylymdy júıeli damytýda ájeptáýir betburys bar. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń halyqaralyq akademııalyq klaster qalyptastyrý bastamalary – sapa standartynyń ósýine baǵyttalǵan mańyzdy qadam.
Oxford, Cardiff University sekildi oqý oryndarymen seriktestik bul tek ataý úshin emes, akademııalyq mádenıetti, zertteý menedjmentin, talap deńgeıin kóterýge qajet. Onyń ústine respýblıkadaǵy birqatar joǵary oqý oryndary, ásirese Nazarbayev University álemdik deńgeıdegi ǵalymdardy tartyp, halyqaralyq ǵylymı jelige belsendi kirigip otyr. Infraqurylym da jańaryp, ekojúıe nyǵaıyp keledi. Demek, otandyq ǵylym jańa sapalyq kezeńge aıaq basty deýge negiz bar.
Ǵylymda «Standing on the shoulders of giants» degen sóz bar. Iаǵnı aldyńǵy býynnyń jetistigine súıený. Biz de qazir álemdik tájirıbege ıek artyp, ǵylymı mektebimizdi qalyptastyryp jatyrmyz. Búgingi ǵylymı ınves-tısııa – erteńgi tehnologııalyq táýelsizdik.
Osy oraıda Májilis depýtattary Ashat Aımaǵambetov, Jarqynbek Amantaıuly jáne Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek aǵalarymyzdyń qoldaýyn erekshe atap ótkim keledi. Oksfordtan usynys alǵan kezeńde týyndaǵan bıýrokratııalyq máselelerdi sheshýde úlken kómek kórsetildi. Mundaı qoldaý jastardyń álemdik múmkindikterge erkin shyǵýyna jáne elge senimmen oralýyma negiz bolady.
– Izińizdi basqan jastarǵa qandaı keńes beresiz?
– Men qarapaıym otbasynda tárbıelendim. Shetelde oqýǵa ájeptáýir qarjy qajet. Biraq qazir múmkindik kóp, memlekettik baǵdarlamalar da, halyqaralyq granttar da jetkilikti. Bir óńirdiń, ne aýyldyń sheńberinde qalmaı, oqýǵa, bilim alýǵa talaptaný kerek. Batyl sheshim qabyldap, táýekel ete bilseńiz, halyqaralyq deńgeıge shyǵýǵa bolady.
Bilim men eńbekqorlyqty basty qundylyqqa aınaldyrý qajet. Sonda ǵana Qazaqstan tehnologııalyq táýelsiz elge aınala alady. Bul – bizdiń qolymyzda.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»