Dıplom jumysy – stýdenttiń alǵan biliminiń negizgi kórsetkishi, ǵylym álemine bastaıtyn alǵashqy baspaldaǵy. Alaıda jyl saıyn osy bir eńbektiń sapasynan góri sany ǵana artatyny ótirik emes. Jasandy ıntellekt tehnologııalary damyǵan saıyn kitap aqtaryp, derek izdep dıplom jazý tipten qaldy. Buǵan treds áleýmettik jelisindegi jazbalar da dálel. Onda stýdentter «ǵylymǵa qalaı úles qosam» dep emes, «JI jazǵan jumysty qaıtip antıplagıattan ótkizem» dep keńes surap júr. Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek bolsa, akademııalyq eńbekti jazýǵa neırojelini qoldanýǵa ruqsat beriledi dep málimdedi. Endi jasandy ıntellekt oı eńbegine de ortaqtasa ma, álem elderi qalaı áreket etip jatyr zerttep kórdik.
Burynǵy stýdent pen búgingi stýdent múlde uqsamaıdy. О́ıtkeni jańa tehnologııalar bilim júıesin óte jyldam ózgertip jiberdi. Qazir bilim alýshynyń jumysyn jeńildetetin júıeler jeterlik. Solardyń aldyńǵy shebinde turǵan 2022 jyldyń aıaǵynda paıda bolǵan «ChatGPT». Osy sekildi baǵdarlamalar az ýaqyttyń ishinde oqý barysyna jıi qoldanyla bastady. Osydan soń akademııalyq ortada adaldyq máselesi kúrdelene tústi. Sebebi stýdent ózi jazbaǵan daıyn mátindi usyna salady. Syrttaı qaraǵanda jumys talapqa saı. Biraq onyń artynda izdenis joq. Sondyqtan sarapshylar adamnyń synı oılaý qabileti joǵalyp, saýatsyzdyq dendeıdi degen qorqynysh bar dep otyr. Iаǵnı másele tehnologııada emes, ony qoldaný mádenıetinde.
Mınıstr málimdemesinde dál osy akademııalyq adaldyqty buzbaýǵa qatysty talaptar baryn aıtty. «Biz bir jyl ishinde ǵylymı bilim berý salasyndaǵy qujattar men erejelerge birqatar ózgeris engizdik. Soǵan sáıkes, jasandy ıntellekt algorıtmderin qoldanýǵa ruqsat berildi, alaıda bul úderis qatań shekteýlermen retteledi. Atap aıtqanda, kez kelgen stýdenttik, ǵylymı nemese dıssertasııa jumysynda jasandy ıntellekt qoldanylǵan jaǵdaıda, onyń qaı bólimde jáne qandaı maqsatta paıdalanylǵany mindetti túrde kórsetilýge tıis. Sondaı-aq qoldanylǵan quraldyń ataýy men alynǵan aqparattyń qaınar kózi naqty belgilenýi qajet. Iаǵnı avtor óz jumysynda jasandy ıntellektini qoldanǵanyn ashyq kórsetýge mindetti. Sonymen qatar ǵylymı jumystyń qorytyndy bóliminde JI algorıtmderin qoldanýǵa tyıym salynady. Sebebi qorytyndy – avtordyń jeke ǵylymı tujyrymy men derbes oıynyń nátıjesi bolýǵa tıis. Bul talaptar barlyq deńgeıdegi jumystarǵa qatysty. Stýdenttik tapsyrmalarǵa, ǵylymı zertteýlerge jáne dıssertasııalyq eńbekterge birdeı qoldanylady», dedi Saıasat Nurbek.
Zertteýler kórsetkendeı, ǵalymdar jasandy ıntellektini paıdalanýǵa tyıym salýdyń ornyna, ony belgili bir tapsyrmalarda qoldanýǵa ruqsat berýge kóship jatyr. Kalıfornııa ýnıversıtetiniń zertteýshisi Igor Chırıkov keıingi bes jyldaǵy oqý baǵdarlamalaryn zerttegen eken. Onyń nátıjesine qaraǵanda, qazir «ChatGPT» shyqqannan keıin engizilgen qatań shekteýler birtindep jeńildeı bastaǵan. Bul ózgeris óner men gýmanıtarlyq baǵyttan basqa salalardyń bárinde baıqalǵan. Zertteý barysynda 2021–2025 jyldar aralyǵyndaǵy 31 myńnan astam oqý baǵdarlamasy arnaıy jasandy ıntellekt arqyly taldanǵan. Nátıjesinde, 2025 jylǵa qaraı ýnıversıtetter jasandy ıntellektini qoldanýǵa beıimdele bastaǵan. 2023 jyly oqý materıaldarynyń 63 paıyzynda akademııalyq adaldyq máselesi basty taqyryp bolǵan. Al 2025 jylǵa qaraı bul kórsetkish 49 paıyzǵa deıin tómendegen.
Máselen, «Harvard Graduate School of Education» (HGSE) jasandy ıntellektini tolyq shektemeıdi, biraq ony qoldanýǵa naqty talaptar qoıyp otyr. 2024–2025 oqý jylynda bekitilgen ýnıversıtet saıasatyna sáıkes, generatıvti jasandy ıntellekt quraldaryn, sonyń ishinde «ChatGPT» júıesin, ıdeıa qalyptastyrý, kúrdeli uǵymdardy túsiný jáne oıdy naqtylaý maqsatynda qoldanýǵa ruqsat etiledi. Alaıda jasandy ıntellektige mátindi tolyq jazdyryp, ony óz eńbegi retinde usyný akademııalyq adaldyqty buzý bolyp esepteledi.
«HGSE generatıvti jasandy ıntellekt quraldarymen jaýapkershilikpen tájirıbe jasaýdy qoldaıdy, alaıda olardy qoldaný barysynda eskerilýge tıis mańyzdy jaıttar bar. Olardyń qatarynda aqparattyq qaýipsizdik pen derekterdiń qupııalylyǵy, avtorlyq quqyq máseleleri, alynatyn kontenttiń senimdiligi jáne akademııalyq adaldyq talaptary bar. Sonymen qatar generatıvti JI-di óz oqý úderisińizde paıdalanýdyń saldary belgili. Keıbir tapsyrmalardy tehnologııa arqyly oryndap, jumysyńyzdy jeńildetýge bolatyn sııaqty kórinýi múmkin, alaıda oılaý men jazýdy qysqartý sizdi HGSE-de alýǵa tıis bilimnen aıyrady. Eń durysy generatıvti JI – árdaıym kómektesetin keńesshi nemese oı qosatyn seriktes bola alady, biraq júıe sizdiń ornyńyzǵa kognıtıvti jumysty atqarmaýǵa tıis. Áıtpese, oqý deńgeıińiz aıtarlyqtaı tómendeıdi», delingen erejede.
Odan bólek, «Harvard» oqý materıaldaryn jasandy ıntellektige júkteýge, leksııalardy jazyp taratýǵa jáne kýrs kontentin syrtqa shyǵarýǵa qatań shekteý qoıyp otyr. Tek arnaıy qorǵalǵan júıeler arqyly ǵana ruqsat beriledi.
Taǵy bir mańyzdy nárse – sońǵy sheshimdi oqytýshy qabyldaıdy. Ár pánniń óz erejesi bolýy múmkin. Jalpy, «HGSE» JI bilim berýdi ózgertkenimen, bilimniń ózegi ózgermeıdi, oılaý, taldaý, jazý – báribir adamnyń óz eńbegimen qalyptasýǵa tıis degen ustanymda.
AQSh-taǵy taǵy bir jetekshi oqý orny – «Massachusetts Institute of Technology» jasandy ıntellektini qoldanýda ashyqtyq qaǵıdasyn ustanady. Ýnıversıtet saıasatyna sáıkes, generatıvti jasandy ıntellekt quraldary paıdalanylǵan zertteý jumystarynda onyń qoldanylý sıpaty mindetti túrde kórsetilýge tıis. Ásirese jasandy ıntellekt kómegimen alynǵan nátıjelerge negizdelgen zertteýler tıisti túsindirmesiz jarııalanbaýy qajet.
Al «University of Sydney» tájirıbesinde jasandy ıntellektini qoldaný naqty reglamentter arqyly júzege asyrylady. Eger oqytýshy ruqsat bergen jaǵdaıda, stýdent óz jumysynda jasandy ıntellektini qoldanǵanyn arnaıy málimdeme arqyly kórsetedi. Onda qoldanylǵan quraldyń ataýy, nusqasy, ázirleýshisi, siltemesi jáne qoldaný maqsaty sıpattalady.
Sonymen qatar «Sydney» ýnıversıtetinde akademııalyq adaldyqty baqylaý maqsatynda arnaıy tehnologııalar qoldanylady. Máselen, «Turnitin» júıesinde jasandy ıntellekt arqyly jazylǵan mátindi anyqtaıtyn qural engizilgen. Mundaı júıeler kúmán týyndaǵan jaǵdaıda qosymsha tekserý júrgizýge múmkindik beredi. Buǵan deıin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi bizde de JI jazǵan mátindi anyqtaıtyn júıeler engiziletinin málimdegen bolatyn.
M.F.Reshetnıov atyndaǵy Sibir memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Alekseı Mıhaılov bul máselede stýdenttiń jaýapkershiligi mańyzdy ekenin aıtady. «Bilim alýshy óziniń jeke jaýapkershiligin sezinýge tıis. Iаǵnı ol tek nátıjege ǵana emes, sol nátıjege qalaı jetkenine de jaýap beredi. Sonyń ishinde jasandy ıntellektige qandaı tapsyrma bergenine, oǵan qandaı deńgeıde baqylaý jasaǵanyna, ózge bireýdiń ıntellektýaldyq eńbegin qalaı paıdalanǵanyna jaýapty. Bul – akademııalyq adaldyqtyń negizgi sharty. Stýdent eń aldymen «qaı jerge deıin ruqsat, qaı jerden bastap shekteý bar» degen shekarany naqty túsinýi kerek», deıdi ǵalym.
Jalpy alǵanda, álemdik tájirıbe jasandy ıntellektini shekteýdi emes, retteý baǵytyn tańdap otyr. Elimizdiń ustanymy da osy úrdispen úndesedi.